Кіріспе
Каспий теңізіне ендемік түлкі мөрлер түрі
Каспий мөрі (Pusa caspica, синоним: Phoca caspica)
Сипаттама
Ересектердің ұзындығы шамамен … құрайды. Еркектер ұрғашылардан ерте жасында ұзын болады, бірақ ұрғашылар 10 жасқа жеткенге дейін тезірек өседі. Еркектер 30-40 жасқа дейін біртіндеп өсе алады. Ересектердің салмағы шамамен …; еркектер әдетте ірі және денелі болады. Олардың тіс тіркесі … құрайды. Каспий теңізіндегі тұмсықтың бас сүйегінің құрылымы Байкал тұмсығына өте жақын екенін көрсетеді. Сонымен қатар, екі түрдің морфологиялық құрылымы олардың шамамен екі миллион жыл бұрын үлкен су айдындарынан көшіп келген сақиналы тұмсықтың ұрпақтары екенін көрсетеді. Каспий теңізінің жағалауында ғана емес, сонымен қатар Каспий теңізінің көптеген тасты аралдарында және жүзетін мұз кесектерінде де кездеседі. Жылы маусымда мұз ерігендіктен, оларды Волга мен Орал өзендерінің сағаларында, сондай-ақ Каспийдің оңтүстік ендіктерінде, тереңдіктің артуына байланысты салқын сулар табылған жерлерде де кездестіруге болады. Каспий теңізінің тұмсықтарының ерекше қасиеттерінің бірі – ауа температурасының кең диапазонына бейімделуі және олардың мекендейтін жерінің экстремалды климаты. Каспий теңізінің температурасы қыс айларында -35°C-тан жаз айларында +40°C-қа дейін өзгереді, қысқы айларда мұз қабатының ең оңтүстік шегінде орналасқан, ал жылдың қалған уақытында субтропиктік жағдайлар басым. Күзде және қыста Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі ағыс суларда Каспий теңізінің тұмсықтары көбінесе скульпиндер, гобилер және қабықтылылармен қоректенеді. Жазда, Каспий теңізінің оңтүстік бөлігінде, олар селдірқанат, тарақан, сазан, шпрот және мойыл жейді. Каспий теңізінің тұмсықтары өзен сағаларында мекендегенде, Sander lucioperca (сазан балық) сияқты тұщы су балықтарын көп мөлшерде жейді. Басқа қоректік заттарына шаян, краб және күміс балықтар жатады. Экожүйенің маңызды хищниктерінің бірі болғандықтан, Каспий теңізінің тұмсықтарының денесінде ауыр металдар, хлорорганикалық қосылыстар және радионуклидтер сияқты зиянды химиялық заттар табылған.
The skull structure of the Caspian seal suggests it is closely related to the Baikal seal. In addition, the morphological structures in both species suggest they are descended from the ringed seal which migrated from larger bodies of water around two million years ago. Caspian seals can be found not only along the shorelines, but also on the many rocky islands and floating blocks of ice that dot the Caspian Sea. As the ice melts in the warmer season, they can be found on the mouths of the Volga and Ural Rivers, as well as the southern latitudes of the Caspian where cooler waters can be found due to greater depth. One notable attribute of Caspian seals is its adaptation to a wide range of air temperatures and given the extreme climate of its habitat. Temperatures in the Caspian Sea range from 35 °C in the winter months to +40 °C in the summer, sitting at the southernmost limit for ice formation in winter with sub tropical conditions for the rest of the year. In autumn and winter, Caspian seals prey mostly on sculpins, gobies, and crustaceans while inhabiting shallow waters in the northern part of the sea. During the summer, in the southern part of the Caspian Sea, they eat herring, roach, carp, sprat, and smelt. When Caspian seals live in estuaries, they eat large amounts of the freshwater species, Sander lucioperca. Other prey include shrimp, crab, and silversides. Being one of the top predators in the ecosystem, Caspian seals had hazardous chemicals found inside their bodies such as heavy metals, organochlorine compounds, and radionuclides.
Егемендік және экология
Каспий теңізінің тұмсықтары көлденең суға түседі, әдетте шамамен бір минутқа дейін, бірақ ғалымдар Каспий теңізінің тұмсықтары тереңірек және ұзағырақ суға түсетінін тіркеген. Суға түсіп, азық іздегеннен кейін олар су бетінде демалады. Жаз және қыс айларында, көбею маусымында Каспий теңізінің тұмсықтары үлкен топтарда тіршілік етеді. Жылдың басқа уақыттарында бұл тұмсықтар жалғыз өмір сүреді. Дегенмен, жаз айларында олар басқа тұмсықтарды қашықтап тұруға шақыру үшін агрессивті дауыс шығарады немесе қанаттарын қозғайды. Олардың мінез-құлқы туралы көп мәлімет белгілі емес. Бала тұмсықтардың ақ түсті терісі шамамен үш аптадан бір айға дейін тозып, түсін өзгертеді. Аталық бала тұмсықтар 6-7 жылда жыныстық жағынан жетіледі, ал аналық бала тұмсықтар 5-7 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жаңа туған тұмсықтар туылғаннан кейін 8-10 жыл өткен соң ғана толық бойға жетеді. Көбею маусымы өткен жылғы бала тұмсықтың тууынан кейін бірнеше аптадан соң, ақпан айының соңынан наурыздың ортасына дейін басталады. Көбею әдетте жаңа туған күректің емшектен айырылғаннан кейін жүреді, бірақ күрек әлі де емшекте болғанда да басталуы мүмкін. Каспий теңізінің тұмсықтары көбею маусымынан кейін және сәуірдің соңында мұздың үнемі еруінен солтүстік бөлігінің жылына бастауына байланысты Каспий теңізінің оңтүстік бөлігіне қайта көшеді. Каспий теңізінің оңтүстік аймағында тұмсықтар жаз айларын өткізетін терең, суық сулар бар.
Аурулар
Соңғы уақытта 1997, 2000 және 2001 жылдары иттердегі құрт вирусына байланысты көптеген Каспий теңізінің тұмсықтарының өлімі туралы бірнеше жағдай тіркелді. Жұқтырған тұмсықтардың клиникалық белгілеріне әлсіздік, бұлшық еттердің спазмы, көзден және мұрыннан сөл шығу, және жұтыну кіреді. 2000 жылдың маусым айында Әзербайжаннан алынған сегіз тұмсықтың қазба зерттеулерінде микроскоптық зақымданулар анықталды, олар бронхоинтерстициалды пневмония, энцефалит, панкреатит және лимфоидты тіндерде лимфоциттердің азаюын қамтыды. Қазақстаннан алынған төрт тұмсықта да ұқсас зақымданулар табылды. Морбиливирустық антиген өкпе, лимфа түйіндері, селезенка, ми, көкбауыр, бауыр және репродуктивті, зәр шығару және асқазан-ішек жолдарының эпителийлік тіндері сияқты көптеген тіндерде анықталды. Мұндай тіндердің зақымданулары құрлықтағы және су ортасында тіршілік ететін сүтқоректілердегі құрт ауруының ерекше белгісі болып табылады.
Қауіптер
Бір ғасыр бұрын олардың саны 1,5 миллионға жетеді деп есептелді. 2005 жылы 104 мыңға дейін азайды, содан бері жыл сайын 3-4% төмендеуде, бұл негізінен адамның әсерінен (яғни балық аулау кезіндегі кездейсоқ тұтқындау және мекендеу ортасының тарылуы), Phocidae Distemper Virus (PDV) вирусының таралуы, климаттың өзгеруі және ластану салдарынан болып отыр. 2022 жылға қарай Каспий экологиялық қорғау орталығы олардың санын 70 мыңға бағалады. 1978 жылдың ақпан айындағы үш апта ішінде Астрахан маңында қасқырлар көптеген түлендерді өлтірді. Ауданның түлендерінің шамамен 17-40% өлтірілді, бірақ желінбеді. Аймақтағы өнеркәсіптік өндірістің ұлғаюына байланысты ластану Каспий теңізі түлендерінің тіршілік етуіне әсер етті. 1998 жылдан 2000 жылға дейін өлген, аурулы түлендердің тіндерінде мырыш пен темірдің концентрациясы күрт өсті. Бұл элементтер Каспий теңізі түлендерінің иммундық жүйесін әлсіретуге себеп болуы мүмкін. Теңіз бүркіттері осы түлендерді аулайды, нәтижесінде жас түлендердің өлімі жоғары болады. Сондай-ақ, адамдар оларды күнкөріс және сауда мақсатында аулайды. 2006 жылдан бері коммерциялық мұзжарғыш кемелер Каспий теңізі түлендерінің көп шоғырланған аймақтарынан өтеді, бұл олардың мекендеу ортасының жоғалуына әкелуі мүмкін. Көші-қонмен байланысты қауіптерге тоқталар болсақ, 2009 және 2010 жылдың қараша айларында Кендерли шығанағында CISS тікұшағымен жүргізілген зерттеулерде түлендердің жоғары тығыздығы тіркелді, бірақ қазіргі уақытта Кендерли шығанағындағы түлендердің мекендеу ортасының сақталуы үлкен жағалаулық курорттық кешен құрылысымен қамқорсыздыққа тап болуда. Бұл курорттық жоба түлендерге елеулі зиян келтіруі мүмкін. Жергілікті билік органдарына шығанақтағы түлендердің мекендеу ортасын сақтау қажеттігі туралы ескертілді, бірақ осы мақсатқа жету үшін қандай қадамдар жоспарланып отырғаны әлі белгісіз. Қазіргі зерттеулерге сәйкес, Кендерли мүйісі Каспий теңізі түлендерінің маусымдық көші-қонында маңызды рөл атқарады және оны қорғалатын аймақ деп жариялау ұсынылады. 2022 жылдың желтоқсанында кең ауқымды өлім-жітім жағдайы тіркелді, алғашқы хабарламаларда 700 дене туралы мәлімделген, кейіннен бұл көрсеткіш 2500-ге дейін өсті. Өлімнің себебі әлі белгісіз.