Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лакота мифологиясында Иктоми – өрмекші-алаяқ рухы және Лакота халқының мәдениет батыры. Иктомидің басқаша атаулары: Икто, Иктинике, Инктоми, Унктоме және Унктоми. Бұл атаулардың себебі – әртүрлі тайпалардың тілдеріндегі айырмашылықтар, себебі бұл өрмекші құдайы Солтүстік Американың көптеген тайпалары арасында белгілі болған. Оның сыртқы келбеті өрмекшіге ұқсайды, бірақ ол кез келген пішінге енуге қабілетті, оның ішінде адам пішініне де. Адам түрінде ол қызыл, сары және ақ түспен боялған, ал көздерінің айналасында қара шеңберлер болады делінеді.
Spider trickster spirit and culture hero of the Lakota people
In Lakota mythology, Iktómi is a spider trickster spirit, and a culture hero for the Lakota people. Alternate names for Iktómi include Ikto, Ictinike, Inktomi, Unktome, and Unktomi. These names are due to the differences in languages between different indigenous nations, as this spider deity was known throughout many of North America's tribes. His appearance is that of a spider, but he can take any shape, including that of a human. When he is a human he is said to wear red, yellow and white paint, with black rings around his eyes.
Әңгіме
Қаяу, аңыздардың көпшілігі алдап-арбаушы тұлғаны қамтиды және жастарға арналған моральдық сабақтарға бағытталған, бірақ Иктоми Лакота мәдениетінің де бастаушысы болды. Ол – Иньянның тұңғыш ұлы. Алғашқыда ол Кса деп аталған. Автор Джеймс Уокердің айтуынша, Иктомидің түбі даналық құдайы Ксаға жетеді: «Кса өзінің даналығын қолданып, бір құдайға ұялып, бетін жасыруға, ал екінші құдайға қайғыға батып, басын иіскеуге мәжбүр еткендіктен, қозғалыс құдайы Скан оны құдайлардың тойларында отырмауға және досы жоқ әлемде жалғыз отыруға айыптады, ал оның даналығы тек оны өз жоспарларына түсіретін айлакерлікке айналуы керек. Оны Иктоми деп атады. Сондықтан Иктоми – өзгелерді күлкіге салудан ләззат алатын, жамандық ойлап табатын жын». Оңтүстік Дакотаның оглала тайпасы Иктомиді Ксаның екінші көрінісі немесе дегенерациясы ретінде көрсетеді, ол бастапқы найзағай – Вак Иньян салған Космикалық жұмыртқадан туған. Кса тіл, әңгімелер, есімдер мен ойындарды ойлап тапты. Тағы бір нұсқада Ия – Ксаны жек көретін Унктің (күшті құштарлық ретінде анықталған) ұлы. Ия мен Унктың арасында туыстық қатынас болған, соның нәтижесінде Гнаски, демон пайда болған. Осы себепті, және Ксаның кеңесін тыңдамағаны үшін, Унк құдайлар шеңберінен қуылған. Унк Гнаскинің айлакерлігімен Ксаны алдап өтуді қалаған. Гнаски бұған сәтті қол жеткізеді, себебі ол Сканнан (Төреші, Әрекет) қорқымайды, оның арқасында шатастыру тудырады. Гнаски бұл мүмкіндікті Ксаны мінсіздей көшіру арқылы пайдаланды; сондықтан Гнаски Ксапела (кішкентай даналық) деп аталды. Алғашқы адамдар екеуінің арасын ажырата алмады. Гнаски өзінің ақымақтығымен Ксаны толығымен ұстап алады, ал Сканның әрекеті нәтижесінде Кса жәндікке айналады, осылайша Иктоми есімінің мағынасы туындайды. Иктомиде ойын жасау қабілеті сақталған. Иктоми туралы әңгімелерде, оның мәнінде даналық пен ақымақтық арасындағы шатастықты бейнелейтіндей. Ол жамандық ойлап табуға кіріскен, себебі адамдар оның ерекше немесе күлкілі келбетіне күліп, мазақтап жатыр. Оның көптеген жоспарлары күтпеген салдарға ұшырап, өзінен-өзі құлайды. Бұл Иктоми, ақымақ немесе кемтар рөлін ойнайтын құрметті (немесе мүмкін қорқынышты) құдай, және әңгіме ойын-сауық ретінде айтылғандықтан, тыңдаушыға олардың жамандықтарын сезінбей, жаман істер туралы ой жүгіртуге мүмкіндік береді. Басқа да ертегілерде Иктоми қадір-қасиетпен және шынайылықпен бейнеленеді, мысалы, арман аулаушы туралы кең таралған аңыз. Иктоми – пішін өзгертетін, адамдарды қуыршақтай басқаруға қабілетті. Оның құдайларды өзгертетін, адамдарды бағындыратын, құдайлар мен адамдарды алдап-арбау үшін эликсирлер жасауға да күші жетеді. Мика немесе Койот оның барлық ісіндегі үлкен серігі, бірақ кейде ол адал болып, Лакота халқына көмекке келеді, кейде ол адамдарға зұлымдықтан қорғанудың жолдарын, технологиямен жақсырақ өмір сүруді ұсынады немесе оларды қауіптен ескертеді.
The Spider, although most tales involve the trickster figure and center on morality lessons for the young, Iktómi was also the bringer of Lakota culture. He is the first born son of Inyan, the Rock. He was originally called Ksa. According to author James Walker, Iktómi has his roots in Ksa, the god of wisdom: "Because Ksa had used his wisdom to cause a goddess to hide her face in shame and a god to bow his head in grief, Scan, the god of motion condemned him that he should sit at the feasts of gods no more and should sit on the world without a friend, and his wisdom should be only cunning that would entrap him in his own schemes. He named him Iktómi. So Iktómi is the imp of mischief whose delight is to make others ridiculous". The Oglala of south Dakota present Iktómi as the second manifestation, or degeneration, of Ksa, which hatched from the Cosmic Egg being laid by Wak Inyan, the primordial thunderstorm. Ksa invented language, stories, names and games. In another version Iya is the son of Unk (defined as passion), who detested Ksa. Iya and Unk had an incestious relationship out of which Gnaski, the demon, was the result. Because of this, and for not taking the advice of Ksa, Unk was expelled from the circle of divine entities. Unk wanted to outwit Ksa with the help of the cunning of Gnaski. Gnaski succeeds in this, mainly because he has no fear of Skan (the Judge, Activity), by sowing confusion. Gnaski enabled this by mimicking Ksa to perfection; therefore, Gnaski is called Ksapela (little wisdom). The first people were not able to distinguish between the two. Through his folly Gnaski entangles Ksa completely, and through the activity of Skan Ksa consequently becomes a spider, the meaning of the name Iktómi. Iktómi still had the feature of making games. It seems that Iktómi, in stories attributed to him, in his very essence is representing the confusion between wisdom and folly. He began playing malicious tricks because people would jeer at his strange or funny looks. Most of his schemes end with him falling into ruin when his intricate plans backfire. Because it is Iktómi, a respected (or perhaps feared) deity playing the part of the idiot or fool, and the story is told as entertainment, the listener is allowed to reflect on misdeeds without feeling like they are being confronted. In other tales, Iktómi is depicted with dignity and seriousness, such as in the popularized myth of the dreamcatcher. Iktómi is a shapeshifter, and can use strings to control humans like puppets. He has also the power to make potions that change gods, gain control over people and trick gods and mortals. Mica or Coyote is his great accomplice in all of this, though there are times when he behaves seriously and comes to the aid of the Lakota people, there are instances where he gives the people ways to protect themselves from evil, live a better life with technology, or warn them of danger.
Түсіндірме
Иктомидің тәлкекке бейімдігі туралы әңгімелер, американдық мифологияны толық түсінбеген көптеген адамдарды оны жаман кейіпкер деп ойлауға алып келеді. Дегенмен, мәселе одан әлдеқайда күрделі. Иктоми жақсы да, жаман да болуы мүмкін, және оның бейнесі осы екі қырынан да көрсетілген. Мика (Қойот) сияқты көптеген басқа американдық халықтарының аңшылары да осындай қате түсініктердің құрбаны болады. Лакота халқы Иктомиге қатысты гистерияға немесе қатты қорқынышқа білдірмесе де, көбінесе оның көзіне қарау қаупті деп саналады, себебі ол қиындықтарды келтіруі мүмкін. Иктомидің өрмек бейнесі махаббат сиқыры ретінде қолданылуы мүмкін: оның көмегімен ұл мен қыздың жандары ұсталып, байланыстырылуы мүмкін. Осылайша, олар кездесіп, ғашық болбаудан қашып құтыла алмайды. Ақсақ Елік Иктомидің бір топ үйрек көргенін айтады. Олардың етін жегісі келгендіктен, ол өз қабында пуу-ау әндеріне толы екенін жалғандады. Үйректер одан әндердің бірнешеуін орындауын сұрады. Ол келіседі, бірақ олар көздерін жұмсаса ғана. Сөйтіп, ол үйректерді өлтіре бастады, ал кейбіреулері не болып жатқанын түсінді. Ақсақ Елік айтуынша, Иктоми – бізді көзді жұмып, ән айтып, билеуге мәжбүр ететін, ал содан кейін басымызды соққыға жығатын саясаткерлерге ұқсайды. Лакота мифологиясы ауызша беріліп келгендіктен және дәстүрлі түрде жазба мұрағаттары болмағандықтан, Лакота мифологиясындағы Иктоми туралы көптеген ақпараттар жазылмай немесе тіркелмей қалған. Ол қазіргі заманға дейін әңгімелерді қайта айту және ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан діни дәстүрлер арқылы өмір сүріп келеді.
The tales of Iktómi's propensity for mischief leads many without a full understanding of Native American mythology to believe that he is an evil figure. However, it is not quite that simple. Iktómi can be seen as both good and bad, and has been portrayed in both ways. Many other Native American tricksters, like Mica (Coyote) are often victims of the same misconception. Despite Lakota not expressing hysteria or extreme fear towards Iktómi, generally he is viewed as a being whose gaze is to be avoided, lest trouble find you. The picture of a spider, of Iktómi, could be used as love magic: by it, the souls of a boy and a girl could be caught and connected. In this case they cannot escape meeting and falling in love. Lame Deer tells a story in which Iktómi saw a group of ducks. He wanted to eat them and that is why he lied that his bag is full of pou wow songs. The ducks asked him to sing some of them. He agrees, but only if they close their eyes. So he started killing them, while some realized what happen. Iktómi, says Lame Deer, is like those of the politicians who make us close our eyes, sing and dance for them while they hit us on the head. Because the Lakota mythology is word of mouth, and traditionally there were no written records, most of the information about Iktómi in Lakota mythology has not been written down or recorded. He has lived on in the retelling of tales and the religious traditions which are passed on from generation to generation, into the modern day.
Танымал мәдениетте
Брайан Фуллердің Нил Гейманның «Американ құдайлары» туындысын Starz арнасында бейімдеуінде Иктоми 2-ші маусымда қысқаша пайда болады («Жүгері сарайында», жол жиегіндегі егіс шаруашылығы) – құпия өсімдікті және бөлшектенген Гунгнирді Ифритке тапсыру үшін. Ол кітапта да кездеседі, бірақ Висакеджак немесе «Виски Джек» атымен. Сиу халқының авторы Зиткала Ша, сонымен қатар миссионерлік және кейіннен тұрмысқа шыққан Гертруда Симмонс Боннин есімімен танымал, Иктоми туралы әңгімелерді 1901 жылы Бостондағы Ginn and Company баспасынан шыққан «Ескі үнді аңыздарында» жариялаған. Netflix-тің «Unbreakable Kimmy Schmidt» сериалында Иктоми бірнеше рет айтылады, Жакилин Уайт пен Рас Снайдер арасындағы үшінші маусым сюжетінің бір бөлігі ретінде. Иктоми 2002 жылғы «Тіл» фильмінде, Чеен Арапахо режиссері Крис Эйрдің туындысында бейнеленген. 2016 жылғы ПК-ойынындағы «Тарсис» кемесі Иктоми деп аталған. Ол «Megami Tensei» видео ойындары сериясында және оның қосалқы өнімдерінде Ictinike атымен бірнеше рет пайда болды. Ол алғаш рет 1995 жылғы «Devil Summoner» ойынында таныстырылды, содан бері «Devil Children: Book of Fire» және «Book of Ice», «Devil Survivor 2», «Shin Megami Tensei IV» және «Shin Megami Tensei IV: Apocalypse» ойындарында пайда болды. Иктинике көбінесе «генма» деп жіктеледі, бұл әдетте аңызға толы батырларға арналған демон категориясы.
In Bryan Fuller's adaptation on Starz of Neil Gaiman's American Gods, Iktómi appears briefly in Season 2 (residing in the "Corn Palace," a roadside grow op) to provide a mysterious plant and the disassembled Gungnir to an Ifreet. He also appears in the book, but as Wisakedjak or "Whiskey Jack". Sioux author Zitkála Šá, also known by the missionary given and later married name Gertrude Simmons Bonnin, included tales of Iktómi in her Old Indian Legends, published by Ginn and Company, Boston, in 1901. In the Netflix sitcom Unbreakable Kimmy Schmidt, Iktómi is referenced on multiple occasions, as part of a season 3 plot between Jacqueline White and Russ Snyder. Iktómi is portrayed in the 2002 film Skins, directed by Cheyenne Arapaho director Chris Eyre. The ill fated ship in the 2016 PC game Tharsis is named Iktómi. He has appeared multiple times in the Megami Tensei video game series and its spinoffs as a demon under the name Ictinike. He was first introduced in the 1995 game Devil Summoner, and has since appeared in Devil Children: Book of Fire and Book of Ice, Devil Survivor 2, Shin Megami Tensei IV, and Shin Megami Tensei IV: Apocalypse. Ictinike is almost always classified as a "genma," a category of demons typically reserved for legendary heroes.