Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Перику (Pericues, Cora, Edues деп те аталады) – Мексиканың Баха-Калифорния-Сур штатының ең оңтүстік бөлігі, Кейп аймағының түпкі тұрғындары. Олар 18 ғасырдың соңынан бері тілдік және мәдени тұрғыдан жойылды.
The Pericú (also known as Pericues, Cora, Edues) were the aboriginal inhabitants of the Cape Region, the southernmost portion of Baja California Sur, Mexico. They have been linguistically and culturally extinct since the late 18th century.
Аумағы
Баха-Калифорния түбегінің оңтүстік шеті, Кабо-Сан-Лукастан шығысқа қарай Кабо-Пулмоға дейін, сондай-ақ Калифорния шығанағындағы ірі Серралво, Эспириту-Санто, Ла-Партида және Сан-Хосе аралдары ежелгі перику тайпасының жері деп танылған. Уильям К. Масси Кейп аймағының шығыс бөлігін, оның ішінде Баия-лас-Пальмас және Баия-Вентананы Кора тайпасының гуаикура тобы мекендеген деп санайтын. Этнотарихи мәліметтерді қайта қарау нәтижесінде Кораның перикумен бірдей екені анықталды. Ла-Пас аймағының мәртебесі әлі де нақты емес. Масси оны екі гуаикура тобына – Кора мен Арипеге жатқызды. Ал В. Майкл Матес бұл аймақтың 16-17 ғасырларда перику тайпасына тиесілі болғанын, бірақ 1668-1720 жылдар аралығында гуаикура тайпасының басып алғанын айтады. Басқаша пікір бойынша, бұл аймақ ерте тарихи кезеңде перику мен гуаикура тайпалары арасында даулы жер болған.
The southern edge of the Baja California Peninsula, from Cabo San Lucas east to Cabo Pulmo, together with the large Gulf of California Islands of Cerralvo, Espíritu Santo, La Partida, and San José, have been recognized as aboriginal Pericú territory. William C. Massey thought that the eastern portion of the Cape Region, including Bahía las Palmas and Bahía Ventana, was occupied by a Guaycura group known as the Cora. Subsequent reexamination of the ethnohistoric evidence suggests that Cora was synonymous with Pericú. The status of the La Paz area is uncertain. Massey assigned it to two Guaycura groups, the Cora and the Aripe. W. Michael Mathes argued that it had belonged to the Pericú in the 16th and 17th centuries but was taken over by the Guaycura some time between 1668 and 1720. An alternative interpretation is that it was disputed ground between the Pericú and Guaycura throughout the early historic period.
Тіл
Перику тайпасының сөйлеген тілі туралы мәліметтер бірнеше сөзден және оннан кем жер аттарынан тұрады. Иезуит миссионерлері перику тілін гвайкура тілінен өзгеше тіл деп мойындады. Масси перику және гвайкура тілдерінің гвайкуран тілдер отбасын құрағанын ұсынды, бірақ бұл олардың географиялық жақын орналасуына ғана негізделген болып көрінеді.
Evidence concerning the language spoken by the Pericú is limited to a handful of words plus fewer than a dozen place names. Jesuit missionaries recognized Pericú as a language distinct from Guaycura. Massey suggested that Pericú and Guaycura had together constituted a Guaycuran language family, but this seems to have been based purely on their geographic proximity.
Тарихқа дейінгі дәуір
Перику аумағының археологиялық жазбалары кем дегенде 10 000 жыл бұрын, голоценнің басында және, мүмкін, плейстоценнің соңында басталады. Кейп аймағындағы жерлеулерде табылған ерекше гипердолихоцефальдық (ұзын бас) бас сүйектері кейбір ғалымдарға Перику тайпасының ата-бабалары Тынық мұхиты арқылы келген иммигранттар немесе Жаңа дүниенің ең алғашқы қоныс аударушыларының қалдықтары болуы мүмкін деген ойды ұсынды. Лас-Пальмас жерлеу кешені, қызыл охрмен боялған және үңгірлерде немесе жартастарда сақталған екіншілік жерлеулерді қамтиды, ерекше аталып өтті. Атлатл мен найзаның садақ-жебемен қатар 17 ғасырға дейін, Солтүстік Американың көп бөлігінде олардың орнына басқалары келгеннен кейін де қолданылуы, Оңтүстік Баха Калифорниядағы ерекше оқшаулану дәрежесін көрсетеді. Харуми Фуджита теңіз ресурстарын пайдалану және тарихи кезеңге дейінгі Кейп аймағындағы қоныстанудың өзгеру үлгілерін зерттеді. Фуджитаның сөзіне сәйкес, шамамен 1000 жылдан кейін Кейп аймағында төрт маңызды әлеуметтік-экономикалық және рәсімдік орталық пайда болды: Кабо-Сан-Лукас маңында, Кабо-Пульмода, Ла-Пазда және Исла-Эспириту-Сантода.
The archaeological record for Pericú territory extends at least as far back as the early Holocene, about 10,000 years ago, and perhaps into the late Pleistocene. The distinctive hyperdolichocephalic (long headed) skulls found in Cape Region burials have suggested to some scholars that the ancestors of the Pericú were either trans Pacific immigrants or remnants of some of the New World's earliest colonizers. The distinctive Las Palmas burial complex, involving secondary burials painted with red ochre and deposited in caves or rockshelters, was particularly noted. The continued use of the atlatl and dart alongside the bow and arrow as late as the 17th century, long after their replacement in most of North America, has been used to argue for an exceptional degree of isolation in southern Baja California. Harumi Fujita has traced the changing patterns in the exploitation of marine resources and in settlement within the prehistoric Cape Region. According to Fujita, after about AD 1000, four major centers of socioeconomic and ceremonial importance emerged in the Cape Region: near Cabo San Lucas, at Cabo Pulmo, at La Paz, and on Isla Espíritu Santo.
Тарих
Еуропалықтардың Перику тайпасымен байланысы 1530 жылдары басталды, алғаш Фортун Хименес және Мексиканың орталық бөлігін жаулап алған Эрнан Кортес жіберген экспедициядан көтеріліс жасағандар Ла-Пазға жетті, одан кейін Кортес басқарған экспедиция да келді. Кездесулер кейде достық, кейде жауымдық болды, соның нәтижесінде Перику 16-шы, 17-шы және 18-шы ғасырдың басында еуропалық зерттеушілермен, қарақшылармен, миссионерлермен, Манила галеондарымен және інжу-маржан іздеушілермен байланыста болды. Иезуиттер 1697 жылы Лоретода Баха-Калифорниядағы алғашқы тұрақты миссиясын құрды, бірақ олар Кейп аймағына көшуге дайын екенін сезінгенге дейін екі он жылдан астам уақыт өтті. Перику тайпасына қызмет ететін миссиялар Ла-Пазда (1720), Сантьягода (1724) және Сан-Хосе-дель-Кабода (1730) құрылды. 1734 жылы Перику тайпасының көтерілісі басталды, бұл иезуиттердің Баха-Калифорниядағы ең қиын сынағы болды. Екі миссионер қаза тапты және екі жыл бойы иезуиттердің Кейп аймағына бақылауы тоқтатылды. Дегенмен, Перику тайпасы ең көп зардап шекті, соғыстағы қазалар Ескі әлемнің ауруларынан келген зиянға қосылды. 1768 жылы испан коронасы иезуиттерді Баха-Калифорниядан қуған кезде, Перику тайпасы мәдени тұрғыдан жойылған сияқты көрінді, бірақ олардың кейбір гендері аралас текті жергілікті халықтарда сақталған болуы мүмкін.
European contacts with the Pericú began in the 1530s, first when Fortún Ximénez and mutineers from an expedition sent out by Hernán Cortés, the conqueror of central Mexico, reached La Paz, followed shortly afterwards by an expedition under Cortés himself. Sporadic encounters, sometimes friendly and sometimes hostile, linked the Pericú with a succession of European explorers, privateers, missionaries, Manila galleons, and pearl hunters throughout the 16th, 17th, and early 18th centuries. The Jesuits established their first permanent mission in Baja California at Loreto in 1697, but it was more than two decades later that they felt prepared to move into the Cape Region. Missions serving the Pericú, at least in part, were established at La Paz (1720), Santiago (1724), and San José del Cabo (1730). A dramatic reversal came in 1734 when the Pericú Revolt began, resulting in the most serious challenge the Jesuits experienced in Baja California. Two missionaries were killed, and for two years Jesuit control over the Cape Region was interrupted. The Pericú themselves suffered most, however, with combat deaths added to the already devastating effects of Old World diseases. By the time the Spanish crown expelled the Jesuits from Baja California in 1768, the Pericú seem to have been culturally extinct, although some of their genes may survive in local populations of mixed descent.
Дәстүрлі мәдениет
Перкулар көбінесе ерте еуропалық саяхатшылардың жазбалары арқылы танымал. Олардың ең толық сипаттамаларын 1709, 1710 және 1721 жылдары Кабо-Сан-Лукасқа келген ағылшын каперлері қалдырған.
The Pericú are known primarily through the accounts of early European visitors. The most detailed of these were left by English privateers who spent time at Cabo San Lucas in 1709 1710 and 1721.
Тіршілік ету және материалдық мәдениет
Перикулер теңізге бейімделгендігімен және Калифорния шығанағының оңтүстік суларынан балық, моллюскалар мен теңіз сүтқоректілерін аулау арқылы күнкөріс жасағандарымен танымал. Агава, кактус жемісі, ұсақ мал және бұғы сияқты құрлықтағы ресурстар да маңызды болды. Егін шаруашылығымен айналыспаған. Перикулер Калифорния жағалауында туле салдарынан басқа, ағаш салдар мен екі жапырақты ескектерді пайдаланған аз ғана ежелгі халықтардың бірі болды. Балық пен ет алу үшін торлар, найзалар, гарпундар, садақ-жебелер қолданылған. Саз ыдыс жасамайтындықтан, заттарды тасымалдау үшін қаптар, себеттер және лақтар пайдаланылған. Баспана мен киімге талаптар минималды болған, бірақ әйелдер талшықтан немесе жануар терісінен тігілген юбка киген, ал екі жыныс та түрлі әшекейлер таққан.
The Pericú are best known for their maritime orientation, harvesting fish, shellfish, and marine mammals from the waters of the southern Gulf of California. Terrestrial resources such as agave, the fruit of cacti, small game, and deer were also important. Agriculture was not practiced. The Pericú were one of the few aboriginal groups on the California coasts to possess watercraft other than tule balsas, making use of wooden rafts and double bladed paddles. Nets, spears or harpoons, darts, and bows and arrows were tools for procuring fish and meat. Bags, baskets, and gourds were used for carrying, since pottery was not made. The requirements for shelter and clothing were minimal, although the women wore skirts of fiber or animal skins and both sexes adopted various forms of adornment.
Әлеуметтік ұйым
Перикулар арасында еңбектің бөлінуі негізінен немесе толығымен жыныс және жасқа негізделген болуы мүмкін. Олар моногамды немесе полигамды екендігі туралы әртүрлі хабарлар бар. Қоғамдар саяси тұрғыдан тәуелсіз болған сияқты. Басшылық лауазымдар мұрагерлікпен беріліп, кейде әйелдер де атқаратын. Қоғамдар арасындағы және этностар арасындағы соғыстар жиі болған, ал Гуайкурамен қақтығыстар созылмалы сипатта болған.
The division of labor among the Pericú was evidently based primarily or exclusively on sex and age. They were variously reported as being either monogamous or polygamous. Communities seem to have been politically independent. Leadership positions were hereditary and were sometimes held by women. Inter community and inter ethnic warfare seems to have been frequent, and conflicts with the Guaycura were chronic.
Дін
Перику мифологиясының үзінділері 1730 жылдардың басында жазылған. Шамандар ауруларды үстімізден келмейтін күшпен емдеуге болатынын айтты. Қорған жасау және жоқтау рәсімдері ерекше күрделі болған. Халық барлық құдіретті Нипарайя есімді жаратушы, жер мен көктің иесіне сенді. Оның әйелі – Амайкоёнди, және үш ұлы болған. Бірі – Куайяп, ол адамзатты жаратқан. Кейін оны адамдар өлтірген. Екіншісі – Акараги. Үшіншісі сектаға қарай Вак немесе Тупаран деп аталған.
Fragments of Pericú mythology were recorded in the early 1730s. Shamans claimed to be able to effect supernatural cures of the sick. Mortuary and mourning observances were particularly elaborate. The people believed in an all powerful master named Niparaya, creator of heaven and earth. His wife is Amayicoyondi and they had three sons. One is called Quaayayp, who created the race of men. He was later killed by them. The second was Acaragui. The third was called Wac or Tuparan, depending on the sect.