Муртен – Швейцарияның Фрибур кантонындағы екі тілді қала. Мюртен көлінің жағасында орналасқан, неміс тілді халық көп. Тарихы мен географиясы туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Муртен (неміс, ) немесе Морат (француз, mɔʁa; ) – Швейцариядағы Фрибург кантонының Зее округіндегі екі тілді муниципалитет және қала. Ол Морат көлінің (Муртен көлі деп те аталады) оңтүстік жағасында орналасқан. Морат Нойшатель және Фрибург қалаларының арасында жатыр және Фрибург кантонының Зее/Лак округінің астанасы болып табылады. Бұл, негізінен француз тілінде сөйлейтін Фрибург кантонында неміс тілінде сөйлейтін халықтың көпшілігін (шамамен 75%) қамтитын муниципалитеттердің бірі. 1975 жылдың 1 қаңтарында Бург-бей-Муртен муниципалитеті Муртен муниципалитетіне қосылды. 1991 жылдың 1 қаңтарында оған бұрынғы Алтавилла муниципалитеті, ал 2013 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы Бюхслен муниципалитеті қосылды. 2016 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы Курлевон, Жесс (Жентес), Луртиген (Луртенс) және Сальвенах (Сальвагни) муниципалитеттері Морат (Муртен) муниципалитетіне біріктірілді. 2022 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы Галмиз, Гемпенах және Клавалейрес (Берн кантоны) муниципалитеттері Муртен муниципалитетіне қосылды.
Murten (German, ) or Morat (French, mɔʁa; ) is a bilingual municipality and a city in the See district of the canton of Fribourg in Switzerland. It is located on the southern shores of Lake Morat (also known as Lake Murten). Morat is situated between Neuchâtel and Fribourg and is the capital of the See/Lac District of the canton of Fribourg. It is one of the municipalities with a majority (about 75%) of German speakers in the predominantly French speaking Canton of Fribourg. On 1 January 1975 the former municipality of Burg bei Murten merged into the municipality of Murten. It was followed on 1 January 1991 by the former municipality of Altavilla and on 1 January 2013 by the former municipality of Büchslen. On 1 January 2016 the former municipalities of Courlevon, Jeuss (Jentes), Lurtigen (Lourtens) and Salvenach (Salvagny) merged into Morat (Murten). On 1 January 2022 the former municipalities of Galmiz, Gempenach and Clavaleyres (Canton of Bern) merged into the municipality of Murten.
Тарих
Перметірдегі ең көне қоныс іздері мезолитке (8200–5500 б.з.д.) жатады. Мезолиттік табылардың көпшілігі қару-жарақ немесе құралдар жасауға арналған ұсақ кремний сынықтарынан тұрады. Бұл кремний негізінен қаланың шығысындағы батпақты жазықтарда, Муртен-Комбетте және Муртен-Обер-Прельде өндірілген. Бұл кремний заттарының көпшілігі мұражайларда сақталып тұрғанымен, нақты табылған орындары тиісінше құжатталмаған және жоғалған немесе кейінгі қазбалармен жабылып қалған. 1976–1995 жылдары А1 тас жолын салу кезінде бірнеше басқа да орындар табылды. Бұл қоныстар неолит (5500–2500 б.з.д.) және қола дәуіріне (2300–800 б.з.д.) жатады. Муртен Пре-де-ла-Бланк неолит және орта қола дәуірінде пайдаланылса, Муртен Ловенберг, Муртен Обер-Прель және Чантемерле 1 орындары соңғы қола дәуірінен. Ловенбергтегі зират орта қола дәуірінен Ла Тен дәуіріне дейін, мың жылдан астам уақыт бойы қолданылған. Жақын жердегі некропольде Халштат дәуіріне жататын көптеген қабірлер бар. Сонымен қатар, б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы немесе 2-ші ғасырдың басында салынған үлкен римдік вилланың қалдықтары және римдік жолдың бір бөлігі де табылды. Зеренгеннің немесе Дурнес епископы Ландри де, Лозанна епископы.
The oldest archaeological traces of a settlement in the perimeter are from the Mesolithic (8200 5500 BC). The Mesolithic finds are mostly small flint shards for use in weapons or tools. These flints were produced mostly in the swampy lowlands east of the city at Murten Combette and Murten Ober Prehl. While many of these flint objects are in museums, the exact discovery sites were not properly documented and have been lost or covered by later excavations. Several other sites were discovered during construction of the A1 motorway in 1976–95. These settlements are from the Neolithic (5500 2500 BC) and the Bronze Age (2300 800 BC). Murten Pré de la Blanc was used in the Neolithic and middle Bronze Age, while the sites Murten Lowenberg, Murten Ober Prehl and Chantemerle 1 are from the Late Bronze Age. The cemetery at Lowenberg was used for more than a millennium, from the middle Bronze Age to the La Tène period. The nearby necropolis holds a number of Hallstatt era graves. The remains of a large Roman villa from the end of 1st or early 2nd century BC and a piece of a Roman road have also been found. of Zähringen or Landri de Durnes, the Bishop of Lausanne
Салынған аумақтың жалпы көлемінің 1,6%-ын өнеркәсіптік ғимараттар, 9,4%-ын тұрғын үйлер мен ғимараттар, ал 9,1%-ын көлік инфрақұрылымы құрайды. Парктер, жасыл белдеулер және спорт алаңдары 1,2%-ды құрайды. Орманды жердің барлық аумағы тығыз орманмен жабылған. Егіс жерінің 40,4%-ы егін өсіруге, 9,5%-ы жайылымға, ал 1,4%-ы жеміс-жидек бақтарына немесе жүзімдіктерге пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су ағын су.
Of the built up area, industrial buildings made up 1.6% of the total area while housing and buildings made up 9.4% and transportation infrastructure made up 9.1%. while parks, green belts and sports fields made up 1.2%. Out of the forested land, all of the forested land area is covered with heavy forests. Of the agricultural land, 40.4% is used for growing crops and 9.5% is pastures, while 1.4% is used for orchards or vine crops. All the water in the municipality is flowing water.
Демография
Мораттың 2008 жылғы халқының 19,3% -ы шетелдік азаматтарды құрайды. Соңғы 10 жылда (2000–2010 жылдар) халық саны 11% өсті. Бұл өсімнің 9,1% көші-қон есебінен, ал 2,5% туу және өлім көрсеткіштерінен туындады. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәлімет бойынша) неміс тілінде сөйлейді (4 269 адам немесе 76,5%), екінші ең көп таралған тіл – француз тілі (716 адам немесе 12,8%), ал үшінші орында итальян тілі тұр (108 адам немесе 1,9%). Романш тілін білетін 5 адам бар. Муниципалитет тұрғындарының 1315-і немесе шамамен 23,6% Муртенде туып, 2000 жылы сол жерде тұрған. 881 адам немесе 15,8% сол кантонда, 2088 адам немесе 37,4% Швейцарияның басқа аймақтарында, ал 1109 адам немесе 19,9% Швейцариядан тыс жерде дүниеге келген. 2000 жылы муниципалитетте 2394 жеке тұрғын үй болды, орташа есеппен әр үйде 2,3 адам тұрды. 2009 жылы 1000 тұрғынға шаққанда 1,3 жаңа тұрғын үй салынды.
Morat has a population of as of 2008, 19.3% of the population are resident foreign nationals. Over the last 10 years (2000–2010) the population has changed at a rate of 11%. Migration accounted for 9.1%, while births and deaths accounted for 2.5%. Most of the population (as of 2000) speaks German (4,269 or 76.5%) as their first language, French is the second most common (716 or 12.8%) and Italian is the third (108 or 1.9%). There are 5 people who speak Romansh. Of the population in the municipality, 1,315 or about 23.6% were born in Murten and lived there in 2000. There were 881 or 15.8% who were born in the same canton, while 2,088 or 37.4% were born somewhere else in Switzerland, and 1,109 or 19.9% were born outside of Switzerland. as of 2000, there were 2,394 private households in the municipality, and an average of 2.3 persons per household. as of 2009, the construction rate of new housing units was 1.3 new units per 1000 residents.
Ұлттық маңызы бар мұра нысандары
Ерли 2-дегі шаруа үйі, Муртен қаласының қабырғалары, Гауптгасседегі Гросхаус 43, Ратуш немесе қалалық кеңес үйі, Лёвенберг қамалы және Вальвенахтағы Ескі мектеп үйі – Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұражайлық ескерткіштер тізіміне енгізілген. Муртеннің ескі қаласының барлық бөлігі және Луртиген ауылы Швейцария мұражайлық ескерткіштерінің тізіміне кіреді.
The farm house at Erli 2, Murten's city walls, the Grosshaus at Hauptgasse 43, the Rathaus or town council house, Löwenberg Castle and the Old School House in Valvenach are listed as Swiss heritage site of national significance. The entire old city of Murten's and the village of Lurtigen are part of the Inventory of Swiss Heritage Sites.
Дүниежүзілік мұра
Сегельбутафендегі тасқа салынған үйлердің (немесе қазық үйлердің) қонысының бір бөлігі ЮНЕСКО-ның Альп таулары маңындағы тасқа салынған үйлердің Әлемдік мұрасы тізіміне кіреді. Сегельбоотхафен (желкенді қайықтар тоқтаған орын/порты) ескі қала төбесіндегі көл жағасында орналасқан. Қоныс орта және кейінгі неолит дәуірлерімен датыланады. Кейбір қазықтар дендрохронологиялық әдіспен б.з.д. 3552 жылға жуық Кортайлод орта неолитіне және б.з.д. 2534 жылға жуық кейінгі неолитке жатқызылды. Бұл жерді алғаш рет 1883-84 жылдары Зюсстрұк қазды. Кейінгі қазбалар бір-екі қабатты, қалыңдығы [мәлімет жоқ] және ағаш қазықтарынан тұратын алаңды анықтады. Археологиялық тұрғыдан табылған заттарға керамикалық ыдыстар, тас құралдар, ағаш заттар және жануар сүйектері кірді.
An area of the prehistoric pile dwelling (or stilt house) settlement at Segelboothafen is part of the Prehistoric Pile dwellings around the Alps UNESCO World Heritage Site. The Segelboothafen (sail boat haven/harbour) site is located along the lake shore at the foot of the old town's hill. The site dates to the Middle and Final Neolithic period. Some of the piles were dendrochronologically dated to the late Cortaillod Middle Neolithic around 3552 BC and the Final Neolithic around 2534 BC. The site was first excavated in 1883 84 by Süsstruck. Later excavations found one or two strata that are up to thick and a field of wooden piles. Archeological finds included pottery, stone tools, wooden objects and animal bones.
Саясат
2011 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия SPS болды, ол дауыс берушілердің 22,4%-ын құрады. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: FDP (20,1%), SVP (19,7%) және Жасыл либералдық партия (9,1%). Муртенде SPS өзінің позициясын жақсартты, 2007 жылғы үшінші орыннан бірінші орынға көтерілді (21,6%). FDP шамамен сол деңгейдегі танымалдылығын сақтап қалды (2007 жылы 24,0%), SVP 2007 жылы бірінші орыннан үшінші орынға төмендеді (24,1%), ал Жасыл либералдық партия 2007 жылы төртінші орыннан төмен болғаннан кейін төртінші орынға көтерілді. Бұл сайлауда барлығы 2145 дауыс берілді, оның ішінде 27 дауыс немесе 1,3%-ы жарамсыз деп танылды.
In the 2011 federal election, the most popular party was the SPS which received 22.4% of the vote. The next three most popular parties were the FDP (20.1%), the SVP (19.7%) and the Green Liberal Party (9.1%). The SPS improved their position in Murten rising to first, from third in 2007 (with 21.6%) The FDP retained about the same popularity (24.0% in 2007), the SVP moved from first in 2007 (with 24.1%) to third and the Grünliberale moved from below fourth place in 2007 to fourth. A total of 2,145 votes were cast in this election, of which 27 or 1.3% were invalid.
Экономика
2010 жылы Муртеннің жұмыссыздық деңгейі 3,1% болды. 2008 жылы бірінші экономикалық секторда 105 адам жұмыс істеді және осы секторда шамамен 25 кәсіпорын қызмет етті. Екінші секторда 1374 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 71 кәсіпорын болды. Үшінші секторда 2263 адам жұмыс істеді, осы секторда 364 кәсіпорын жұмыс істеді. 2000 жылы муниципалитетке 2235 жұмысшы келді, ал 1649 жұмысшы муниципалитеттен кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортері болып табылады, әрбір кеткен жұмысшыға шамамен 1,4 жұмысшы келеді. Жұмыс істейтін халықтың 11,3%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 53%-ы жеке көлікпен барады.
as of 2010, Murten had an unemployment rate of 3.1%. as of 2008, there were 105 people employed in the primary economic sector and about 25 businesses involved in this sector. 1,374 people were employed in the secondary sector and there were 71 businesses in this sector. 2,263 people were employed in the tertiary sector, with 364 businesses in this sector. In 2000, there were 2,235 workers who commuted into the municipality and 1,649 workers who commuted away. The municipality is a net importer of workers, with about 1.4 workers entering the municipality for every one leaving. Of the working population, 11.3% used public transportation to get to work, and 53% used a private car.
Білім
Халықтың шамамен 2116 (37,9%) адамы міндетті емес жоғары орта білімді аяқтаған, ал 807 (14,5%) адамы қосымша жоғары білімді (университет немесе Fachhochschule) аяқтаған. Жоғары білім алған 807 адамның 63,8%-ы швейцариялық ерлер, 22,9%-ы швейцариялық әйелдер, 9,0%-ы швейцариялық емес ерлер және 4,2%-ы швейцариялық емес әйелдер. 2010–2011 оқу жылында 73 сыныпқа барлығы 1402 оқушы қатысты. Барлығы 972 оқушы муниципалитеттегі немесе муниципалитеттен тыс мектептерге барып оқыды. Муниципалитетте 9 балабақша сыныбында барлығы 178 оқушы оқыды. Муниципалитетте 29 бастауыш сынып және 601 оқушы бар. Сол жылы орта білім берудің 34 сыныбында барлығы 623 оқушы оқыды. Жоғары орта сыныптары мен кәсіптік сыныптар болған жоқ, бірақ 96 жоғары орта сынып оқушысы және 97 жоғары орта кәсіптік сынып оқушысы басқа муниципалитеттерде сабақ алды. Муниципалитетте университет емес жоғары білім беру сыныптары болған жоқ, бірақ 2 университет емес жоғары білім беру студенті және басқа муниципалитетте сабақ алған 17 мамандандырылған жоғары білім беру студенті болды.
About 2,116 or (37.9%) of the population have completed non mandatory upper secondary education, and 807 or (14.5%) have completed additional higher education (either university or a Fachhochschule). Of the 807 who completed tertiary schooling, 63.8% were Swiss men, 22.9% were Swiss women, 9.0% were non Swiss men and 4.2% were non Swiss women. During the 2010–11 school year, there were a total of 1,402 students attending 73 classes. A total of 972 students from the municipality attended any school, either in the municipality or outside of it. There were 9 kindergarten classes with a total of 178 students in the municipality. The municipality had 29 primary classes and 601 students. During the same year, there were 34 lower secondary classes with a total of 623 students. There were no upper Secondary classes or vocational classes, but there were 96 upper Secondary students and 97 upper Secondary vocational students who attended classes in another municipality. The municipality had no non university Tertiary classes, but there were 2 non university Tertiary students and 17 specialized Tertiary students who attended classes in another municipality.