Саяхат әдебиетінің тарихы мен түрлері

Кіріспе

Әдеби жанр

Саяхат әдебиеті немесе саяхатнама жанры ашық ауадағы әдебиет, жол көрсету кітаптары, табиғат туралы жазулар және саяхат естеліктерін қамтиды. Батыс әдебиетіндегі ең алғашқы саяхат мемуарларының бірін грек географы Паусанияс, біздің эрамыздың 2-ші ғасырында жазған. Жаңа дәуірде Джеймс Босвеллдің "Гебрид аралдарына саяхат журналы" (1786) саяхат мемуарларын жанр ретінде қалыптастыруға үлкен үлес қосты.

Тарих

Саяхат әдебиетінің алғашқы мысалдары: Эритрея теңізінің периплісі (көбінесе біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы еңбек саналады; авторлығы күмәнді), Паузанийдің біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы Грекия сипаттамасы, Насир Хусравтың «Сафарнама» (Саяхат кітабы) (1003–1077), Уэльс Джеральдының «Уэльс арқылы саяхат» (1191) және «Уэльс сипаттамасы» (1194) жəне Ибн Джубайрдың (1145–1214), Марко Полоның (1254–1354) және Ибн Батутаның (1304–1377) саяхат күнделіктері, олардың барлығы белгілі әлем бойынша жасаған саяхаттарын егжей-тегжейлі жазды. 2-ші ғасырда Лукиан Самосатта тарихшылар мен саяхатшылар туралы айтты, олар өз шығармаларына көрікпенді, қияли әңгімелер қосты. Саяхат жанры ортағасырлық араб әдебиетінде жиі кездесетін жанр болды. Қытайда Сунь әулеті (960–1279) кезінде «саяхат жазбалары әдебиеті» танымал болды. Фан Ченда (1126–1193) және Сюй Сяке (1587–1641) сияқты саяхатшылар өз жазбаларына географиялық және топографиялық ақпаратты мол қосты, ал белгілі ақын және мемлекет қайраткері Су Шидің (1037–1101) «Тас қоңырау тауына сапар» атты «күндік есебі» философиялық және моральдық аргументтерді негізгі мақсаты ретінде ұсынды. Бұл кезеңдегі қытайлық саяхат әдебиеті әңгімелер, проза, эсселер мен күнделіктер сияқты түрлі стильдерде жазылды, бірақ көбінесе прозада жазылды. Жоу Дагуанның 13-шы ғасырдағы Камбоджа туралы жазған есебі Ангкор қаласының гүлденген кезеңінің маңызды деректерінің бірі болып табылады. Саяхаттанудан ләззат алу, саяхат үшін саяхаттау және оны жазу туралы ең алғашқы жазбалардың бірі – Петрарканың (1304–1374) 1336 жылы Монт-Вентуға көтерілуі. Ол таудың шыңына атақты биіктіктің шыңын көру үшін шыққанын айтады. Төменде қалған серіктерін ол «суық қызығушылықтың жоқтығы» (frigida incuriositas) деп атады. Содан кейін ол өзінің жорығы туралы жазды, тауға көтерілу мен өмірдегі өзінің рухани жетістіктерін аллегориялық түрде салыстырды. 1430 жылы Юра таулары арқылы сапар шеккен герцог Бургундияның ақыны жеке ойларын, тік жартастарға қорқынышпен қарауын және тау өзендерінің қорқынышты дауыстағы құлауын жазды. Антуан де ла Сале (шамамен 1388–1462), «Жехан де Сентр» кітабының авторы, 1407 жылы Липари аралдарындағы жанартау кратеріне көтеріліп, өзінің әсерлерін қалдырды. Оның бұл сапарға бару себебі – «жас жігіттердің ақылсыз кеңестері» болды. 15-шы ғасырдың ортасында Жиль ле Бувье «Елдердің сипаттамасы» кітабында саяхаттау мен жазу себебін былай түсіндірді: «Көптеген халықтар мен елдердің адамдары, мендей, әлемді және ондағы нәрселерді көруге қуаныш табады, сондай-ақ көптеген адамдар сол жерге бармай-ақ білуді қалайды, ал басқалары көруге, баруға және саяхаттауға ниетті болғандықтан, мен осы кішкентай кітапты бастадым». 16-шы ғасырға қарай Үндістан мен Парсыға жасалған саяхаттар туралы мәліметтер жеткілікті деңгейде жиналып, Симон Гринайдың «Жаңа әлем» (Novus Orbis), Рамузио мен Ричард Хаклюйттің жинақтары сияқты жинақтарға енгізілді. 16-шы ғасырда Персияға саяхат жасаған Роберт Ширли мен Энтони Ширли ағайындылары, ал Үндістанға Дуарте Барбоза, Ральф Фич, Людовико ди Вартема, Чезаре Федеричи және Ян Хуйген ван Линштотен саяхаттады. 18-шы ғасырда саяхат әдебиеті көбінесе «саяхат кітаптары» деп аталды, олар негізінен теңізшілердің күнделіктерінен тұрды. 18-шы ғасырдағы Ұлыбританияда саяхат әдебиеті өте танымал болды, және барлық танымал жазушылар осы жанрда жұмыс істеді; мысалы, «Гулливердің саяхаттары» (1726) – әлеуметтік сатира, ал капитан Джеймс Куктың күнделіктері (1784) – бүгінгі бестселлерлерге тең болды. Александр фон Гумбольдттың 1799–1804 жылдар аралығындағы Американың экваторлық аймалдарына жасаған сапары туралы жеке баяндамасы, бастапқыда француз тілінде жарық көрген, көптеген тілдерге аударылып, кейінірек Чарльз Дарвин сияқты табиғат зерттеушілеріне әсер етті. Саяхат әдебиетінің басқа кейінгі мысалдарына Grand Tour туралы есептер кіреді: аристократтар, дін қызметкерлері және басқалары ақшасы мен бос уақытында Еуропаға саяхаттап, оның өткенінің өнері мен сәулеті туралы білім алды. Туризм әдебиетінің ізашары Роберт Луис Стивенсон (1850–1894) «Ішкі саяхат» (1878) және «Севендегі есекпен саяхат» (1879) кітаптарымен танымал болды, олар Севендегі саяхаттары туралы айтады. Бұл - туризм мен кемпингті демалыс түрі ретінде таныстырған алғашқы танымал кітаптардың бірі. 19-шы ғасырдағы саяхат әдебиетінің басқа да көрнекті жазушылары – Иван Гончаров, «Паллада» фрегатындағы (1858) саяхаты туралы жазған орыс жазушысы, және Жапония мәдениетін сезімталдықпен түсіндірген Лафкадио Херн. 20-шы ғасырдың соғыс аралық кезеңі саяхат әдебиетінің өркендеген дәуірі деп сипатталды, онда Грэм Грин, Роберт Байрон, Ребекка Уэст, Фрейя Старк, Питер Флеминг және Эвелин Во сияқты көптеген белгілі жазушылар саяхаттап, көрнекті саяхат кітаптарын жазды. 20-шы ғасырдың соңында, әсіресе ағылшын тілінде саяхат жазбаларының танымал болуы арта түсті, Брюс Чатвин, Пол Теру, Джонатан Рабан, Колин Туброн және басқалар сияқты жазушылардың еңбектері кең таралды. Бұрын тарихшылар мен өмірбаян жазушылардың ғана қызығушылығын тудырған саяхат жазбаларына қатысты зерттеулер енді жеке академиялық пәнге айналды.

Early examples of travel literature include the Periplus of the Erythraean Sea (generally considered a 1st century CE work; authorship is debated), Pausanias' Description of Greece in the 2nd century CE, Safarnama (Book of Travels) by Nasir Khusraw (1003 1077), the Journey Through Wales (1191) and Description of Wales (1194) by Gerald of Wales, and the travel journals of Ibn Jubayr (1145–1214), Marco Polo (1254–1354), and Ibn Battuta (1304–1377), all of whom recorded their travels across the known world in detail. As early as the 2nd century CE, Lucian of Samosata discussed history and travel writers who added embellished, fantastic stories to their works. The travel genre was a fairly common genre in medieval Arabic literature. In China, 'travel record literature' became popular during the Song dynasty (960–1279). Travel writers such as Fan Chengda (1126–1193) and Xu Xiake (1587–1641) incorporated a wealth of geographical and topographical information into their writing, while the 'daytrip essay' Record of Stone Bell Mountain by the noted poet and statesman Su Shi (1037–1101) presented a philosophical and moral argument as its central purpose. Chinese travel literature of this period was written in a variety of different styles, including narratives, prose, essays and diaries, although most were written in prose. Zhou Daguan's account of Cambodia in the thirteenth century is among the major sources for the city of Angkor in its prime. One of the earliest known records of taking pleasure in travel, of travelling for the sake of travel and writing about it, is Petrarch's (1304–1374) ascent of Mont Ventoux in 1336. He states that he went to the mountaintop for the pleasure of seeing the top of the famous height. His companions who stayed at the bottom he called frigida incuriositas ("a cold lack of curiosity"). He then wrote about his climb, making allegorical comparisons between climbing the mountain and his own moral progress in life. fr, a poet for the Duke of Burgundy, travelled through the Jura Mountains in 1430 and recorded his personal reflections, his horrified reaction to the sheer rock faces, and the terrifying thunderous cascades of mountain streams. Antoine de la Sale (c. 1388 – c. 1462), author of Petit Jehan de Saintre, climbed to the crater of a volcano in the Lipari Islands in 1407, leaving us with his impressions. "Councils of mad youth" were his stated reasons for going. In the mid 15th century, Gilles le Bouvier, in his Livre de la description des pays, gave us his reason to travel and write:
Because many people of diverse nations and countries delight and take pleasure, as I have done in times past, in seeing the world and things therein, and also because many wish to know without going there, and others wish to see, go, and travel, I have begun this little book. By the 16th century, accounts to travels to India and Persia had become common enough that they had been compiled into collections such as the Novus Orbis ("New World") by Simon Grynaeus, and collections by Ramusio and Richard Hakluyt. 16th century travelers to Persia included the brothers Robert Shirley and Anthony Shirley, and for India Duarte Barbosa, Ralph Fitch, Ludovico di Varthema, Cesare Federici, and Jan Huyghen van Linschoten. In the 18th century, travel literature was commonly known as "books of travels", which mainly consisted of maritime diaries. In 18th century Britain, travel literature was highly popular, and almost every famous writer worked in the travel literature form; Gulliver's Travels (1726), for example, is a social satire imitating one, and Captain James Cook's diaries (1784) were the equivalent of today's best sellers. Alexander von Humboldt's Personal narrative of travels to the equinoctial regions of America, during the years 1799–1804, originally published in French, was translated to multiple languages and influenced later naturalists, including Charles Darwin. Other later examples of travel literature include accounts of the Grand Tour: aristocrats, clergy, and others with money and leisure time travelled Europe to learn about the art and architecture of its past. One tourism literature pioneer was Robert Louis Stevenson (1850–1894) with An Inland Voyage (1878), and Travels with a Donkey in the Cévennes (1879), about his travels in the Cévennes (France), is among the first popular books to present hiking and camping as recreational activities, and tells of commissioning one of the first sleeping bags. Other notable writers of travel literature in the 19th century include the Russian Ivan Goncharov, who wrote about his experience of a tour around the world in Frigate "Pallada" (1858), and Lafcadio Hearn, who interpreted the culture of Japan with insight and sensitivity. The 20th century's interwar period has been described as a heyday of travel literature when many established writers such as Graham Greene, Robert Byron, Rebecca West, Freya Stark, Peter Fleming and Evelyn Waugh were traveling and writing notable travel books. In the late 20th century there was a surge in popularity of travel writing, particularly in the English speaking world with writers such as Bruce Chatwin, Paul Theroux, Jonathan Raban, Colin Thubron, and others. While travel writing previously had mainly attracted interest by historians and biographers, critical studies of travel literature now also developed into an academic discipline in its own right.

Саяхат кітапшалары

Саяхат кітаптарының стилі құжатты фильмдерден бастап әдеби және журналистік, естеліктерден бастап әзіл-қалжың мен терең ойлы туындыларға дейін алуан түрлі. Олар көбінесе туризммен байланысты және жол көрсету кітаптарын қамтиды. Саяхат жазбаларын веб-сайттарда, мерзімді басылымдарда, блогтарда және кітаптарда кездестіруге болады. Оларды саяхатшылар, әскери шенеуніктер, миссионерлер, зерттеушілер, ғалымдар, паломниктер, әлеуметтік және табиғаттану ғылымдарының мамандары, педагогтар және көшпенділер сияқты жазушылар жазған. Саяхаттық очерктер әдебиет әлемінде кейде назардан тыс қалады. Олар естеліктер, ғылыми еңбектер және кейде тіпті көркем әңгімелерді біріктіріп, сапар мен мақсат туралы бірдей мәнді әңгіме жасайды. Тарих бойы адамдар өз саяхаттары туралы әңгімелеген, мысалы, ежелгі зерттеушілер мен паломниктердің әңгімелерінен бастап, қазіргі блогтар мен видеожазбаларға дейін. Алыс елге жасалған сапарды «нақты» сипаттайтын туындылардың бірі – саяхаттық очерктердің 19 ғасырдың соңында газеттерде маңызды орын алғандығы. Сол дәуірдегі әңгімелер жанрына саяхаттық очерктердің көптеген ерекшеліктері тікелей және күшті әсер еткен. Авторлар, әсіресе Генри Джеймс және Ги де Мопассан, көбінесе саяхат кітаптары мен әңгімелерді бірдей жазып, олардың сюжеттері үшін бірдей елдерді пайдаланған. Саяхат әдебиеті философиямен немесе эссе жазумен байланысады, мысалы, В.С. Найпаулдың «Үндістан: жараланған өркениет» (1976) кітабында саяхаты ұлт пен халық туралы терең ойларға себеп болды. Бұл Ребекка Уэсттің Югославия арқылы жасаған саяхатын баяндайтын «Қара қошқар мен сұр қарлығаш» (1941) және Робин Эсроктың Канада, Австралия және әлемдегі жаңалықтары туралы кітаптар сериясында да көрінеді. Көркем саяхат әңгімелері де осы тенденцияны көрсетеді, мысалы, Марк Твеннің «Хаклберри Финннің баяулы» (1884) немесе Роберт М. Пирсигтің «Зен және мотоциклді күтіп ұстау өнері» (1974) кітабында. Кейде жазушы белгілі бір жерде ұзақ уақыт тұрып, жердің сезімін бойына сіңіріп, саяхатшы жазушының сезімталдығымен байқауын жалғастырады. Мұндай жазбалардың мысалдары: Лоуренс Дюрреллдің «Ащы лимон» (1957), Брюс Чатвиннің кеңінен танымал «Патагонияда» (1977) және «Песнялар» (1987), Дебора Таллдың «Ақ сиыр аралы: Ирландия аралының естеліктері» (1986) және Питер Мейлдің «Прованста бір жыл» (1989) және оның жалғастары. Саяхат және табиғат жазуы Салли Карригар, Джеральд Дюрелл және Иван Т. Сандерсонның көптеген еңбектерінде бірігеді. Салли Карригардың шығармаларына «Теттон батпағында бір күн» (1965), «Жайлауға оралу» (1973) және «Жайлау мұрасы» (1965) кіреді. Джеральд Дюреллдің «Менің отбасым және басқа жануарлар» (1956) – британдық натуралисттің автобиографиялық еңбегі. Онда ол 1935-1939 жылдар аралығында Грекиядағы Корфу аралында бауырлары мен жесір анасымен бірге балалық шағын өткізген жылдары туралы айтады. Ол Дюррелл отбасының өмірін әзіл-қалжыңмен сипаттайды және аралдың фаунасын зерттейді. Бұл «Корфу трилогиясының» алғашқы және ең танымал туындысы. Иван Т. Сандерсон Animal Treasure (сол кездегі Британдық Батыс Африканың орманды жерлеріне экспедиция туралы есеп), Caribbean Treasure (1936 жылдың соңында басталып, 1938 жылдың соңында аяқталған Тринидад, Гаити және Суринамға экспедиция туралы есеп) және Living Treasure (Ямайка, Британдық Гондурас (қазіргі Белиз) және Юкатанға экспедиция туралы есеп) жариялады. Бұл авторлар өздерінің зерттеу салаларын қолдап жазатын натуралистер. Тағы бір ғалым Чарльз Дарвин өзінің әйгілі «Бигль» кемесі туралы жазған еңбегінде ғылым, табиғаттану және саяхаттың тоғысқан жерінде болды. Басқа салаларда белгілі жазушылар өздерінің саяхат тәжірибелері туралы жазған. Мысал ретінде Сэмюэл Джонсонның «Шотландияның батыс аралдарына саяхат» (1775), Чарльз Диккенстің «Американдық жазбалар жалпы айналымға» (1842), Мэри Вулстонкрафттың «Швецияда, Норвегияда және Данияда қысқа уақыт тұрып жатқан кезде жазылған хаттар» (1796), Хилари Беллоктың «Римге жол» (1902), Д.Х. Лоуренстің «Италиядағы түнек және басқа очерктер» (1916), Мексикадағы таңдар және басқа очерктер (1927), Ребекка Уэсттің «Қара қошқар мен сұр қарлығаш» (1941) және Джон Стейнбектің «Чарлимен саяхат: Американы іздеу» (1962) еңбектерін келтіруге болады. Голландиялық жазушы Сес Ноутбум – саяхат туралы көп жазған жазушы. Оның көптеген саяхат кітаптарының бірі – танымал «Сантьягоға жолдар». Ағылшын Эрик Ньюби, Х.В. Мортон, американдықтар Билл Брайсон және Пол Терокс, сондай-ақ Уэльс жазушысы Ян Моррис саяхат жазушылары ретінде кеңінен танымал болды (егерде Моррис өзін «жер» жазушысы деп есептесе). Канадтық саяхат жазушысы Робин Эсрок Канада, Австралия және әлемдегі ерекше тәжірибелерді ашу туралы кітаптар сериясын жазды. Билл Брайсон 2011 жылы Сыртқы жазушылар мен фотографтар гильдиясынан «Алтын бүркіт» сыйлығын жеңіп алды. 22 қараша 2012 жылы Дарем университеті оның 11-ші канцлер ретіндегі (2005-2011) қызметіне қосқан үлесі үшін Басты кітапхананы Билл Брайсон кітапханасы деп ресми түрде атады. Пол Терокс 1981 жылы «Қоңырау жағалауы» романы үшін Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығымен марапатталды, ол 1986 жылы осы аттас фильмге бейімделді. Ол 1989 жылы «Темір қасқырға мініп» кітабы үшін Томас Кук саяхат кітабы сыйлығымен де марапатталды. 2005 жылы Ян Моррис Англиялық PEN клубынан «Әдебиетке өмір бойы еңбегі үшін» алтын PEN сыйлығын алды. Француз жазушысы Люси Азема саяхат жазбаларының көп бөлігін ер адамдар жазғанын және әйелдер саяхат кітаптарын жазған жағдайда да олар көбінесе ұмытылатынын атап өтті. «Les femmes aussi sont du voyage» (Әйелдер де саяхаттайды) кітабында ол ер адамдардың саяхат жазбалары әлемді тең емес, колониалдық және әйелдерге қарсы көзқараспен көрсететінін айтты.

Travel books come in styles ranging from the documentary, to the literary, as well as the journalistic, and from memoir to the humorous to the serious. They are often associated with tourism and include guide books. Travel writing may be found on web sites, in periodicals, on blogs and in books. It has been produced by a variety of writers, including travelers, military officers, missionaries, explorers, scientists, pilgrims, social and physical scientists, educators, and migrants. Travelogues are a special kind of texts that sometimes are disregarded in the literary world. They weave together aspects of memoir, non fiction, and occasionally even fiction to produce a story that is equally about the trip and the goal. Throughout history, people have told stories about their travels like the ancient tales of explorers and pilgrims, as well as blogs and vlogs in recent time. A "factual" piece detailing a trip to a distant country is that the travelogue emerged as a significant item in late nineteenth century newspapers. Short stories genre of that era were inflenced directly and significantly by the travelogues that shared many traits with short stories. Authors generally, especially Henry James and Guy de Maupassant, frequently wrote travelogues and short tales concurrently, often using the same countries as their settings. Travel literature often intersects with philosophy or essay writing, as in V. S. Naipaul's India: A Wounded Civilization (1976), whose trip became the occasion for extended observations on a nation and people. This is similarly the case in Rebecca West's Black Lamb and Grey Falcon (1941), focused on her journey through Yugoslavia, and in Robin Esrock's series of books about his discoveries in Canada, Australia and around the globe. Fictional travel narratives may also show this tendency, as in Mark Twain's Adventures of Huckleberry Finn (1884) or Robert M. Pirsig's Zen and the Art of Motorcycle Maintenance (1974). Sometimes a writer will settle into a locality for an extended period, absorbing a sense of place while continuing to observe with a travel writer's sensibility. Examples of such writings include Lawrence Durrell's Bitter Lemons (1957), Bruce Chatwin's widely acclaimed In Patagonia (1977) and The Songlines (1987), Deborah Tall's The Island of the White Cow: Memories of an Irish Island (1986), and Peter Mayle's best selling A Year in Provence (1989) and its sequels. Travel and nature writing merge in many of the works by Sally Carrighar, Gerald Durrell and Ivan T. Sanderson. Sally Carrighar's works include One Day at Teton Marsh (1965), Home to the Wilderness (1973), and Wild Heritage (1965). Gerald Durrell's My Family and Other Animals (1956) is an autobiographical work by the British naturalist. It tells of the years that he lived as a child with his siblings and widowed mother on the Greek island of Corfu between 1935 and 1939. It describes the life of the Durrell family in a humorous manner, and explores the fauna of the island. It is the first and most well known of Durrell's "Corfu trilogy", together with Birds, Beasts, and Relatives and The Garden of the Gods (1978). Ivan T. Sanderson published Animal Treasure, a report of an expedition to the jungles of then British West Africa; Caribbean Treasure, an account of an expedition to Trinidad, Haiti, and Surinam, begun in late 1936 and ending in late 1938; and Living Treasure, an account of an expedition to Jamaica, British Honduras (now Belize) and the Yucatán. These authors are naturalists, who write in support of their fields of study. Another naturalist, Charles Darwin, wrote his famous account of the journey of HMS Beagle at the intersection of science, natural history and travel. A number of writers famous in other fields have written about their travel experiences. Examples are Samuel Johnson's A Journey to the Western Islands of Scotland (1775); Charles Dickens' American Notes for General Circulation (1842); Mary Wollstonecraft's Letters Written during a Short Residence in Sweden, Norway, and Denmark (1796); Hilaire Belloc's The Path To Rome (1902); D. H. Lawrence's Twilight in Italy and Other Essays (1916); Mornings in Mexico and Other Essays (1927); Rebecca West's Black Lamb and Grey Falcon (1941); and John Steinbeck's Travels with Charley: In Search of America (1962). The Dutch writer Cees Nooteboom is a prolific travel writer. Among his many travel books is the acclaimed Roads to Santiago. Englishmen Eric Newby, H. V. Morton, the Americans Bill Bryson and Paul Theroux, and Welsh author Jan Morris are or were widely acclaimed as travel writers (though Morris has frequently claimed herself as a writer of 'place' rather than travel per se). Canadian travel writer Robin Esrock has written a series of books about discovering unique experiences in Canada, Australia and around the world. Bill Bryson in 2011 won the Golden Eagle Award from the Outdoor Writers and Photographers Guild. On 22 November 2012, Durham University officially renamed the Main Library the Bill Bryson Library for his contributions as the university's 11th chancellor (2005–11). Paul Theroux was awarded the 1981 James Tait Black Memorial Prize for his novel The Mosquito Coast, which was adapted for the 1986 movie of the same name. He was also awarded in 1989 the Thomas Cook Travel Book Award for Riding the Iron Rooster. In 2005, Jan Morris was awarded the Golden PEN Award by English PEN for "a Lifetime's Distinguished Service to Literature". The French writer, Lucie Azema, has noted that the majority of travel writing is by men and even when women have written travel books, these tend to be forgotten. In her book Les femmes aussi sont du voyage (Women are also travellers), she has argued that male travel writing gives an unequal, colonialist and misogynistic view of the world.

Жолдама кітаптары

Жолдамалық кітап немесе саяхат нұсқаулығы – "саяхатшылар немесе туристер пайдалануы үшін арналған, белгілі бір жер туралы ақпарат кітабы". Алғашқы мысал – 1778 жылы жарық көрген Томас Уэсттің Англия көлдері аймағына арналған жол көрсеткіші. 1778 жылы ағылшын дін қызметкері Томас Уэст өз жол көрсеткішінде көл аймағында жаяу серуендеуді кеңінен танымал етті. Кіріспеде ол мақсатын былай жазды: көлдерді аралауға деген қызығушылықты жол көрсеткішпен қамтамасыз ету арқылы ынталандыру, осы мақсатта жазушы көлдерді соңғы рет аралаған авторлардың байқаған барлық таңдамалы тоқтауларын және көзқарастарын жинап, өздерінің қайта-қайта жасаған бақылауларымен тексеріп, оқырманға ұсынды. Осы мақсатта ол көлдер маңындағы әртүрлі "бекеттерді" немесе панорамалық көріністерді қосты, олар арқылы туристерлер көріністерді эстетикалық тұрғыдан бағалауға шақырылады. 1778 жылы жарық көрген бұл кітап үлкен сәттілікке ие болды. Мариана Старк стандартты саяхат жол көрсеткішіне айналған анықтамалық кітапты танымал етті, онда тұруға орын, мейрамхана, көлік және шаралар туралы ақпараттар болуы мүмкін. Әртүрлі деңгейдегі егжей-тегжейлі карталар мен тарихи және мәдени ақпарат та жиі қосады. Саяхаттаудың әртүрлі аспектілеріне – жаңа орындарды бағындырудан бастап демалысқа дейін, немесе әртүрлі кірісі бар саяхатшыларға, жыныстық бағдарына немесе диеталық қажеттіліктеріне қарай арналған түрлі жол көрсеткіштер бар. Саяхат жол көрсеткіштері веб-сайттар түрінде де кездеседі.

Саяхат журналдары

Саяхат журналы, сондай-ақ жол журналы деп те аталады, – саяхатшының саяхат барысында жасаған, кейде күнделік түрінде жазған, кейіннен баспаға шығару үшін өңделген өзінің тәжірибелері туралы жазба. Бұл ұзақ уақыт бойы қалыптасқан әдеби формат; оның ерте мысалы – Паузанияның (б.з.д. II ғасыр) өз байқаулары негізінде Грекия сипаттамасын жасаған жазбалары. Джеймс Босвелл 1786 жылы «Гебридтер аралдарына саяхат журналын» жариялады, ал Гёте 1816 жылы күнделіктеріне негізделген «Италия сапарын» жариялады. Фрай Иларионе да Бергамо мен Фрай Франсиско де Ажофрин 1760 жылдары колониялық Мексика туралы саяхат есебін жазды. 1839–1842 жылдары Мексикадағы испан елшісінің шотланд туған әйелі Фани Кальдерон де ла Барка «Мексикадағы өмір» атты кітабын жазды, ол оның сол кездегі маңызды саяхат баяны және жергілікті өмірге қатысты көптеген байқауларды қамтиды. Британдық саяхатшы Алек Твиди ханым Дания (1895 ж.) және Финляндия (1897 ж.) аралығында АҚШ-қа (1913 ж.) дейін, Мексикаға (1901, 1906, 1917) бірнеше рет, ал Ресей, Сібір және Қытайға (1926 ж.) қатысты бірқатар саяхатнамалар жариялады. Жақындағы мысал – Че Гевараның «Мотоцикл күнделіктері». Саяхатнама – саяхатшының тәжірибесі мен барған жерлерін сипаттайтын фильм, кітап немесе суреттелген баяндама. Америкалық жазушы Пол Теру көптеген саяхат әдебиеттерін жариялады, алғашқы табысы «Ұлы теміржол базары» болды. Жарияланған саяхат журналдарынан басқа, мұрағаттық деректер көрсетіп тұрғандай, саяхатшылардың саяхаттарын күнделік түрінде жазуы тарихи тұрғыдан кең таралған, болашақта жариялау ниеті болмаған, бірақ жеке тәжірибелерін жазба ретінде сақтау үшін жасалған. Бұл практика әсіресе XIX ғасырғы еуропалық саяхат күнделіктерінде байқалады. Ағылшын-американдық Билл Брайсон «Орманда серуен» атты кітабымен танымал, ол сол аттас Голливуд фильміне негіз болды.

Саяхат журналының құрамы

Саяхат журналының белгілі бір форматы жоқ, әдетте ол саяхат барысында адамның тәжірибесі, байқаулары мен сезімдері туралы толық мәліметтер мен ой-пікірлерді қамтиды. Журналдағы жиі кездесетін мағлұматтар:

Күні және барған немесе зерттеген жердің аты. Іс-шаралар мен көрікті жерлер – Бұл адамның не істегенінің және қайда барғанының сипаттамасы немесе тізімі. Мәдени тәжірибелер – Бұл адамның жергілікті мәдениетпен байланысының тізімі немесе сипаттамасы болуы мүмкін, мысалы, дәстүрлі тағамдарды татып көру, фестивальдарға қатысу сияқты. Жеке ойлар – Бұл адамның өз тәжірибелері туралы ойлары, сезімдері және әсерлері. Есте қаларлық сәттер – Саяхатшы есте қалған сәттерін немесе ұзақ әсер қалдырған кездесулерін осы бөлімде жазады. Бұл жағымды оқиғалар, күтпеген жағдайлар немесе тіпті саяхат барысында туындаған қиындықтар болуы мүмкін.

Құлдар саяхаттары туралы әңгіме

Құтқарылған құлдардың құлдықта болған кездеріндегі тәжірибелері және одан қашып шығулары туралы жазбалары – 18-19 ғасырларда дамыған саяхат әдебиетінің бір түрі. Бұл әдебиетте құлдардың АҚШ-тың оңтүстігі мен Кариб айманындағы шектеуші заңдардан қалай бостандыққа жеткені туралы толық мәлімет берілген. Джон Кокс "Traveling South" еңбегінде былай дейді: «Құлдың әңгімесін жариялау үшін саяхат қажетті шарт болды, себебі құлдықты бір мезгілде бастан өткеру мен оны жазу мүмкін емес». Фредерик Дугластың автобиографиялық повесі – құлдардың саяхаттары туралы ең танымал әңгімелердің бірі. Ол өз саяхат тәжірибесімен тығыз байланысты, саяхаттарын қожайындарының әмірлерімен бастап, еркіндікке жеткен соң қашан және қайда қаласа, сонда саяхаттау мүмкіндігіне ие болады. Соломон Нортхаптың "Құлдықта өткен он екі жыл" атты туындысы дәстүрлі саяхат әңгімесіне жатады. Ол да оңтүстіктегі заң мен дәстүрдің шектеулерін жеңіп, ұрланып, құлдыққа түсірілгеннен кейін бостандыққа қашып шығады. Харриет Энн Джейкобстың "Оқиғалары" аз ғана қашықтықты қамтитын маңызды саяхаттарды қамтиды, себебі ол бір тұрмыс жағдайынан сәл жақсырақ жағдайға қашып өтеді, сондай-ақ кейіннен құлдықтан солтүстікке еркіндікке қашуын да көрсетеді.

Саяхат блогтары

21-ғасырда саяхат әдебиеті саяхат блогтары түрінде әлеуметтік медиа жанрына айналды, саяхат блогерлері жеке блогтар, Pinterest, Twitter, Facebook, Instagram және саяхат веб-сайттары сияқты платформаларды өз оқиғаларын жеткізу үшін, сондай-ақ нақты елдерді аралау немесе жалпы саяхаттау туралы кеңес беру үшін пайдаланды. Саяхат блогтары 1990-жылдардың ортасында пайда болған блогтаудың алғашқы мысалдарының бірі болды, мысалы, Дрю Бински.

Шәкіртақы

Саяхат әдебиетін жүйелі зерттеу 1990-шы жылдардың ортасында өз конференциялары, ұйымдары, журналдары, монографиялары, антологиялары және энциклопедиялары бар ғылыми саладай қалыптасты. 1995 жылға дейінгі маңызды монографиялар: Пол Фасселлдің «Abroad» (1980) – британдық соғышаралық кезеңдегі саяхат жазуын қашқындық ретінде қарастыру; Марьяна Торговниктің «Gone Primitive: Modern Intellects, Savage Minds» (1990) – шетелдік мәдениеттердің примитивтік бейнелерін зерттеу; Дэннис Портердің «Haunted Journeys: Desire and Transgression in European Travel Writing» (1991) – саяхаттың психологиялық себептерін жан-жақты талдау; Сара Миллстің «Discourses of Difference: An Analysis of Women's Travel Writing» – 19 ғасырдағы әйелдер саяхатындағы гендерлік және колониалдық мәселелердің өзара байланысын зерттеу; Мэри Луиза Пратттың «Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation» (1992) – Виктория дәуіріндегі саяхат жазулары арқылы отаршылдық көзқарастың таралуын зерттеу; және Али Беддадтың «Belated Travelers» (1994) – отаршылдық алаңдауды талдау.

Саяхаттық сыйлықтар

Жыл сайын саяхат кітаптары үшін табыс етілетін жүлделердің қатарында 1980 жылдан 2004 жылға дейін жалғасқан Томас Кук саяхат кітабы жүлдесі, Тау әдебиеті үшін Бордман Таскер жүлдесі және 2006 жылы жаңадан іске қосылған Долманның үздік саяхат кітабы жүлдесі бар. 1985 жылдан бері табыс етіліп келе жатқан Лоуэлл Томас саяхат журналистикасы жүлдесін SATW Foundation ұйымдары тапсырады. Бұл жүлдеге саяхат кітаптары мен саяхат нұсқаулықтары үшін екі жүлде, сондай-ақ басылымдарда, веб-сайттарда және аудиовизуалды форматтағы саяхат жарияланымдары, әрі журналдарда, газеттерде және веб-сайттардағы мақалалар үшін түрлі номинациялар бойынша жүлделер кіреді. Ұлттық сыртқы кітаптар жүлдесі мен Банф тау кітаптары жүлдесі де сыртқы орта және шытырман оқиғалар саласындағы саяхат әдебиетін мойындайды. Солтүстік Америка саяхат журналистері қауымдастығы жыл сайын баспа және онлайн медиадағы көптеген санаттар бойынша саяхат журналистикасын марапаттайтын байқау өткізеді.