Кіріспе
8 ғасыр Шерборн епискобы, Малмесбери абысы, ақын және қасиетті Альдхелм (Альделмус Малмесбериенсис) (шамамен 639 – 25 мамыр 709), Малмесбери аббаттығының абысы, Шерборн епискобы, латын поэзиясының жазушысы және ғалымы, 7 ғасырдың ортасынан бұрын дүниеге келді. Ол Уэссекс патшалық үйінен тегін алған Кентеннің ұлы болған деседі. Бірақ оның алғашқы өмірбаяуын жазған Фарицийдің мәлімдемесінше, ол патша Инеге туыс емес. Өлгеннен кейін қасиетті деп құрметтеліп, мерекесі қазанның 25 күні тойланады.
Aldhelm (, Aldhelmus Malmesberiensis) (c. 63925 May 709), Abbot of Malmesbury Abbey, Bishop of Sherborne, and a writer and scholar of Latin poetry, was born before the middle of the 7th century. He is said to have been the son of Kenten, who was of the royal house of Wessex. He was certainly not, as his early biographer Faritius asserts, the brother of King Ine. After his death he was venerated as a saint, his feast day being the day of his death, 25 May.
Ерте өмір және білім
Алдхелм алғашқы білімін ирланд ғалымы және монах Маэльдубтың (сондай-ақ Maildubh, Maildulf немесе Meldun) мектебінде алған (шамамен 675 ж. дейін қайтыс болған), ол британдық бекінісі Бладонға (немесе Bladow) қоныстанған, ол кейін Маэльдубери, Мальдубесбург, Мелдунесбург сияқты атаулармен, және ақырында Мальмесбери деп аталған қаланың орнында болды. Брэдфорд-он-Эйвондағы Сент-Лоуренс шіркеуінің англосаксондық құрылысы оның заманына дейін салынған және оның салғанын сенімді түрде айтуға болады. Мальмесбериде ол Маэльдубтың қарапайым ғимаратының орнына жаңа шіркеу салды.
Пасхалық дау
Олдхелм Уэссекс шіркеуінің синоды тарапынан Дюмония (Девон және Корнуолл) британиялықтарына Пасха күнін анықтау туралы дауға байланысты шағымдану үшін жіберілді. Британдық христиандар Пасха күнін есептеудің ерекше жүйесін сақтады және ерекше шаш қырыну тәсіліне ие болды; осы әдет-ғұрыптар көбінесе кельт христиандығы деп аталатын амалмен байланысты. Алдхелм Дюмонияның патшасы Герайнтке (Герунтийге) Риммен толық келісімге қол жеткізу мақсатында ұзақ және өте ызалы хат жазды. Ол осы кезде Девон мен Корнуоллға жеке сапар жасады, бұл мүмкін дипломатиялық миссия болған, және ол Кармен Ритмикумында осы сапарды баяндайды.
Шерборнның епискобы
705 жылы немесе одан да ертерек Винчестер епископы Хэдде қайтыс болды, және диоцез екі бөлікке бөлінді. Шерборн жаңа епископтық орын болды, және Альдхельм шамамен 705 жылы оның алғашқы епископы болды. Ол отыз жыл басқарған Малмсбери аббаттығынан бас тартқысы келді, бірақ монахтардың қарсылығына көніп, өліміне дейін оны басқаруын жалғастырды. Ол қарт болғанымен, жаңа қызметтерінде үлкен жандану көрсетті. Ол Шерборнда салған кафедралық шіркеу, кейіннен нормандық шіркеумен ауыстырылса да, Малмсберидің Уильямы оны былай сипаттады: "көптеген дыбыстарға ие, үрлемелі құралмен ойнатылатын, алтынмен қапталған жабық күшті құрал". (Аталған дереккөзден бұл құрылғы бұл ғимарат үшін, аймақ үшін немесе бұрыннан белгілі технологияларға қарағанда маңызды жаңалық болды ма, әлде жоқ па екені нақты белгілі емес.)
Өлім және құрметті
709 жылы Альдхелм өз епархиясы бойынша сапарында Доултинг ауылындағы шіркеуде қайтыс болды. Ауылдағы Сент-Альдхелм шіркеуі мен Сент-Альдхелм қайнар бұлағы оған арналған. Оның денесі Малмесбериге жеткізілді, ал оның досы, Ворстер епискобы Эгвин, сапар барысындағы тоқтау жерлеріне крест орнатты. Ол Малмесбери аббаттығындағы Сент-Михаил шіркеуіне жерленді. Оның өмірбаясын жазғандар оның өмірінде және қабірі басында болған қасиеттілігіне байланысты кереметтерді айтады. Альдхелмнің туы оның мерекесінде көтерілуі мүмкін. Ақ крестті қызыл фонға салған ту – Англияның Сент-Джордж туының түстерін кері аударған нұсқасы. Альдхелм Англия шіркеуінде 25 мамырда еске алынады. 2023 жылы Клифтон Рим-католик епархиясының пасторалдық аймағы Альдхелмнің құрметіне аталды.
Жазбалар
Альдельмнің жинақталған еңбектерін Рудольф Эвальд өңдеді, «Альдельми операсы» (Берлин, 1919). Дж. А. Джайлспен шығарылған бұрынғы басылым, «Patres eccl. Angl.» (Оксфорд, 1844) J. P. Migne-нің «Patrologiae Cursus» жинағының 89-шы томында (1850) қайта басылды.
Қазіргі танымалдылығы
Ол басқа елдерге де ғалым ретінде танымал болды. Ирландия патшасының ұлы Артуил өзінің жазбаларын Альдхельмнің бекітуіне жіберді, ал Пероннен қаласынан келген ирландиялық монах Целан оның хат алысқандарының бірі болды. Альдхелм латын тілінде өлең жазған алғашқы англосаксон болды, және ол Ацирцийге (Нортумбрия патшасы Альдфрит немесе Эадфрит) жазған хаты – отандастарының пайдалануы үшін латын просодиясы туралы трактат. Ол бұл еңбегіне өзінің ең танымал туындыларын, латын гексаметрімен жазылған жүз бір жұмбақты қосты. Олардың әрқайсысы толыққанды суреттейді, ал олардың бірі, "De creatura" аттысы 83 жолдан тұрады. Бірақ, кейіннен ол варварлық деп есептелді. Оның еңбектері монастырь мектептеріндегі стандартты оқулықтарға айналды, бірақ Нормандердің басып алу кезінде оның ықпалы төмендеді.
Қазіргі заманғы бедел
Қазіргі тарихшылардың оның еңбектеріне қатысты пікірлері әртүрлі. Питер Хантер Блэр оны Бедамен салыстырып, оны одан нашар бағалайды: "Оның үлкен замандасы Альдхелмнің ойынша, бірдей тереңдіктегі білім тек аса шектен тыс зихияттылыққа ғана әкелді. Беда сияқты, ол ирланд және Жерорта теңізі аймағының білімінен мол су ішті, бірақ оның сулары оны зихиятты мас күйге жеткізді, бұл оның көрермендерін қуантты, бірақ кейінгі ұрпаққа көп нәрсе қалдырмады". Дегенмен, Майкл Лапидж оның зор білімін жоғары бағалайды, оның латын мәтіндерін білуі басқа ерте Англосаксон жазушыларынан артық екенін айтады және "оның латын еңбектерінің түпнұсқалығы мен маңыздылығы оның Англияның алғашқы әдебиетшісі ретіндегі мәртебесін толық ақтайды" деп атап көрсетті.
Прозалық шығарма
De Laude Virginitatis (прозалық De Virginitate), Баркингтегі екі монастырдың монахтарына арналған латын тіліндегі бопсалық туралы трактат, Альдхелмнің ең белгілі еңбегі. Ұзақ алғысөзден кейін бопсалықтың артықшылықтарын жоғары бағалап, ол көптеген ер және әйел қасиеттілерді еске алады. Кейін Альдхелм оның қысқа, поэтикалық нұсқасын жазды (төменде қараңыз). Epistola ad Acircium, Нортумбрия королі Алдфрит деп есептелетін Ацирцийге арналған латын тіліндегі трактат (685–704/5 жылдары). Оның Epistola ad Acircium (ред. А. Май, Class. Auct. vol. V) көзі – Присциан. Акростих түріндегі кіріспеде жолдардың басындағы немесе соңғы әріптерінен оқылғанда "Aldhelmus cecinit millenis versibus odas" деген сөйлем келеді. Ирландиядан жаңадан оралған ғалым Эафридке жазылған ұзақ хат (алғаш рет Ашердің Veterum Epistt. Hiber. Sylloge, 1632 ж. басылымында жарияланды), ағылшын және ирланд ғалымдары арасындағы қарым-қатынас туралы мәлімет береді.
Толық жұмыстар
Эвальд, Рудольф (ред.). Алдхельми опералары. MGH Scriptores. Auctores antiquissimi 15. Берлин, 1919. Цифрлық MGH-дан қолжетімді сканерленген нұсқалары. Алдхельм: Прозалық шығармалар. Аударған Майкл Лапидж және Майкл Херрен. Д. С. Брюер, 1979. Алдхельм: Поэзиялық шығармалар. Аударған Майкл Лапидж және Джеймс Л. Розиер. Бойделл және Брюер, 1984.
Қыздық прозасы
Гвара, Скотт (ред.), Aldhelmi Malmesbiriensis Prosa de virginitate: cum glosa latina atque anglosaxonica, 2 томдық, Corpus Christianorum, Series Latina, 124, 124a (Turnhout: Brepols, 2001).
Энигматалар
Алдхелмнің жұмбақтары. Мәтіні мен аудармасын Джеймс Холл Питтман жасады. Йель университетінің баспасы, 1925 жыл. Қараңғылық арқылы көрінетін: Альдхелмнің жұмбақтары, Британ кітапханасының қолжазбасы Royal 12. C. xxiii, құрастырған және аударған Нэнси Портер Сторк, Ортағасырлық зерттеулер жөніндегі понтификаттық институт, Зерттеулер мен мәтіндер, 98 (Торонто: Ортағасырлық зерттеулер жөніндегі понтификаттық институт, 1990). Әйіс-Альдхелмнің жұмбақтары, А. М. Юстер аудармасы, Торонто университетінің баспасы, 2015 жыл.