Иуді (ағартұйғыр) – Aquilaria ағаштарының жұпалық саңылаудан қорғану үшін шығаратын құнды, хош иісті қара ағашы. Парфюмерия, құрбандықтарда қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Илаңдар тұқымдас кейбір ағаштардың хош иісті ағашы
Fragrant wood of some Thymelaeoideae
Агар ағашы, алағаш, бүркіт ағашы, гхарууд немесе құдайлар ағашы, көбінесе ауд немесе уд деп аталады (уд), хош иісті, қара және шайырлы ағаш, құрамында хош иіссу, парфюмерия және кішкентай қолмен жасалған өнер туындыларын жасау үшін қолданылады. Ол Aquilaria ағаштарының өзегінде Phaeoacremonium көбелегінің, P. parasitica түрімен жұқтырғаннан кейін пайда болады. Ағаш, саңырауқұлақ инфекциясымен күресу үшін қорғаныс ретінде шайыр бөліп шығарады. Жұқпағанға дейін, жүрек ағашының көбінесе иісі болмайды, салыстырмалы түрде жеңіл және ақшыл түсті болады. Бірақ инфекция дамыған сайын, ағаш өзінің хош иісті шайырын соңғы қорғаныс шарасы ретінде шығарады, ал оның өзегі өте тығыз, қара және шайырға толы болады. Бұл өнім жиналады және парфюмерияда ауд, уд немесе агуру деп аталатын хош иістерде кеңінен танымал; сонымен қатар, оны алоэ (алоэ тұқымдас шырынды өсімдіктермен шатастыруға болмайды), агар (бұл атау да, жеуге болатын, балдырдан алынған қоюлатушы зат – агар-агармен шатастырылмауы керек), сондай-ақ гахару немесе джинко деп те атайды. Мыңдаған жылдар бойы қолданылып келе жатқан және мұсылман, христиан және индуист қауымдастықтарында (басқа діни топтардың арасында) бағаланатын ауд, Таяу Шығыс және Оңтүстік Азия мәдениеттерінде ерекше хош иісі үшін жоғары бағаланады, ол одеколон, құрамында хош иіссу және парфюмерияда қолданылады. Агар ағашының салыстырмалы түрде сирек кездесуінің және жоғары құнының басты себептерінің бірі – оның табиғи қорларының азаюы. 1995 жылдан бастап, Құрып бара жатқан жабайы фауна мен флора түрлерімен халықаралық сауда туралы конвенция Aquilaria malaccensis (негізгі көзі) түрлерін II қосымшаға (потенциалды түрлерге қауіп төндіретін түрлер) енгізді. 2004 жылы барлық Aquilaria түрлері II қосымшаға енгізілді, бірақ бірқатар елдер бұл тізімге қатысты ерекше ескертулер жасады. Агар ағашы – Африкалық қара ағаш, сандал, қызыл пил сүйегі және эбонит сияқты әлемдегі ең қымбат ағаштардың бірі. Бірінші сортты агар ағашы – әлемдегі ең қымбат табиғи шикізаттың бірі, 2010 жылғы бағасы таза материал үшін 100 000 АҚШ долларына дейін жеткен, бірақ іс жүзінде ағаш пен майды араластыру жиі кездеседі, бұл 100 АҚШ долларына дейін төмен бағаға мүмкіндік береді. Саудаға әртүрлі сапалы өнімдер шығарылады, олардың сапасы географиялық орналасуына, ботаникалық түрлеріне, нақты ағаштың жасына, мәдени жинақталуына және агар ағашының бөлігі қай бөліктен алынғанына байланысты өзгереді. Агар ағашының әлемдік нарығы 6-8 миллиард АҚШ долларына бағаланып, жылдам өсіп келеді.
Agarwood, aloeswood, eaglewood, gharuwood or the Wood of Gods, most commonly referred to as oud or oudh (from عود, ), is a fragrant, dark and resinous wood used in incense, perfume, and small hand carvings. It forms in the heartwood of Aquilaria trees after they become infected with a type of Phaeoacremonium mold, P. parasitica. The tree defensively secretes a resin to combat the fungal infestation. Prior to becoming infected, the heartwood mostly lacks scent, and is relatively light and pale in colouration. However, as the infection advances and the tree produces its fragrant resin as a final option of defense, the heartwood becomes very dense, dark, and saturated with resin. This product is harvested, and most famously referred to in cosmetics under the scent names of oud, oodh or aguru; however, it is also called aloes (not to be confused with the succulent plant genus Aloe), agar (this name, as well, is not to be confused with the edible, algae derived thickening agent agar agar), as well as gaharu or jinko. With thousands of years of known use, and valued across Muslim, Christian, and Hindu communities (among other religious groups), oud is prized in Middle Eastern and South Asian cultures for its distinctive fragrance, utilized in colognes, incense and perfumes. One of the main reasons for the relative rarity and high cost of agarwood is the depletion of the wild resource. Since 1995, the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora has listed Aquilaria malaccensis (the primary source) in its Appendix II (potentially threatened species). In 2004, all Aquilaria species were listed in Appendix II; however, a number of countries have outstanding reservations regarding that listing. Agarwood is one of the most expensive woods in the world, along with African blackwood, sandalwood, pink ivory and ebony. First grade agarwood is one of the most expensive natural raw materials in the world, with 2010 prices for superior pure material as high as US$100,000/kg, although in practice adulteration of the wood and oil is common, allowing for prices as low as US$100/kg. A wide range of qualities and products come to market, varying in quality with geographical location, botanical species, the age of the specific tree, cultural deposition and the section of the tree where the piece of agarwood stems from. the global market for agarwood had an estimated value of US$6 to 8 billion and was growing rapidly.
Этимология
Сөз түпкілікті түрде дравид тілдерінің бірінен, болжам бойынша тамил тіліндегі அகில் (агил) сөзінен келген.
The word ultimately comes from one of the Dravidian languages, probably from Tamil அகில் (agil).
Тарих
Агар ағашының иісі күрделі және жағымды, табиғи аналогтары аз немесе мүлдем жоқ. Парфюмериялық жағдайда иісі негізінен «шығыс ағаш» және «өте жұмсақ жеміс-гүлді» ноталарының үйлесімімен ерекшеленеді. Түтетілгендегі түтіні «тұйық балзамық» және «ваниль мен мускус нюанстарымен» және «әрбір түсті» (әрбір түсті қызылмен шатастырмау керек) сипатталады. Еврей Библиясында «алоэ ағаштары» Сандар кітабының 24:6 аятында айтылады, ал Алоэ ағашы, мирра және кассиядан жасалған хош иісті құрам 45-ші псалмда сипатталған. Диоскорид өзінің «Медициналық материалдар» (65 ж.) атты еңбегінде агар ағашының (Áγαλλοχου) бірнеше медициналық қасиеттерін сипаттап, оның құрамында хош иісті зат ретінде қолданылатынын атап өткен. Диоскорид агар ағашының дәмін кермекті және ащы деп сипаттаса да, оны ауызды жаңарту үшін шайнаған немесе ауызға алып, қайнатқан түйіндей қолданған. Сондай-ақ, ол тамырдың сығындысы асқазан ауруларын және дизентерияны, сондай-ақ өкпе мен бауырдағы ауырсынуларды емдеу үшін қолданылғанын жазған. Біздің заманымыздың үшінші ғасырында ежелгі Вьетнамда Шығыс Ву әулетінің Ва Чжэнь жазған «Нан Чжоу И У Чжи» (Оңтүстіктен келген таңғажайып нәрселер) хроникасында Ринан облысында, қазіргі Орталық Вьетнамда өндірілген агар ағашы және оны адамдар қалай жинағандығы туралы айтылған. Біздің заманымыздың VI ғасырында Жапонияда классикалық жапон тарихының ең көне екінші кітабы «Нихон Шоки» (Жапонияның жылнамалары) жазбаларында иіс шығаратын үлкен ағаштан сөз болады, ол агар ағашы деп анықталған. Бұл ағаш бөлігінің көзі Камбоджаның Пурсат қаласынан шыққан деп есептеледі (ағаш иісіне сүйеніп). Атақты ағаш бөлігі әлі күнге дейін Жапонияда сақтаулы және Нара ұлттық мұражайында ғасырға 10 реттен аз көрсетіледі. Агар ағашы индуизм, буддизм, қытай халық діні және ислам дінінде жоғары құрметке ие. 1580 жылдан бастап Нгуен Хуан қазіргі Вьетнамның орталық провинцияларын бақылауға алғаннан кейін, ол басқа елдермен, әсіресе Қытай және Жапониямен сауданы ынталандырды. Агар ағашы үш түрде экспортталды: Каламбак (вьетнам тілінде kỳ nam), trầm hương (өте ұқсас, бірақ сәл қаттырақ және сәл көп), және агар ағашының өзі. Хонь-Анда 15 таэльге сатып алынған каламбақтың бір фунты Нагасакиде 600 таэльге сатылуы мүмкін еді. Нгуен билеушілері көп ұзамай Каламбак сату бойынша Корольдік монополия құрды. Бұл монополия Нгуен билігінің алғашқы жылдары Нгуен мемлекетінің қаржысын қаржыландыруға көмектесті. Агар ағашының халықаралық саудасы туралы есептер он үшінші ғасырға дейін жетеді, Үндістан шетелдік нарықтар үшін агар ағашының алғашқы көздерінің бірі болғанын көрсетеді. Сюаньцзянның саяхаттары және біздің заманымыздың VII ғасырында Солтүстік Үндістанда жазылған Харшахаритада ежелгі Ассамда (Камарупа) «хасипат» (жазу материалы) және «алоэ майы» сияқты агар ағашы өнімдерін пайдалану туралы айтылған. Ассамда оның қабығынан жазу материалдарын жасау дәстүрі әлі де сақталған. Ол бүгінгі күнге дейін дәстүрлі қытайлық дәрілік өсімдіктерде қолданылады, онда ол Chén Xiāng 沉香 деп аталады. Оның ең алғашқы жазбадағы айрықша есімі атақты дәрігерлердің түрлі жазбаларынан, 名医别录 , Минг И Би Лу, автор Тао Хонг Цзиньге қатысты.
The odour of agarwood is complex and pleasing, with few or no similar natural analogues. In the perfume state, the scent is mainly distinguished by a combination of "oriental woody" and "very soft fruity floral" notes. The incense smoke is also characterised by a "sweet balsamic" note and "shades of vanilla and musk" and amber (not to be confused with ambergris). In the Hebrew Bible, "trees of lign aloes" are mentioned in The Book of Numbers 24:6 and a perfume compounded of aloeswood, myrrh, and cassia is described in Psalms 45. Dioscorides in his book Materia Medica (65 CE) described several medical qualities of agarwood (Áγαλλοχου) and mentioned its use as an incense. Even though Dioscorides describes agarwood as having an astringent and bitter taste, it was used to freshen the breath when chewed or as a decoction held in the mouth. He also writes that a root extract was used to treat stomach complaints and dysentery as well as pains of the lungs and liver. As early as the third century CE in ancient Viet Nam, the chronicle Nan zhou yi wu zhi (Strange things from the South) written by Wa Zhen of the Eastern Wu Dynasty mentioned agarwood produced in the Rinan commandery, now Central Vietnam, and how people collected it in the mountains. During the sixth century CE in Japan, in the recordings of the Nihon Shoki (The Chronicles of Japan) the second oldest book of classical Japanese history, mention is made of a large piece of fragrant wood identified as agarwood. The source for this piece of wood is claimed to be from Pursat, Cambodia (based on the smell of the wood). The famous piece of wood still remains in Japan today and is showcased less than 10 times per century at the Nara National Museum. Agarwood is highly revered in Hinduism, Buddhism, Chinese Folk Religion and Islam. Starting in 1580 after Nguyễn Hoàng took control over the central provinces of modern Vietnam, he encouraged trade with other countries, specifically China and Japan. Agarwood was exported in three varieties: Calambac (kỳ nam in Vietnamese), trầm hương (very similar but slightly harder and slightly more abundant), and agarwood proper. A pound of Calambac bought in Hội An for 15 taels could be sold in Nagasaki for 600 taels. The Nguyễn Lords soon established a Royal Monopoly over the sale of Calambac. This monopoly helped fund the Nguyễn state finances during the early years of the Nguyen rule. Accounts of international trade in agarwood date back as early as the thirteenth century, note India being one of the earliest sources of agarwood for foreign markets. Xuanzang's travelogues and the Harshacharita, written in seventh century AD in Northern India, mentions use of agarwood products such as 'Xasipat' (writing material) and 'aloe oil' in ancient Assam (Kamarupa). The tradition of making writing materials from its bark still exists in Assam. It is to this day still used in traditional Chinese herbal medicine where it goes by the name of Chén Xiāng 沉香 Literally meaning 'sinking fragrance'. Its earliest recorded mention is from the Miscellaneous Records of Famous Physicians, 名医别录 , Ming Yi Bie Lu, ascribed to the author Táo Hǒng Jǐng c.420 589.
Өндіріс түрі
Аквилярия тұқымдасына он жеті түр жатады, олар Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азияда өсетін ірі мәңгі жасыл өсімдіктер. Олардың тоғызы агар ағашын өндіреді. Агар ағашы теориялық тұрғыдан барлық түрлерден де өндірілуі мүмкін, бірақ бұған дейін ол негізінен А. malaccensis түрінен (А. агаллоха және А. secundaria – А. malaccensis-тің синонимдері) өндірілді. Агар ағашы ағаш пен майлы шайырмен қоректенетін Амброзия қоңызы (Dinoplatypus chevrolati) деген жәндіктің ағаш діңіне және тамырларына енуінен пайда болады. Содан кейін ағашқа саңырауқұлақ жұқтыруы мүмкін, ал оған жауап ретінде ағаш зақымдануды немесе инфекцияны жасыру үшін пайдалы өзін-өзі қорғау материалы шығарады. Ағаштың зақымдалмаған бөлігі салыстырмалы түрде ақшыл болса, шайыр зақымдалған ағаштың массасын және тығыздығын күрт арттырады, оның түсі ақшыл сарыдан сары, қызғылт сары, қызыл, қою қоңыр немесе қараға дейін өзгереді. Табиғи ормандарда бір түрдің 100 Аквилярия ағашының шамамен 7-сі ғана жұқтырылып, алоэ/агар ағашын береді. Орман шаруашылығында қолданылатын әдіс – ағаштарды саңырауқұлақпен егу. Бұл жағдайда ағаш "зақымдалған шырынды" бөліп шығарады және осы агар ағашы "жалған" деп аталады.
There are seventeen species in the genus Aquilaria, large evergreens native to southeast Asia and south asia, of which nine are known to produce agar wood. Agarwood can in theory be produced from all members, but until recently it was primarily produced from A. malaccensis (A. agallocha and A. secundaria are synonyms for A. malaccensis). Agar wood forms in the trunk and roots of trees that have been penetrated by an Ambrosia beetle insect feeding on wood and oily resin, Dinoplatypus chevrolati. The tree may then be infected by a mould, and in response will produces a salutary self defence material to conceal damages or infections. While the unaffected wood of the tree is relatively light in colour, the resin dramatically increases the mass and density of the affected wood, changing its colour from a pale beige to yellow, orange, red, dark brown or black. In natural forests, only about 7 out of 100 Aquilaria trees of the same species are infected and produce aloes/agar wood. A common method in planted forestry is to inoculate trees with the fungus. It produces a "damage sap" and is referred to as "fake" aloes/agar wood.
Құрамы
Агар ағашы майының құрамы өте күрделі, 150-ден астам химиялық заттар анықталған.
The composition of agarwood oil is exceedingly complex with more than 150 chemical compounds identified.
Агар сүрегін өндіретін түрлерді қорғау
Ағаш өндіретін түрлердің кейбір популяцияларына шамадан тыс жинау және орта мекендеуінің жоғалуы қауіп төндіреді. Ағартөстің жаһандық сұранысының салдарына байланысты алаңдаушылық CITES-тің II қосымшасына негізгі таксондарды қосуға әкелді, бұл ағартөстің халықаралық саудасын бақылауды талап етеді. Бақылауды Кембриджде орналасқан TRAFFIC (WWF және IUCN бірлескен бағдарламасы) жүзеге асырады. CITES сондай-ақ, ағартөстің халықаралық саудасы оның жинау және экспортталуы түрдің жабайы табиғатта тірі қалуына зиян келтірмейтінін қамтамасыз ететін бақылауларға бағынуға тиіс екенін қарастырады. Бұған қоса, бірнеше елде ағартөс плантациялары құрылды және Малайзия, Шри-Ланка сияқты елдерге коммерциялық плантация дақылдары ретінде қайта енгізілді. Бұл плантациялардың сәттілігі ағаштарда ағартөс өндірісін ынталандыруға байланысты. Сан алуан егу техникалары жасалды, олардың тиімділігі әртүрлі.
Overharvesting and habitat loss threatens some populations of agarwood producing species. Concern over the impact of the global demand for agarwood has thus led to the inclusion of the main taxa on CITES Appendix II, which requires that international trade in agarwood be monitored. Monitoring is conducted by Cambridge based TRAFFIC (a joint WWF and IUCN programme). CITES also provides that international trade in agarwood be subject to controls designed to ensure that harvest and exports are not to the detriment of the survival of the species in the wild. In addition, agarwood plantations have been established in a number of countries, and reintroduced into countries such as Malaysia and Sri Lanka as commercial plantation crops. The success of these plantations depends on the stimulation of agarwood production in the trees. Numerous inoculation techniques have been developed, with varying degrees of success.