Кіріспе
Неміс композиторы және органшысы Иоганн Каспар Керлл (9 сәуір 1627 – 13 ақпан 1693) – неміс барокко композиторы және органшысы. Ол Керл, Герл, Джованни Гаспаро Черл және Гаспард Керл деген аттармен де белгілі. Саксония княздығындағы Адорф қаласында органшының ұлы ретінде дүниеге келген Керлл ерте жасынан-ақ ерекше музыкалық қабілеттерін көрсетті және Венадағы сарай капельмейстері Джованни Валентиниден дәріс алды. Керлл өз заманының ең танымал композиторларының біріне айналды, ол талантты композитор және ұстаз ретінде кеңінен танылды. Ол Вена, Мюнхен және Брюссель қалаларында жұмыс істеді, сонымен қатар көп саяхат етті. Оның шәкірттерінің ішінде Агостино Стеффани, Франц Ксавер Муршхаузер және, мүмкін, Иоганн Пахельбель болды. Оның ықпалы Гендель мен Иоганн Себастьян Бахтың шығармаларында көрінеді: Гендель Керллдің шығармаларынан жиі тақырыптар мен музыкалық фрагменттер алды, ал Бах Керллдің "Missa superba" шығармасынан "Sanctus" бөлімін BWV 241, Sanctus in D major ретінде өңдеді. Керлл белгілі және ықпалды композитор болғанымен, оның көптеген шығармалары қазір жоғалып кеткен. Жоғалғандардың көп бөлігі вокалдық музыкада, барлық 11 белгілі операсы мен 24 оферториясы жоқ. Сақталған шығармалары Керллдің итальяндық концерттік стилін меңгергенін көрсетеді, ол дерлік барлық массаларында қолданылды, сонымен қатар оның жоғары дамыған контрапунктікалық шеберлігін көрсетеді. Ол қасиетті вокалдық музыкасында Генрих Шютцтан, ал клавитуралық шығармаларында Джироламо Фрескобальдиден әсер алды.
Johann Caspar Kerll (9 April 1627 – 13 February 1693) was a German baroque composer and organist. He is also known as Kerl, Gherl, Giovanni Gasparo Cherll and Gaspard Kerle. Born in Adorf in the Electorate of Saxony as the son of an organist, Kerll showed outstanding musical abilities at an early age, and was taught by Giovanni Valentini, court Kapellmeister at Vienna. Kerll became one of the most acclaimed composers of his time, known both as a gifted composer and an outstanding teacher. He worked at Vienna, Munich and Brussels, and also travelled widely. His pupils included Agostino Steffani, Franz Xaver Murschhauser, and possibly Johann Pachelbel, and his influence is seen in works by Handel and Johann Sebastian Bach: Handel frequently borrowed themes and fragments of music from Kerll's works, and Bach arranged the Sanctus movement from Kerll's Missa superba as BWV 241, Sanctus in D major. Although Kerll was a well known and influential composer, many of his works are currently lost. The losses are particularly striking in vocal music, with all 11 known operas and 24 offertories missing. The surviving oeuvre shows Kerll's mastery of the Italian concerted style, employed in almost all of his masses, and his highly developed contrapuntal technique. He was influenced by Heinrich Schütz in his sacred vocal music, and by Girolamo Frescobaldi in keyboard works.
Өмір
Керл Каспар Керл мен Катарина Хенделдің (1626 жылы үйленген) ұлы болды. Ол 1627 жылы Адорф қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі Михаэльскиркінің органшысы болды (Яков Шэдлихпен бірге шіркеу органының құрылысын аяқтағаннан кейін тағайындалды). Каспар Керл, әлдебір, ерекше музыкалық қабілеттерін көрсеткен ұлына музыка сабақтары берген болуы мүмкін; 1641 жылы ол қазірдің өзінде композиторлық өнермен айналысты және кейінірек 1640-шы жылдардың басында Венаға Джованни Валентинидің двор капельмейстері және композитор болып оқуға жіберілді. Керлдің кәсіби мансабы Венада басталды, онда ол органшы болып қызмет етті және шамамен 1647/8 жылдары Австрияның эрцгерцогы Леопольд Вильгельм (содан кейін Испан Нидерландысының губернаторы) оны Брюссельдегі жаңа сарайдың камералық органшысы ретінде жұмысқа алды. Келесі бірнеше жыл ішінде Керл Брюссельде жұмыс істеумен қатар, жұмыссыз қалмай, саяхаттауға да үлкерді. Біріншіден, Леопольд Вильгельм оны Римге Жакомо Кариссимиден білім алуға жіберді. Бұл шамамен 1648/9 жылдары болды; Керл Иоганн Якоб Фробергермен кездесіп, одан сабақ алған болуы мүмкін. Қысқа уақытқа Брюссельге оралғаннан кейін, ол 1649-1650 жылдың қысында Дрезденге сапар шекті. Ол Испанияның Филипп IV мен Австрияның Мари Аннасының үйлену тойына қатысты, 1651 және 1652 жылдары бірнеше рет Венаға барды және Геттвейг пен Моравияда біраз уақыт өткізді. Абрахам ван ден Керкховен Керлдің орнына 1655 жылы Керл кеткен кезде оны алмастырды. 1656 жылдың ақпан айында Керл Мюнхен сотында вице-капельмейстердің уақытша лауазымын қабылдады. Наурыз айында ол Джованни Джакомо Порроның орнын басып, капельмейстер болды. Керлдің атақ-даңқы тез өсе бастады, өйткені оған маңызды тапсырмалар берілді. Олардың ішінде оның 1657 жылы қаңтарда Мюнхен опера театрын ашқан «Оронте» операсы (қазір жоғалып кеткен) және 1658 жылы Франкфуртта император Леопольд I-нің таққа отырғызу рәсіміне арналған вокалды мессасы ерекше маңызды болды. Мюнхенде жүріп, Керл 1657 жылы Анна Катарина Егермайерге үйленді. Олардың сегіз баласы болды, бірақ тек кенже ұлы ғана музыка саласында мансап құрды. Мюнхен жылдары Керл үшін ерекше маңызды болды: оған Фердинанд Марияның қолдауы тиді, ол Керлдің қалған өмірін қамтамасыз етті; 1664 жылы ол императордың абыройын алды; 1669 жылы оның алғашқы жарияланған еңбектері пайда болды: «Delectus sacrarum cantionum» – вокалды музыка жинағы және «Missa pro defunctis», екеуі де Фердинанд Марияға арналған. Керл 1673 жылы Мюнхендегі лауазымын белгісіз себептермен тастады – басқа сарай музыканттарымен (итальян әншілерімен) ауыр дау болғандықтан кетіп қалғаны айтылады. Алайда, Керл курфюрст Фердинанд Мариямен өліміне дейін байланыста болды. 1674 жылы Керл Венаға көшіп барды. 1675 жылы император оған зейнетақы тағайындады, ал 1677 жылы оны өзінің сарайлық органшыларының бірі ретінде жұмысқа алды. Керлдің Стефан соборында жұмыс істеген болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ оны растайтын дәлел жоқ. Егер ол солай істеген болса, онда Иоганн Пахельбель оның орнын басушы органшы болған болар еді. Керлдің «Modulatio organica» атты литургиялық орган музыкасының жинағында еске алынған 1679 жылғы оба Анна Катаринаның өліміне әкелді. Ол 1682/3 жылы Кунигунде Хилариске үйленді және келесі 10 жыл бойы Венада тұрды, 1683 жылғы түрік шапқыншылығынан аман қалды, оны ол «Missa in fletu solatium» музыкалық шығармасында еске алды. 1684 - 1692 жылдары Мюнхенге бірнеше рет барып, «Modulatio organica» (1686) және «Missae sex» (1689, императорға арналған) еңбектерін жариялады. 1692 жылдың соңында Керл Венадағы лауазымын тастап, Мюнхенге оралды, ол көп ұзамай қайтыс болды.
Ықпал
Керл өмірінде атақты ұстаз болғанмен, оның шәкірттерінің арасында аса маңызды композиторлар болмаған, бірақ Иоганн Жозеф Фукс онымен біраз уақыт оқыған болуы мүмкін. Агостино Стеффани оның ең танымал шәкірті. Дегенмен, Керлдің кейінгі композиторларға тигізген ықпалы күмәнсіз. Иоганн Пахельбель Керлдің стилін зерттеді, бұл оның органдық шаконналарында ерекше байқалады, олар Керлдің остинато туындыларын еске түсіреді; ол Керлмен оқыған болуы мүмкін, бірақ бұған дәлел жоқ. Барокко дәуірінің соңғы кезеңіндегі ең маңызды екі неміс композиторы – Иоганн Себастьян Бах және Георг Фридрих Гендель екеуі де Керлдің шығармаларын зерттеді: Бах өзінің D мажордағы Sanctus (BWV 241) шығармасында Керлдің Missa superba-сының Санктус бөлігін пайдаланды, ал Гендель Керлдің канзоналарынан жиі тақырыптарды, кейде толық шығармаларды алды (Мысалы, Canzona No. 6-дан алынған тақырып "Мәсіхтен" Алланың барлық періштелеріне, ал "Мысырдан Исраил" операсының "Мысыр қуанды" бөлімі Canzona No. 4-ке өте ұқсас, және т.б.).
Шығармалары
Керл замандастары тарапынан жоғары бағаланды: оның көптеген шығармалары өмірлік кезеңінде жарияланды. Ерекше маңызға ие болып табылады көптеген басылған концерттік массалар, «Delectus sacrarum cantionum» (Мюнхен, 1669) деп аталатын мотеттер мен қасиетті концерттер жинағы және «Modulatio organica super Magnificat octo ecclesiasticis tonis respondens» (Мюнхен, 1686), онда діни обрядтарға арналған орган музыкасы бар. Керл аса көп шығарма жазбаған композитор болғандықтан, сақталған туындылары салыстырмалы түрде аз. Оның музыкасының көп бөлігі жоғалып кетті, соның ішінде 11 опера (оның өмірінде ең белгілі болған жанр), 25 офертория, төрт месса, литаниялар, камералық сонаталар және әртүрлі клавиштік шығармалар.
Пернетақта музыкасы
Қалған клавишті музыка әдеттегі оңтүстік неміс стилінде жасалған, қатаң неміс контрапунктін итальяндық стильдер мен техникалармен үйлестіреді; Фрескобальди және әсіресе Фробергер ең маңызды ықпал етушілер болды. Керлдің көптеген клавишті шығармаларын орган мен клавесиннің екеуінде де ойнатуға болады, тек төрт би сюитасы клавесинге арналған, ал екі орган токкатасы – Toccata quarta Cromatica con Durezze e Ligature және Toccata sesta per il pedali басқа. Керлдің өзінің (толық емес) шығармаларының каталогын пайдаланып шартты түрдегі хронологияны құруға болады, ол 1686 жылғы Modulatio organica-ға қосылған (бұл белгілі бір композитордың шығармаларының ең ерте сақталған тақырыптық каталогы): онда 22 шығарма тізілген, олардың 18-і 1676 жылға дейін жазылған. Керлдің ең ерте белгілі композициясы – Ricercata à 4 in A (Ricercata in Cylindrum phonotacticum transferanda), 1650 жылы Римде жарияланған. Керлдің сегіз токкатасы (сегіз шіркеу ладына сәйкес келеді) еркін және қатаң контрапунктілік бөлімдерді, кейде әртүрлі өлшемдерді кезектестіреді. 12/8 өлшеміндегі жиг сияқты аяқталуларды жиі пайдалану Фробергердің токаталарына ұқсас. Төрт би сюитасы Фробергердің сюиталарын еске түсіреді, бірақ олардың екеуінде вариациялық бөлімдер бар. Керлдің канзоналары, сол кездің дәстүрі бойынша, бірнеше фугалық бөлімдерден тұрады; кейбіреулерінде каденциялардың дамуына енгізілген токката сияқты пассаждар бар. Екі остинатолық шығарма сақталған – пассакалия мен шаконна, екеуі де төмендейтін бас үлгісіне негізделген; пассакалия, шамасы, Керлдің ең танымал шығармасы. Керлдің ең белгілі екі клавишті шығармасы да бағдарламалық, сипаттамалық туындылар. Баталья – C мажордағы 200-ден астам тактыдан тұратын сипаттамалық шығарма, онда фанфар сияқты тақырыптар көп рет қайталанады, сонымен қатар ол Хуан Баутиста Кабаниллерге де жатқызылады. Capriccio sopra il Cucu көкектің даусының имитациясына негізделген, ол шығармада 200-ден астам рет естіледі. Ол Фрескобальдидің Capriccio sopra il cucho шығармасының үлгісімен жасалған, бірақ құрылымы мен гармониясы жағынан күрделірек. Керлдің музыкасындағы белгілі бір тақырыпты қайталау идеясы Magnificat tertii toni шығармасында шегіне жетеді, онда фуга тақырыбы он алты рет қайталанған E нотасынан тұрады.
Вокалдық және камералық музыка
Керл көптеген клавиатурасыз шығармалар жазды, әсіресе Мюнхен жылдары: Мюнхен сотының сарай капелласы ансамблін қайта жаңғырту кезінде Керл көптеген камералық музыка туындыларын жазған болуы керек, ал барлық опералар (шамамен 10-11) Мюнхенде жазылды, 1657 жылғы «Оронте» операсынан бастап. Керлдің камералық шығармаларына екі скрипкаға, виола да гамба мен бассо континуоға арналған канцона және үш соната кіреді. Көптеген вокалдық шығармаларда жетілдірілген концертато техникасы қолданылады; 1669 жылғы «Missa pro defunctis» реквием массасы, бес дауысқа арналған, сүйемелдеусіз – ерекше жағдай. «Delectus sacrarum cantionum» туындылары, 2–5 дауысқа арналған мотеттер мен қасиетті концерттер – имитациялық жазу мен еркін, әшекейлі бөліктердің арасында ауысатын секциялық композициялар. Олар Генрих Шюцтің «Kleine geistliche Concerte» шығармаларын еске салады. Керлдің өмірінде сақталған алты масса «Missae sex, cum instrumentis concertantibus, e vocibus in ripieno, adjuncta una pro defunctis cum seq. Dies irae» (Мюнхен, 1689) деген атпен жарияланды. Керлдің камералық музыкасында басымдық құратын күрделі имитациялық контрапункт оның көптеген қасиетті вокалдық шығармаларында да кездеседі: «Missa non sine quare» әрбір бөлімі үлкен фугамен аяқталады, ал «Missa Renovationis» (Kyrie бөлімінде қолданылған бес тақырыпқа негізделген) массаның әрбір бөлімі де ірі фугалық бөліммен аяқталады. «Missa in fletu solatium» сияқты шығармалардағы жоғары хроматикалық тақырыптың стреттолық енгізілуі күшті диссонанстарға әкеледі (бұл массада Керлдің досы Алессандро Поглиеттидің өмірін қиған түрік қоршауының оқиғалары еске алынады және композитордың «консонанстардан аулақ болу» ескертуі бар континуо бөлігі бар).