Кіріспе

Қара аяқтар – қазіргі уақытта Монтана және Альбертада тұратын американдық жергілікті халықтың тайпасы. Олар Ұлы көлдердің солтүстік-батысында мекендеп, жазықтықтардағы үнді мәдениетіне қатысқан.

Космология

Қара аяқты үндістер мифологиясында табиғаттан тыс әлемге Күн билік етеді. Күнді (Нах то си; үлкен күш немесе қасиеттілік) кейбір антропологтар Жаратушымен (Апистоток) теңестіреді. Жаратушы жерді және ғаламдағы барлық нәрсені жаратқан деседі. Нах то си кейде мистикалық Напи, немесе Қарт кісі бейнесінде көрінеді. Напидің Нах то си тарапынан халыққа күнәсіз өмір сүруді үйрету үшін жіберілгені айтылады, оның өзі және оның әйелі, Кса куомуки, Яғни Жер-ана. А пи су' аhts (ерте тұрушы) – Күн мен Айдың шайқаста қалған жалғыз баласы, қалғандары пеликан құстарынан қаза тапқан. Напи қара аяқтыларға аян берген, сонымен қатар, қара аяқтылардың музыкасын да берген деседі. Төрт және жеті сандары, төрт тарап, алты басты нүкте және орталық қара аяқтылар мифологиясында маңызды. Табиғаттан тыс әлем мен қара аяқтылар арасындағы байланыс, қорғаушы рухтардың көріністері арқылы жүзеге асады деп есептеледі, олардың кезінде әндер мен рәсімдер берілуі мүмкін, мысалы, сиырға емдеуге арналған буындар. Физикалық әлем – рухани өлшемнің тек бір көрінісі, ал шындық нұсқаулысы – осы рухани өлшем. Қара аяқты тайпасы өздерін «Нағыз адамдар» деп атайды, себебі олар рухтар әлемімен байланыс орнатуға қабілетсіз адамдардан өзгеше. Рәсімдерге Күн биі кіреді, ағылшын тілінде «Медицина ложасы» деп аталады, онда Күнге құрбандықтар шалынады. Аңыз бойынша, Күн биі рәсімі Күн мен Айдың баласы, Таң жұлдызына ғашық болған Қауырсын әйелден бастау алған. Ол қасиетті түбірткіні жұлып алғаннан кейін, ол және оның жартылай құдай ұлы Аспаннан қуылды, соңында ол қайтыс болып, ұлы Поияны (Жаралы бет) жетім қалдырды. Соңында ол Аспанға қайта оралады, ал оның әжесі мен атасы, Күн мен Ай оған мейірімділікпен қарап, оны жыл сайын Күн биін орындап құрметтеуге шақырады. Бұл құрбандықтар терлеуден бастап, тер үйлерін пайдалану арқылы, тіпті дене мүшелерін құрбан етуге дейін жетеді, мысалы, тайпаның ер адамдары Күнге құрбандық ретінде терілеріне байланған арқандарды жыртып тастайды. Медицина ложасы қара аяқтылардан жыл бойы соғыстан немесе отбасы мүшелері үшін қорғаныс сұрағаннан кейін, немесе тайпаның денсаулығы үшін дұға еткеннен кейін Күнге құрбандық етуге уәде беруді талап етеді.

Басқа құдайлар мен рухтар

Кіші құдайлар (немесе табиғат пен жануарлардың бейнеленген тұлғалары) үш топқа бөлінеді: Жоғарыдағылар, Жердегілер және Су астындағылар. Күннің күркіреуі, Жел тудырушы және Суық тудырушы сияқты құдайлар, жаңбыр жаудыру және дауылды тоқтату сияқты табиғаттағы өзгерістерге ықпал ету үшін құлшылыққа алынған. Амскапикуни темекіні өнертапқан және соғыста алғаш рет қайын ағашынан жасалған таяқпен адам өлтірген делінеді. Стау – қатыгез адамдар мен әйелдердің рухтары, нақтырақ айтқанда, олардың бір түрі. Көптеген қайтыс болғандардың тауларда мекендейтіні айтылады, бірақ Стаулар лагерь маңында көрінеді. Олар тірі адамдарға, әсіресе таңертең, бақытсыздық пен зиян келтіреді деп сендіреді.

Буфло биі

Тарихи тұрғыдан қара аяқты тайпасының көптеген қажеттіліктерін қамтамасыз ететін негізгі азық көзі – американдық бизон, халық арасында «буйвол» деп аталатын, ал қара аяқты тілінде iiníí; көпше түрі iinííksi. Бұл тәуелділікті «Буйвол биі» еске түсіреді. Әдеттегі аң аулау тәсілі – мал тобын жартастан құлатып, төменде өлгеннен кейін сойып алу еді. Аң аулаудың алдындағы түні шаман ырым бойынша темекі шегіп, күнге дұға ететін. Оның әйелдері үйден шығуына, тіпті терезеден қарауына да рұқсат болмады; олар күнге дұға ететін және үнемі хош иісті шөп жағатын. Ораза ұстап, бизонның бас киімін киіп, шаман V формациясында адамдар тобын бастап жүрді. Ол малдың назарын аударып, жартасқа жақындатты; содан кейін олардың артынан жасырынып, киімдерін желбіретіп, дауыс көтерген басқа еркектерден қорқытылды. Бизон жартастан құлап, төмендегі тастарға шағылысып өлді. Аңыз бойынша, бір кезде бизон жартастан секіруден бас тартқан. Жардың астынан өткен әйел малдың шетінде тұрғанын көріп, секіріп түскен біріне үйленемін деп уәде берді. Бір бизон аман қалды және төменде өлген бизонға айналды. Әйелдің тайпаластары етін жеді, ал жас әйел бизонмен бірге кетіп қалды. Әкесі оны іздеп шықты. Тынығып, қарғаға қызын іздеп, қайда екенін айтуын өтінді. Қарға әйелді тауып, әкесінің қайда екенін хабарлады. Әйел әкесімен кездесті, бірақ үйге қайтудан бас тартты, себебі бизон оны және әкесін өлтіреді деп қорықты; ол олардың бәрі ұйықтағанша күтетінін және оны көп уақытқа дейін сағынбайтынын айтты. Ол бизонға оралғанда күйеуі басқа адамның иісін сезіп, малын жинап, әкесін тауып, аяқтап өлтірді. Әйел жылады, ал күйеуі егер ол әкесін қайта тірілте алса, екеуі де тайпасына оралатынын айтты. Әйел әкесінің денесінің бір бөлігін табуын сұрады; ол оның омыртқасының бір бөлігін тапты. Әйел сүйекті киімімен жауып, ән шырқады. Ол сәттілікке жетіп, әкесі қайта тірілді. Әйелдің күйеуі таңғалып, оларға бизонды тартатын, аң аулауда табысқа жететін және өлген бизонды қайта тірілтетін биді үйретті, дәл әйел әкесін тірілткендей. Әкесі мен қызы тайпасына оралып, кішкентай топ еркектерге биді үйретті, олар кейін I kun uh' kah tsi ("барлық туыстар") деп аталды.