Кіріспе

Буддалық ілімдегі шартты және абсолюттік шындықтардың ажыратылуы

Буддалық доктрина екі шындықтан (санскрит: dvasatya, ) тұрады, ол Шакьямуни Будданың іліміндегі сатьяның (санскрит; пали: sacca; "ақиқат" немесе "реальность" мағынасын беретін сөз) екі деңгейін ажыратады: "шартты" немесе "уақытша" (saṁvṛti) шындық және "абсолюттік" (paramārtha) шындық. Нақты мағынасы түрлі буддалық мектептер мен дәстүрлерде өзгеше болады. Ең белгілі түсіндірме Махаяна буддизмінің Мадхьямака мектебінен, оның негізін қалаушы үнді буддистік монах және философ Нагарджунадан шыққан. Нагарджуна үшін екі шындық – эпистемологиялық шындықтар. Я және ям сөздері "алға жылжу, қолдау, ұстап тұру, күштеу, қозғалатын нәрсе" дегенді білдіреді. Құрама сөз ретінде Сатья және Сатьям "реальностьты, болмысты қолдайтын, күштеп алға жылжытатын" дегенді білдіреді; сөзбе-сөз "нағыз, шынайы, ақиқат, сенімді, жарамды" деген мағынаны береді.

Өмірбаян

Будданың Дхарма ілімін қайғыдан босату жолы (марга) немесе Дуккха деп қарастыруға болады. Бірінші Төрт Асыл Шындық өмірлік тәжірибелерді азап пен қайғыға теңейді. Будданың тілі қарапайым және күнделікті болған. Әрине, Будда айтқан әртүрлі сөздер кейде бір-біріне қайшы келуі мүмкін. Кейіннен Будданың шәкірттері осы қайшылықтарды шешу мәселесімен бетпе-бет келді. Нагарджуна және басқа шәкірттер ақиқаттың екі деңгейін – шартты және соңғы – ажыратудың түсіндіру әдісін енгізді. Осыған ұқсас әдіс Ведалық кітаптардың брахмандық түсіндіруінде де кездеседі, онда Брахмананың ритуалдық талаптары мен Упанишадтардың философиялық сұрақтары біртұтас "аян етілген" шығарма ретінде біріктіріліп, осылайша жняна канда мен кармаканданы салыстырады.

Шығуы мен дамуы

Екі шындық туралы ұғым Мадхьямака мектебімен байланысты болғанымен, оның тарихы буддизмнің пайда болған алғашқы жылдарына дейін жетеді.

Пали тіліндегі Канон

Пали канонында төменгі және жоғары шындықтар арасында ерекшелену жасалмайды, егер де бір шындықтың екі түрлі айтылуы арасындағы айырмашылықты ескерсек, оларды әртүрлі түсіндіру қажет. Сондықтан, сөз тіркесі, мәтін бөлігі немесе толық сутта нейятта, самути немесе вохара ретінде жіктелуі мүмкін, бірақ бұл сатыда ол шындықтың басқа деңгейін көрсетеді немесе жеткізеді деп есептелмейді. Ниттатта (пали; санскрит: nītārtha), "ашық немесе анық мағыналы" және нейятта (пали; санскрит: neyartha), "[бір сөз немесе сөйлем] тек болжау арқылы түсінілетін мағынаға ие". Саммути немесе самути (пали; санскрит: saṃvṛti), "жалпы келісім, қалыпты пікір, конвенция" мағынасын береді, ал параматта (пали; санскрит: paramārtha), "соңғы" мағынасында, метафораларда немесе ыңғайлы болу үшін қолданылатын, конвенционалды немесе жалпы түсінік тілін, жоғары шындықтарды тікелей білдіретін тілден ажырату үшін қолданылады. Вохара (пали; санскрит: vyavahāra, "жалпы практика, конвенция, әдет-ғұрып") термині де самути сияқты шамалы айырмашылықпен қолданылады.

Праджнаптивада

Праджняптивада мектебі шартты (самвритти) және нақты (парамарта) шындықтар арасындағы ерекшелікті қабылдап, осы ұғымды метафизикалық феноменологиялық элементтерге (дхарма) таратып, шын (таттва) және таза ойша туындаған, яғни толыққанды жоқ (праджняпти) нәрселерді ажыратты.

Йогақаға

Буддизмнің Йогакара мектебі Үш табиғатты және Трикаяны ажыратады. Үш табиғат:
Парамартика (трансценденталды шындық), Йогакара әдебиетінде Париниспана деп те аталады: Сыртқы заттар әлемінің пайда болуына жауапты сананың қоймасы деңгейі. Бұл – жалғыз ғана түпкілікті шындық. Паратантрика (нақты немесе эмпирикалық шындық): Күнделікті өмірде қабылданатын әлемнің деңгейі. Мысалы, жылан көрінісіндегі жылан. Парикалпита (ойша тудырылған). Мысалы, түсіңде көрген жылан.

Ланкаватара сүті

Ланкаватара сутрасы шындықты қабылдауда идеалистік бетбұрыс жасады. Д. Т. Судзуки былай деп жазады:

Шығыс Азия буддизмі

Буддизм біздің заманымыздың бірінші/екінші ғасырында Гандарадан (қазіргі Ауғанстан) және Үндістаннан Қытайға келген кезде, бастапқыда қытай мәдениеті мен түсінігіне бейімделді. Буддизм конфуциандық және даосизмдік әсерлерге тап болды. Жаңа даосизмнің ұғымдары қытай буддизміне сіңірілді. "Ти юнг" (Маңыз және Функция) және "Ли Ших" (Құбылыс және көрініс) сияқты ұғымдар алғаш рет Хуаянь буддизміне қабылданып, одан кейін Чанға күшті әсер етті. Екі шындық туралы ілім де түсініспеушілік тудырды. Қытайлық ойлау оны екі онтологиялық шындыққа сілтеме ретінде қарастырды: шындық екі деңгейде бар – салыстырмалы және абсолютті. Даосистер суньятаны даосизмдегі болмыссыздыққа ұқсас деп қате түсінді. Мадхьямакада екі шындық – екі эпистемологиялық шындық: шындыққа қараудың екі әртүрлі тәсілі. Махаяна Махапаринирвана Сутрасын түсінуге сүйене отырып, қытайлықтар Будда табиғаты туралы ілімді, сол сутрада айтылғандай, буддизмнің соңғы ілімі деп санады және суньята мен екі шындықтан артық маңызды шындық бар деген тұжырымға келді.

Дзендегі абсолютті және салыстырмалы

Дзен ілімдері полярлықтар жиынтығы арқылы білдіріледі: Будда табиғаты – суньята, абсолютті және салыстырмалы, кенеттен және біртіндеп туырау. Праджняпарамита сутралары мен Мадхьямака форма мен бос кеңістіктің екілік еместігін баса көрсетті: форма – бос кеңістік, бос кеңістік – форма, Жүрек сутрасында айтылғандай. Ақиқаттың соңғы жайлылығы күнделікті, салыстырмалы жайлылық әлемінде болуы, дүниелік өмір мен қоғамға мән берген қытай мәдениетіне сай келді. Бірақ бұл абсолюттінің салыстырмалы әлемде қалай бар екенін түсіндірмейді. Осы сұраққа "Тозанның бес дәрежесі" және "Сиырды бағу суреттері" сияқты схемалар жауап береді.

Адвайта Веданта

Адвайта Мадхьямикадан шындық деңгейлері туралы идеяны қабылдады. Көбінесе екі деңгей айтылады, бірақ Шанкара үш деңгейлі онтологиялық иерархияны негіздеу үшін жоюды (субляцияны) өлшем ретінде пайдаланады. Парамартхика (парамарта, абсолютті), абсолютті деңгей, "ол толыққанды нақты және басқа екі шындық деңгейі де оған тоқтатылуы мүмкін".