Кіріспе

Перику (Pericues, Cora, Edues деп те аталады) – Мексиканың Баха-Калифорния-Сур штатының ең оңтүстік бөлігі, Кейп аймағының түпкі тұрғындары. Олар 18 ғасырдың соңынан бері тілдік және мәдени тұрғыдан жойылды.

Аумағы

Баха-Калифорния түбегінің оңтүстік шеті, Кабо-Сан-Лукастан шығысқа қарай Кабо-Пулмоға дейін, сондай-ақ Калифорния шығанағындағы ірі Серралво, Эспириту-Санто, Ла-Партида және Сан-Хосе аралдары ежелгі перику тайпасының жері деп танылған. Уильям К. Масси Кейп аймағының шығыс бөлігін, оның ішінде Баия-лас-Пальмас және Баия-Вентананы Кора тайпасының гуаикура тобы мекендеген деп санайтын. Этнотарихи мәліметтерді қайта қарау нәтижесінде Кораның перикумен бірдей екені анықталды. Ла-Пас аймағының мәртебесі әлі де нақты емес. Масси оны екі гуаикура тобына – Кора мен Арипеге жатқызды. Ал В. Майкл Матес бұл аймақтың 16-17 ғасырларда перику тайпасына тиесілі болғанын, бірақ 1668-1720 жылдар аралығында гуаикура тайпасының басып алғанын айтады. Басқаша пікір бойынша, бұл аймақ ерте тарихи кезеңде перику мен гуаикура тайпалары арасында даулы жер болған.

Тіл

Перику тайпасының сөйлеген тілі туралы мәліметтер бірнеше сөзден және оннан кем жер аттарынан тұрады. Иезуит миссионерлері перику тілін гвайкура тілінен өзгеше тіл деп мойындады. Масси перику және гвайкура тілдерінің гвайкуран тілдер отбасын құрағанын ұсынды, бірақ бұл олардың географиялық жақын орналасуына ғана негізделген болып көрінеді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Перику аумағының археологиялық жазбалары кем дегенде 10 000 жыл бұрын, голоценнің басында және, мүмкін, плейстоценнің соңында басталады. Кейп аймағындағы жерлеулерде табылған ерекше гипердолихоцефальдық (ұзын бас) бас сүйектері кейбір ғалымдарға Перику тайпасының ата-бабалары Тынық мұхиты арқылы келген иммигранттар немесе Жаңа дүниенің ең алғашқы қоныс аударушыларының қалдықтары болуы мүмкін деген ойды ұсынды. Лас-Пальмас жерлеу кешені, қызыл охрмен боялған және үңгірлерде немесе жартастарда сақталған екіншілік жерлеулерді қамтиды, ерекше аталып өтті. Атлатл мен найзаның садақ-жебемен қатар 17 ғасырға дейін, Солтүстік Американың көп бөлігінде олардың орнына басқалары келгеннен кейін де қолданылуы, Оңтүстік Баха Калифорниядағы ерекше оқшаулану дәрежесін көрсетеді. Харуми Фуджита теңіз ресурстарын пайдалану және тарихи кезеңге дейінгі Кейп аймағындағы қоныстанудың өзгеру үлгілерін зерттеді. Фуджитаның сөзіне сәйкес, шамамен 1000 жылдан кейін Кейп аймағында төрт маңызды әлеуметтік-экономикалық және рәсімдік орталық пайда болды: Кабо-Сан-Лукас маңында, Кабо-Пульмода, Ла-Пазда және Исла-Эспириту-Сантода.

Тарих

Еуропалықтардың Перику тайпасымен байланысы 1530 жылдары басталды, алғаш Фортун Хименес және Мексиканың орталық бөлігін жаулап алған Эрнан Кортес жіберген экспедициядан көтеріліс жасағандар Ла-Пазға жетті, одан кейін Кортес басқарған экспедиция да келді. Кездесулер кейде достық, кейде жауымдық болды, соның нәтижесінде Перику 16-шы, 17-шы және 18-шы ғасырдың басында еуропалық зерттеушілермен, қарақшылармен, миссионерлермен, Манила галеондарымен және інжу-маржан іздеушілермен байланыста болды. Иезуиттер 1697 жылы Лоретода Баха-Калифорниядағы алғашқы тұрақты миссиясын құрды, бірақ олар Кейп аймағына көшуге дайын екенін сезінгенге дейін екі он жылдан астам уақыт өтті. Перику тайпасына қызмет ететін миссиялар Ла-Пазда (1720), Сантьягода (1724) және Сан-Хосе-дель-Кабода (1730) құрылды. 1734 жылы Перику тайпасының көтерілісі басталды, бұл иезуиттердің Баха-Калифорниядағы ең қиын сынағы болды. Екі миссионер қаза тапты және екі жыл бойы иезуиттердің Кейп аймағына бақылауы тоқтатылды. Дегенмен, Перику тайпасы ең көп зардап шекті, соғыстағы қазалар Ескі әлемнің ауруларынан келген зиянға қосылды. 1768 жылы испан коронасы иезуиттерді Баха-Калифорниядан қуған кезде, Перику тайпасы мәдени тұрғыдан жойылған сияқты көрінді, бірақ олардың кейбір гендері аралас текті жергілікті халықтарда сақталған болуы мүмкін.

Дәстүрлі мәдениет

Перкулар көбінесе ерте еуропалық саяхатшылардың жазбалары арқылы танымал. Олардың ең толық сипаттамаларын 1709, 1710 және 1721 жылдары Кабо-Сан-Лукасқа келген ағылшын каперлері қалдырған.

Тіршілік ету және материалдық мәдениет

Перикулер теңізге бейімделгендігімен және Калифорния шығанағының оңтүстік суларынан балық, моллюскалар мен теңіз сүтқоректілерін аулау арқылы күнкөріс жасағандарымен танымал. Агава, кактус жемісі, ұсақ мал және бұғы сияқты құрлықтағы ресурстар да маңызды болды. Егін шаруашылығымен айналыспаған. Перикулер Калифорния жағалауында туле салдарынан басқа, ағаш салдар мен екі жапырақты ескектерді пайдаланған аз ғана ежелгі халықтардың бірі болды. Балық пен ет алу үшін торлар, найзалар, гарпундар, садақ-жебелер қолданылған. Саз ыдыс жасамайтындықтан, заттарды тасымалдау үшін қаптар, себеттер және лақтар пайдаланылған. Баспана мен киімге талаптар минималды болған, бірақ әйелдер талшықтан немесе жануар терісінен тігілген юбка киген, ал екі жыныс та түрлі әшекейлер таққан.

Әлеуметтік ұйым

Перикулар арасында еңбектің бөлінуі негізінен немесе толығымен жыныс және жасқа негізделген болуы мүмкін. Олар моногамды немесе полигамды екендігі туралы әртүрлі хабарлар бар. Қоғамдар саяси тұрғыдан тәуелсіз болған сияқты. Басшылық лауазымдар мұрагерлікпен беріліп, кейде әйелдер де атқаратын. Қоғамдар арасындағы және этностар арасындағы соғыстар жиі болған, ал Гуайкурамен қақтығыстар созылмалы сипатта болған.

Дін

Перику мифологиясының үзінділері 1730 жылдардың басында жазылған. Шамандар ауруларды үстімізден келмейтін күшпен емдеуге болатынын айтты. Қорған жасау және жоқтау рәсімдері ерекше күрделі болған. Халық барлық құдіретті Нипарайя есімді жаратушы, жер мен көктің иесіне сенді. Оның әйелі – Амайкоёнди, және үш ұлы болған. Бірі – Куайяп, ол адамзатты жаратқан. Кейін оны адамдар өлтірген. Екіншісі – Акараги. Үшіншісі сектаға қарай Вак немесе Тупаран деп аталған.