Кіріспе
Тибет патшасы және Тибет империясының негізін қалаушы Сунцэн Гампо (классикалық, айтылады) (; 569–649/650), сондай-ақ Сунцзан Ганбу, Ярлунг әулетінің 33-ші тибет патшасы және ол Тибет империясын құрды. Тибеттің үш Дхарма патшасының біріншісі ретінде, ол Тибетке буддизмді ресми түрде енгізіп, Непалдың Личчави әулетінен шыққан Непал патшайымы Бхрикутидің ықпалымен Джокхангты салды. Ол бірнеше тибет мемлекеттерін біріктіріп, Тибетке жақын жерлерді бағындырды және астананы Лхасадағы Қызыл қамалға көшірді. Оның анасы, патшайым, Дриза Токар деп танылады. Оның туған күні мен таққа отыруы нақты белгісіз, бірақ тибеттік деректерде ол Тибет күнтізбесі бойынша өгіз жылында дүниеге келген деп есептеледі. Ол шамамен 618 жылы он үш жасында таққа отырды. Таққа отыру күндеріне қатысты қиындықтар бар, және Сонгцен Гампоның тууына қатысты бірнеше ертерек мерзімдер ұсынылған, оның ішінде 569, 593 немесе 605 жылдар.
Songtsen Gampo (Classical , pronounced ) (; 569–649/650), also Songzan Ganbu , was the 33rd Tibetan king of the Yarlung dynasty and he established the Tibetan Empire. As the first of three Dharma Kings of Tibet, he formally introduced Buddhism to Tibet, and built the Jokhang with the influence of his Nepali queen Bhrikuti, of Nepal's Licchavi dynasty. He unified several Tibetan kingdoms, conquored lands adjacent to Tibet, and moved the capitol to the Red Fort in Lhasa. His mother, the queen, is identified as Driza Thökar The exact date of his birth and his enthronement are not certain, and in Tibetan accounts it is generally accepted that he was born in an Ox year of the Tibetan calendar. He ascended the throne at age thirteen, circa 618. There are difficulties with the ascension dates, and several earlier dates for the birth of Songtsen Gampo have been suggested, including 569, 593 or 605.
Ерте өмір және мәдени өмір
Сонгцен Гампо қазіргі Лхасаның солтүстік-шығысындағы Мельдродағы Гьямада туған, ол Ярлунг патшасы Намри Сонгценнің ұлы еді. "Ақ лотос иесі" кітабында ол Авалокитешвараның көрінісі деп есептеледі, Далай-ламалар да солай есептеледі. Оның чакравартин және Авалокитешвараның жаңа тууы ретінде танылуы 11 ғасырдағы жергілікті буддалық әдебиеттегі тарихтарда күшейді.
Отбасы
Сонгцен Гампоның анасы, патшайым, Тибетті біріктіруде маңызды рөл атқарған Цепонг руының мүшесі ретінде танылады. Оның аты әртүрлі жазылған, бірақ Дриза Токар ("Ақ бас сүйекті әйел" деп аталатын Бри әйелі, Тибет жылнамалары) деп белгіленген. Сонгцен Гампоның алты ханшайымы болған, олардың төртеуі тибеттік, ал екеуі шетелдік туған. Ең жоғары дәрежелі ханшайымы – Погонг Монгза Тричам (сонымен қатар Монгза деп аталған, "монг руының әйелі", Гунсонг Гунгценнің анасы болған деп есептеледі). Басқа да танымал әйелдердің ішінде Батыс Сяның Миньяцза ("Батыс Ся әйелі") ақсүйек әйелі және Чжанчжуңнан шыққан ақсүйек әйел бар. Оның екі шетелдік әйелі бүгінге дейін жақсы танымал: непалдық ханшайым Бхрикути ("Ұлы ханым, непалдық әйел") және қытай ханшайымы Венчэн ("қытай әйелі"). Сонгцен Гампо непалдық және қытай әйелдері әкелген Будданың мүсіндерін сақтау үшін екі храм салуға демеушілік жасады, бірақ ол буддизмді таратуға көп қызығушылық танытпады және қайтыс болғаннан кейін буддалық емес рәсімдер мен салты бойынша жерленді. Сонгцен Гампоның мұрагері Гунсонг Гунгцен әкесінен бұрын қайтыс болды, сондықтан оның кіші ұлы Мангсонг Мангцен таққа отырды. Дунхуаннан алынған екі дерек көзі Мангсонг Мангценнің әртүрлі аналарын көрсетеді: Тибет жылнамалары оның анасы Сонгценнің бтсан мо (Венчэн ханшайымы) болғанын, ал шежіресі Мангмодже Трикар екенін айтады. Анасы бтсан мо болмауы ықтимал, себебі жылнамаларда оған құрметті "ана" деген атау қолданылмаған. Дунхуаннан табылған Тибет империясы дәуіріндегі құжаттарда Сонгстен Гампоның әпкесі Сад мар кар (немесе Сата ма кар) және кіші інісі бТзан Сронг болғаны айтылады. Дунхуаннан алынған бір жартылай зақымдалған мәтінге сәйкес, Сата ма кар мен бТзан Сронг арасында дұшмандық болған, нәтижесінде бТзан Сронг гНьялда (Ярлунг өзенінің оңтүстік-шығысында және қазіргі Бутанмен және Үндістанның Аруначал Прадешпен шекаралас Ярто Тра асуы арқылы) қоныстандыруға мәжбүр болды. Ханзада Гунсонг Гунгцен он үш жасқа толғанда (батыс есебімен он екі), оның әкесі Сонгцен Гампо зейнетке шықты, ал ханзада бес жыл патшалық құрды, бұл Сонгцен Гампоның жаңа тибеттік конституцияны жасаумен айналысқан кезеңімен сәйкес болуы мүмкін. Гунсонг Гунгцен он үш жасында 'Ажа Манг морджеге үйленді және олардың Мангсонг Мангцен (шамамен 650-676 жж.) есімді ұлы болды. Гунсонг Гунгцен осы бес жыл патшалық құрды және он сегіз жасында қайтыс болды. Сонгцен Гампо таққа қайта оралды. Гунсонг Гунгценнің атасы Намри Сонгценнің (gNam ri Srong btsan) қабірінің сол жағында орналасқан патшалық қабірлердегі Донхорда жерленгені айтылады. Тибеттік дәстүрге сәйкес, Сонгцен Гампо 618 жылы әкесі уланғаннан кейін Ярлунг әулетінің отыз үшінші патшасы ретінде кәмелетке толмаған кезінде таққа отырды. Ол белгісіз жылдықта туған және таққа отырғанда 13 жаста (батыс есебімен 12) болған. Бұл Ярлунг патшалары 13 жасында таққа отырады және атқа мінуге және мемлекетті басқаруға жеткілікті ересек деп есептелетін дәстүрге сәйкес келеді. Егер осы дәстүрлер дұрыс болса, ол 605 жылы туған болуы мүмкін. "Тангтың көне кітабында" ол "таққа отырған кезде әлі кәмелетке толмаған" деп жазылған. Тибет патшалық үйінің қазіргі басшысы және эмиграциядағы патша Дхарма патшаларының тікелей ұрпағы болып табылады және 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцзо оны Тибет патшасы деп таж кигізді. Оның Әлдешеңіздігі Король Лхагиари Тричен Намгьял Ванчук АҚШ-та тұрады және Қытай Халық Республикасының оккупациясы астындағы тибет халқының адам және діни құқықтары үшін әлемді аралап сөз сөйлейді.
Мәдени жетістіктер
Сонгцен Гампо өзінің министрі Тхонми Самботаны және басқа да жас тибеттіктерді классикалық тибет тілі үшін жазу құралын жасау үшін Үндістанға жіберді, бұл алғашқы тибет әдебиеттері мен аудармаларын, сот тізімдерін және конституцияның құрылуына әкелді. Тхонми Самбота Үндістаннан қайтқаннан кейін, тибет жазуын жасағанда Лхасадағы Кухамару сарайында уақыт өткізді. Лхаса атауының өзі бастапқыда ғибадатхана аумағын ғана білдірген. Ол сонымен қатар Тибетке көптеген жаңа мәдени және технологиялық жетістіктер әкелгені де айтылады. 648 жылы қытай елшілерін қолдаған үнді әскерінің жеңілісінен кейін, будда дініне берілген қытай императоры Гаодзонг 649 жылы оған "Қонақ патша" немесе "Зонгванг" ("Мата патшасы") деген атақ берді және 3000 орам түрлі-түсті жібек сыйлады, сондай-ақ тибет патшасының "жібек құртын, шарап жасауға арналған диірмендер мен пресстер, қағаз және бояу жасау үшін шеберлерді" беру туралы өтінішін қабылдады. Дәстүрлі деректерге сәйкес, Сонгцен Гампоның билігінде Қытайдан және Батыс Сядан қолөнер мен астрологиялық жүйелердің үлгілері әкелінді; дхарма мен жазу өнері Үндістаннан келді; Непалдан және моңғолдардың жерлерінен материалдық байлық пен қазыналар, ал үлгі заңдар мен басқару жүйесі Солтүстіктегі Екінші Түрік қағандығының ұйғырларынан әкелінді.
Буддизмнің пайда болуы
Сонгцен Гампо Тибет халқына буддизмді алғаш әкелген адам ретінде дәстүрлі түрде есептеледі. Ол сонымен қатар Лхаса қаласындағы Джокханг сияқты көптеген будда ғибадатханаларын салған деседі, оның құрылуы және астана ретінде бекітілуі оның есімімен байланысты, сондай-ақ Недонгтағы Традирук ғибадатханасын салған. Оның билік кезінде буддалық мәтіндерді санскриттен тибет тіліне аудару жұмысы басталды. Сонгцен Гампо Тибетте буддизмді орнатуға атсалысқан үш Дхарма патшасының – Сонгцен Гампо, Трисонг Детсен және Ралпакан – біріншісі саналады. Шамамен 800-815 жылдары билік құрған Ралпакан орнатқан Скар кунг бағанасындағы жазуда Сонгцен Гампоның тұсында "Раса [Лхаса] ғибадатханасы және басқа да осындай орындар салынды, соның арқасында Үш асыл тастың қасиетті орындары құрылды" делінген. Трисонг Детсеннің бірінші жарлығында осы вихарадағы монахтар қауымы туралы мәлімет бар.
620-шы жылдар
Сонгцен Гампо дипломатияда да, соғыс өнерінде де шебер болған. Патшаның министрі Ньян Мангпой Шангнанг, Чжанчжунг әскерлерінің көмегімен шамамен 627 жылы Тибеттің солтүстік-шығысында сумпа тайпасын жеңді (Тибет жылнамалары [OTA] l. 2).
630-шы жылдар
Алты жыл өткен соң (шамамен 632/633 ж.), Мян Ман по рже Чжан Шан мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді (OTA l. 4–5, Ричардсон 1965). Оның орнына министр Мгар Сронг Ртсан тағайындалды. "Жиу Таншу" еңбегінде Тибеттен Қытайға алғашқы елшілік 8-ші Женгуан жылы, яғни 634 жылы Сонгцен Гамподан келгені жазылған. Тан әулетінің тарихнамалары бұл миссияны құрмет көрсету ретінде сипаттаса да, ол бағыныштылық рәсімдері емес, неке одағын талап ететін ультиматум болды. Бұл талап қабылданбағаннан кейін Тибет 637 және 638 жылдары Танның одақтастарына қарсы сәтті әскери шабуылдар жасады.
Чжан Чжунның жаулауы
Орталық Тибеттің Жанжунгты Сонгцен Гампоның немесе Трисонг Детсеннің (755-797 немесе 804 жылдары билік еткен) тұсында жаулап алғаны туралы әлдебір дүмпу пайда болып тұр. «Тангтың ескі кітабы» осы оқиғаларды Сонгцен Гампоның билік кезінде болғандай көрсетеді, себебі 634 жылы Янтонг (Жанжунг) және түрлі Цян тайпалары «оған толығымен бағынды» делінген. Содан кейін ол Янтонг мемлекетімен бірігіп, ‘Ажаны немесе Туюхунды жеңіп, Цян тайпаларының тағы екі тайпасын бағындырды, сосын (қытай деректері бойынша) 200 000-нан астам сарбаздық күшпен (тибет деректері бойынша 100 000) Сонгжоу қаласына қысым жасады. Бірақ Тибетте жазылған тарихтардың бәрі Тибет әскерінің қытайларды жеңгенін және Тан императорының күш көрсету арқылы келін бергенін айтады. Тибет патшасы мен Жанжунг патшасы саяси одақ құрып, бір-бірінің қарындастарына үйленген. Алайда Жанжунг патшасының тибет әйелі патшаның басты әйелінің өрескелдігіне шағымданды. Соғыс басталды, және тибет ханшайымының опасыздығы салдарынан «Жанжунгтың Лигмикья патшасы Сумбаға (Амдо провинциясы) жол тартқанда Сронгцен Гампоның сарбаздарының қолынан қаза тапты». Осының нәтижесінде Жанжунг мемлекеті Бодқа (Орталық Тибет) қосылды. Содан кейін Жанжунг пен Бодтың бірігуінен туған жаңа мемлекет Бод рГял Кхаб деп аталды. Р.А. Стейн Жанжунгтың бағындырылуын 645 жылға жатқызады.
Қосымша науқандар
Кейіннен ол 942 жылы Батыс Ся мемлекетін құрған Тангут халқына, Байланг және Цян тайпаларына шабуыл жасап, жеңіске жетті. Байлан халқы шығыстан Тангуттармен, батыстан Домилермен шектесетін. Олар 624 жылдан бері қытайлардың бағынышында болған. 635-36 жылдары Songzhou шекаралық провинциясында Қытайға қарсы сәтті әскери науқаннан кейін (OTA l. 607), Қытай императоры Songtsen Gampo-ға үйлену үшін қытай ханшайымын жіберуге келісім берді. Шамамен 639 жылы Songtsen Gampo кіші інісі Цэнсонгпен дауласқаннан кейін, кіші інісі өзінің министрі Хасек тарапынан, мүмкін императордың бұйрығымен, өртеліп өлтірілді.
640-шы жылдар
Тангтың ескі кітабында 泥婆羅 патшасы, Личхави патшасының әкесі Налинг Деваның (немесе Нарендрадеваның) әкесі Ниполуо ("Непал") қайтыс болғанда, оның туысы Ю. Сна куг. Ти, Вишнагупта) таққа отырды. "Тибеттіктер оған пана берді және оны тағына қайта орналастырды [641 жылы]; осылайша ол Тибетке тәуелді болды". Кейінірек, бірақ әлі де Женгуан дәуірінде (627-650 жж.) тибеттіктер қазіргі Непалға елші жіберді, онда патша оны "қуанышпен" қарсы алды. Кейін, император Харшаварданның сол кездегі министрі қазіргі Үндістанда тибеттіктердің миссиясына шабуыл жасағанда, император Харшаварданның өлімінен кейін тақты басып алған. Сонгцен Гампо Личхави патшасының қызы Бхрикути ханшайымына үйленді. Қытай ханшайымы Вэньчжэнь, Тан императоры Тайцзунның немересі, 640 жылы Қытайдан Сонгцен Гампоға үйленуге кетті, келесі жылы келді. Сонгцен Гампоның билігінің қалған бөлігінде Қытай мен Тибет арасында бейбітшілік орнады. Екі әйел де Тараның, Мейірімділік Құдайының, Ченрезиктің әйелдік жағының, "Долма немесе Дрольма (санскритте Тара деген мағынаны білдіреді) жанындағы бейнесі" деп есептеледі. Сарат Чандра түсіндіргендей, император Сронг Бтсан Гамбоның екі әйелі осы атпен құрметтеледі. Қытай ханшайымы "ақ Долма" деп аталатын Дол кар, ал непалдық ханшайым "жасыл Долма" деп аталатын Дол жаң. Соңғысына әйелдер балалы болу үшін дұға етеді. "Жиу Таншу" кітабында Сонгцен Гампоның қытай ханшайымы үшін қала салып, оның ішінде сарай салғаны айтылады. Қытай деректеріне сәйкес, "Ханшайым олардың беттерін қызылға бояу салтын ұнатпағандықтан, Лунгстан (Сонгцен Гампо) өз халқына осы практиканы тоқтатуға бұйрық берді, және ол енді жасалмады. Ол сондай-ақ, өзінің қалың жүні мен терісін тастап, брокат пен жібек киді, және біртіндеп қытай өркениетін үлгі алды. Ол өз әміршілері мен байлардың балаларын классикалық әдебиеттерді оқытатын ұлттық мектепке оқуға жіберді, сондай-ақ Қытайдан білімді ғалымдарды императорға ресми есептер жазуға шақырды". Алайда, тибеттанушы Джон Пауэрс айтуынша, Венченг арқылы Тибеттің қытай мәдениетін қабылдағаны туралы мұндай әңгімелер тибет тарихымен расталмайды. Сонгцен Гампоның әпкесі Сад мар кар Жанжунг патшасы Лиг Ми Рьяға үйленуге жіберілді. Алайда, патша некеге түсуден бас тартқан кезде, ол Сонгцен Гампоға 645 жылы Лиг Ми Рьяны жеңіп, Батыс Тибеттің Чжанжунгын Тибет империясына қосуға көмектесті. 649 жылы Сихай Жунның патшасы Тан династиясының императоры Тан Гаоцзонг Сонгцен Гампоға сыйлады. Тибет жылнамаларына сәйкес, Сонгцен Гампо 649 жылы қайтыс болған болуы керек, ал 650 жылы Тан императоры "қазалы көңіл айту хаттарымен" елші жіберді. Оның мазары Ялунг маңындағы Чоңьяс аңғарында орналасқан, биіктігі 13 метр, ұзындығы 130 метр.
In 649, the King of Xihai Jun was conferred upon Songtsen Gampo by Tang Gaozong, the emperor of the Tang dynasty. According to the Tibetan Annals, Songtsen Gampo must have died in 649, and, in 650, the Tang emperor sent an envoy with a "letter of mourning and condolences". His tomb is in the Chongyas Valley near Yalung, 13 metres high and 130 metres long.