Кіріспе

280–275 б.з.б. Рим Республикасы мен Пирр арасындағы соғыс. Пирр соғысы (Pyrrhic War; 280–275 б.з.б.) негізінен Рим Республикасы мен Эпир патшасы Пирр арасында болды. Оңтүстік Италиядағы грек қаласы Тарантумның тұрғындары римдіктерге қарсы соғыста одан көмек сұраған болатын. Білікті қолбасшы, күшті әскерімен және соғыс пилдерімен (римдіктер бұрын олармен күреспегендіктен) Пирр Рим легиондарына қарсы алғашқы табыстарға қол жеткізді, бірақ тіпті осы жеңістерде де ауыр шығынға ұшырады. Ол өз елінен қосымша әскер шақыра алмады, ал Италиядағы одақтастары салқын қабақтанды. Ал римдіктерде өте көп әскери резерв болды және олар жоғалтуларын толықтыра алды. Плутархтың айтуынша, Пирр соғыстың екінші шайқасынан кейін: «Егер біз римдіктермен тағы бір шайқаста жеңіске жетсек, біз толығымен құрып кетеміз» деген. Осыдан «пирр жеңісі» деген сөз тіркесі пайда болды – жеңімпаздың ұзақ мерзімде шыдамайтын шығынға ұшырайтын жеңісі. Римге қарсы шайқастардан шаршаған Пирр әскерін Сицилияға көшіріп, Карфагенмен соғысты. Бірнеше жылдық науқаннан кейін (278–275 б.з.б.) ол 275 жылы Италияға қайтып оралды, онда соғыстың соңғы шайқасы өтті, ол римдіктердің жеңісімен аяқталды. Осыдан кейін Пирр соғысты аяқтап, Эпирге қайтты. Үш жыл өткен соң, 272 жылы римдіктер Тарантумды басып алды. Пирр соғысы – Римнің Жерорта теңізінің шығысындағы эллинистік мемлекеттердің кәсіби жалдамалы әскерлерімен алғаш рет кездесуі болды. Римнің жеңісі осы мемлекеттердің назарын Римнің өсіп келе жатқан күшіне аударды. Мысыр патшасы Птолемей II Риммен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Соғыстан кейін Рим оңтүстік Италиядағы гегемониясын бекітті.

Өмірбаян

290 ж. б.д., үш Самнит соғысы аяқталғаннан кейін, Рим орталық және оңтүстік Италияның бір бөлігіне гегемония орнатты, бұл орталық Италиядағы түрлі итальяндық халықтармен жасалған одақтар арқылы нығайтылды. Римнің оңтүстігінде Магна Грецияның грек қалалары орналасқан. Тарантум олардың ең ірісі және күштісі болды. Тарантиндіктер өз жағалауында римдік флотқа шабуыл жасағанда, Рим соғыс жариялады. Аппиан, Кассий Дио және Зонарас соғыс жариялауға себеп болған оқиғалардың әртүрлі нұсқаларын келтіреді. Аппианның нұсқасына сәйкес, б.з.д. 282 ж. он римдік кеме Таранто шығанағының солтүстік-шығыс бөлігінде, Тарантумға жақын пайда болды. Әлгінде, Публий Корнелий Долабелла (б.з.д. 283 ж. екі консулдың бірі) Магна Греция жағалауымен жүзіп, көрікті жерлерді тамашалап жүрген. Бір демагог қала тұрғындарына ескі келісім туралы еске салды, онда римдіктер Кротонға жақын Лациниум мүйісінен әрі жүзбеуге міндеттенген. Ол оларды кемелерге шабуыл жасауға көндірді: төрт кеме батып, біреуі «барлығымен бірге» тұтқынға алынды. Бұл Долабелла консулдығынан кейінгі жылы болған, өйткені сол жылы ол орталық Италияда соғысқан. Алайда, Аппианның түсіндірмесі консулды көп кемемен көруге неліктен қажет болғанын түсіндірмейді. Кассий Дио да, Зонарас та (оның нұсқасы Кассий Дионың нұсқаларына негізделген) римдіктер мен тарантиндіктер арасындағы келісімдерді атаған жоқ. Зонарастың айтуынша, тарантиндіктер этрусктермен, галлдармен және самниттермен байланыс жасады, римдіктермен бірнеше жыл бойы соғысып, жеңіске жеткен. Алайда, тарантиндіктер бұл шайқастарға қатыспаған. Зонарас Луций Валерийді «адмирал» деп сипаттады, ол жіберілген жерге жүзіп барады және Тарантумға жақын жерге аялдауды жоспарлаған. Тарантиндіктер Луций Валерий олардың бұрынғы әрекеттерінен кек алмақшы екенін ойлады, сондықтан оның кемелерін батырып, экипаждың бір бөлігін өлтірді және тұтқынға алды. Кассий Дионың мәтінінде Луций Валерийді қандай да бір тапсырмамен жіберген. Тарантиндіктер Дионисиялық фестиваль кезінде шарапқа мас болды. Оның кемелерін көргенде, олар Луций Валерийдің ниетіне күдікпен қарады және оның кемелеріне шабуыл жасады, «оның тарапынан күш көрсетілмеді және ешқандай жаулық әрекетке күдік болған жоқ». Римдіктер бұл оқиғаға ашуланып, бірақ бірден Тарантумға қарсы әскер жібермеді. Олар бұл мәселені ескермегендей көрінбеу үшін және осылайша оларды одан да мақтандырмау үшін елшілер жіберді. Тарантиндіктер елшілердің ұсынысын қабылдамай, оларды қорлады. Нәтижесінде римдіктер соғыс жариялады. Басқа бір фрагментте Кассий Дио римдіктердің Тарантумның оларға қарсы соғысқа дайындалып жатқанын білгенін және Риммен одақтас қалаларға көтерілістің алдын алу үшін Гай Фабриций Лускинсті (б.з.д. 282 ж. консулдың бірі) елші ретінде жібергенін жазды. Алайда, «осы халықтар» оны тұтқындап, этрусктерге, умбриялықтарға және галлдарға адамдар жіберді, олардың бірнешеуі көтеріліске шықты. Ол тарантиндіктер соғысты бастағанын, бірақ римдіктердің «уақытша қиындықтары» себебінен олардың жоспарларына бейжай болып көрінгендіктен, қауіпсіз сезінгенін де жазды. Тарантиндіктер өздерін байқамайтындай сезінді. Олар «одан да бейшаралық көрсетіп, тіпті өздерінің еркімен де римдіктерді соғысқа мәжбүр етті». Кассий Дионың мәлімдемелері екіұшты. Римдіктердің Тарантум соғысқа дайындалып жатқанын білгені туралы мәлімдеме, белгілі оқиғалар Тарантумның тек Рим оларға соғыс жариялаған кезде ғана солай істегенін көрсетеді. Тарантиндіктер соғысты бастады, бірақ римдіктер бұған бейжай болып жүрді, өйткені олар қауіпсіз сезінді деген мәлімдеме де екіұшты. Римдіктер кемелеріне шабуыл жасалғаннан кейін көп ұзамай елшілерін жіберді және елшілері қорланғаннан кейін соғыс жариялады. Сондықтан, оның қандай болғанын анықтау қиын. Бұл фрагменттерде Тарантиндіктер соғысты бастады деп айтылған, бірақ шын мәнінде олар соғыс басталған оқиғаларға себепші болды. Гай Фабрицийдің Римнің одақтастарына жіберілуі Рим кемелеріне шабуыл жасалған жылы және осы оқиғадан кейін болған болуы мүмкін. Сол жылы түрлі итальяндық халықтардың көтерілісі болды, бұл туралы Ливийдің «Периохе» жылнамасында 282 жылға арналған жазбада көрсетілген: «Самниттер көтерілді. Көптеген қолбасшылар оларға және луканиялықтарға, брутиялықтарға және этрусктерге қарсы бірнеше рет соғысты». Бұл оқиға Рим мен Тарантум арасындағы шиеленіске байланысты болған болуы мүмкін. Аппианның айтуынша, тарантиндіктер грек қаласы Тюриді (Калабрияның шығыс жағалауындағы) римдіктерді өздерінен артық көруде айыптады, өйткені олар гректер болса да, «олардың айтуынша, римдіктер [келісім шегінен] тыс әрекет жасағаны үшін олардың азаматтары кінәлі. Содан олар Тюридің ең жақсы азаматтарын қуды, қаланы тонады және ондағы римдік гарнизонын келісім бойынша таратып жіберді». Ливийдің «Периохе» жылнамасында римдіктер луканиялықтармен соғысқанда, Тюри тұрғындарына да қолдау көрсетуге шешім қабылдады. Бұл оқиғаның мерзімі 286 немесе 285 ж. б.д. болған сияқты. Бұл қалаға көмектесуді ұсынған плебей трибуны Гай Элий, римдік форумында оның ескерткішімен құрметтелді. Дионисий Галикарнасский Гай Фабриций Лускиннің 282 ж. б.д. консул болып қызмет еткенде «самниттерді, луканиялықтарды және брутиялықтарды қатал шайқастарда жеңіп, Тюри қамалын көтергенін» жазды. Қазіргі тарихи консенсус Аппианның айтқан келісімді бұзуын және Тюри қамалын көтеруді римдік кемелеріне шабуыл жасаудың себебі деп санайды. Аппианның көрікті жерлерді тамашалау туралы мәлімдемесі сенімсіз деп есептеледі. Тарантум бұл аймақтағы Римнің өсіп келе жатқан ықпалына алаңдады, ол 286 немесе 285 ж. б.д. Тюридің римдік қорғауды сұрауымен басталды. Тарантумның орнына Римге жүгінуі Римнің Италиядағы гегемониялық күш ретінде пайда болуын мойындау болып саналды. Бұл себепті Аппиан тарантиндіктердің Тюриді келісім шегінен тыс әрекет жасағаны үшін кінәлағанын, қалаға шабуыл жасағанын және римдік гарнизонын қуғанын жазды. Аталған келісімнің б.з.д. 332 ж. Александр Эпирскийдің оңтүстік Италиядағы самниттерге қарсы Тарантумды қолдау үшін римдіктермен жасаған бейбіт шарты немесе б.з.д. 303 ж. Спартаның Клеониммен жасаған келісімі болуы мүмкін деген болжам бар. Римдіктер Тюри қамалын көтергенде, олардың әскерлері Тарантумға жақын жерде пайда болған шағын флотпен тасымалданған деген де болжам бар. Кемелеріне шабуыл жасағаннан кейін римдіктер тұтқындарын және Тюри халқын қайтаруды, тоналған мүліктерін қалпына келтіруді және қылмыскерлерді тапсыруды талап ету үшін елшілер жіберді. Елшілер Дионисиялық фестиваль кезінде той жасап жатқан халыққа ұсынылды. Олар грек тілінде сөйлегені үшін және римдік тогалары үшін қорланды. Бір адам киімшесін тонап, бас елшінің киімін ластады. Қала басшылары бұл үшін кешірім сұрамады және ұсынысты қабылдамады. Дионисий Галикарнасский елшілер Римге оралғанда үлкен ашу болғанын жазды. Кейбіреулер Римнің Тарантумға қарсы әскер жібермес бұрын, көтеріліс жасаған луканиялықтарды, брутиялықтарды, самниттерді және этрусктерді бағындыруын қалады. Соғыс бастауды жақтағандар жеңіске жетті. Аппиан Луций Эмилий Барбулаға (б.з.д. 281 ж. консулдың бірі) самниттерге қарсы операцияларын тоқтатып, Тарантумға басып кіруге бұйрық бергенін жазды. Ол алдымен шарттар ұсынуы керек еді, ал тарантиндіктер келіспесе, соғыс жүргізуі керек еді. Зонарас, керісінше, Луций Эмилийдің тарантиндіктердің бейбітшілік таңдауын үміттене отырып, қолайлы ұсыныстар жасағанын жазды. Алайда, тарантиндіктердің пікірлері екіге бөлінді. Соғыс жақтастары Пиррге одақ жасау туралы ұсыныспен елшілер жіберді. Луций Эмилий бұл туралы біліп алып, ауылды тонады. Тарантиндіктер шабуыл жасады, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Луций Эмилий кейбір ықпалды тұтқын...

Тарентум Пиррден көмек сұрайды

Дионисий Галикарнасскийдің айтуынша, тарантиндер Пиррден көмек сұрап, оған қарсы болғандарды қуды. Бұрын тарантиндердің бірі Метон, тарантиндердің бос және жеңіл мінезін көрсету үшін мас болып көрінді. Ол патшаға қалаға гарнизон орнатуға рұқсат беруге қарсы шығып, мұның Тарантум сияқты еркін және демократиялық қалаға көптеген жамандықтар әкеледі деп мәлімдеді. Біраз уақыт тыңдалғаннан кейін, ол халық жиналған театрдан қуылды. Кассиус Дион да Метонның тарантиндерді римдіктермен соғысқа бармауға көндіре алмағанын және Пиррдің билігінде Тарантум бостандығынан айырылатынын айтқанын хабарлады. Плутархтың сөзіне қарағанда, оның сөздері «тарантиндердің көпшілігіне сенімділік сыйлады, жиналғандардың арасынан қол соққысы көтерілді. Бірақ бейбітшілік орнаса, римдіктерге тапсырылады деп қорқығандар, мас адамнан осындай ұятсыз қарым-қатынас жасағаны үшін халықты айыптады, бірігіп Метонды қуды». Содан кейін Тарентодан және Италиядағы басқа грек қалаларынан Пиррге елшілер жіберу туралы шешім қабылданды. Олар оған сыйлықтар алып келіп, Италияға барса, Таренто, Мессапия, Лукания және Самниумнан 50 000 жаяу әскер мен 20 000 атты әскер жиналатынын айтты. Бұл Пиррді қуантты және эпироттардың Италияда соғысуға ынтасын арттырды. Кассиус Дион Пиррдің «өз қабілетін жоғары бағалағанын» жазды, өйткені «шет елдер оны римдіктермен теңестіре алады деп санады». Ол Сицилияны көптен бері армандаған және римдік билікті қалай құлатуды ойлаған, бірақ «өзіне ешқандай зұлымдық жасалмағандықтан» олармен соғыспады. Кассиус Дион да, Плутарх та Пиррдің маңызды кеңесшісі Киней туралы жазды. Ол – ұлы даналыққа ие адам, шешен Демосфеннің шәкірті. Пирр оны жоғары бағалады. Киней Италияға жорыққа барудың ақымақтығын көрді. Ол Пиррді көндіруге тырысып, барлық мүлкіне қанағат етуді өтінді, бірақ Пирр оны тыңдамады. Пирр Селевкидтер империясының патшасы Антиох I-ден ақша, ал Македония патшасы Антигон II-ден әскерін Италияға жеткізу үшін кемелер сұрады. Птолемей II (Египеттегі Птолемей патшалығының патшасы) оған екі жылдан артық қызмет етпеу шартымен 5000 жаяу әскер мен 2000 атты әскер берді. Пирр өзінің ең жақсы әскерін Италияға алып баратындықтан, Птолемейді өзінің әскерінен тыс уақытта патшалығының сақшысы етіп тағайындады. Зонарас Пиррдің Италиядағы мақсаттарына жету үшін көмек сұрауын сәтті мүмкіндік ретінде қарастырғанын, ол тарантиндермен жасалған келісімде оны Италияда қажетінен артық ұстамауға қатысты шартты талап еткенін жазды. Содан кейін ол Тарентин елшілерінің көпшілігін өзінің әскерін дайындауға көмектесу үшін қажет деген сылтаумен тұтқынға алды. Олардың бірнешеуін (яғни жасақшыларын) Пиррдің алдына жіберді. Бұл римдіктермен келіссөздер кезінде болды. Ол Агистің сайлануынан кейін көп ұзамай келді және оның келуі римдіктермен татуласуға тырысуды тоқтатқан тарантиндерді жігерлендірді. Олар Агисті биліктен алып тастап, елшілердің біреуін қолбасшы етіп сайлады. Көп ұзамай Пирр өзінің лейтенанты Милоны басқа бір әскермен бірге алға жіберді. Ол акропольді Пиррдің бас штабы ретінде пайдаланып, қабырғаның күзетін өз мойнына алды. Тарантиндер бұл міндеттен босатылып, әскерлеріне азық-түлік беріп, Пиррге ақша жібергендеріне қуанды. Плутарх Кинейдің 3000 сарбазбен Тарентумға келгенін жазды. Луций Эмилий Пиррдің жасағы келгенін көрді. Олар қыстың суық кезінде қарсы тұра алмады. Ол Апулияға жолға шықты. Тарантиндер оны тар асудан тосқауылға түсірді. Бірақ ол тұтқындарды алға шығарып, олар өз бауырларына зиян келтіргісі келмегендіктен, шабуылдауды тоқтатты. Зонарас Пиррдің Италияға жету үшін теңізден өткенге дейін көктемді де күтпегенін жазды (Жерорта теңізі қыста дауылды болады). Ол дауылға ұшырады. Көптеген адамдарынан айырылып, қалғандары теңіздің жағасына шашылып кетті. Ол Тарантумға құрлықпен жетуге қиындықпен жетті. Плутархтың айтуынша, Тарентодан көптеген кеме жіберілген соң, 20 мың жаяу әскер, 2 мың садақшы, 500 найзағайшы, 3 мың атты әскер және 20 піл кемеге мінгізілді. Флот дауылға ұшырағанда, кейбір кемелер Италияны жіберіп, Сицилия мен Африка теңіздеріне ұшып кетті. Ал қалғандарын су басқа жаққа ағызып әкетіп, құртты. Пирр өзіне қол жұмсады да, теңізге секіріп, жағалауға жетуге тырысты. Оған Мессапийлер көмектесті. Кейбір кемелер дауылдан аман қалды. Италияға тек 2000 жаяу әскер, бірнеше атты әскер және екі піл жетті. Пирр тарантиндердің қалауына қарсы ештеңе жасамады және аман қалған кемелер келгенше және күштерінің көп бөлігін жинағанша оларға ештеңе талап етпеді. Содан кейін ол тұрғындарға шектеулер қойды, өйткені олардың ойы жеңіл мінезде болуда, ал барлық соғысқа олардың өзіне тиесілі болды. Ол барлық гимназияларды жапты, мерекелерге, тойларға, көңіл көтеруге және ішімдікке тыйым салды. Ол театрды жапты, себебі адамдар онда жиналып, бүлік шығаруы мүмкін. Ол халықтың, қысымға ұшырағандықтан, римдіктерге өткенін қауптануы мүмкін екенін сезді. Сондықтан ол саяси қабілеті бар тарантиндерді Эпирге жіберді және олардың кейбіреулерін өлтірді. Ол азаматтарға қатаң әскери жаттығулардан өтуді бұйырды немесе жазаға ұшырауды, сондай-ақ әскери жасқа жеткен ер адамдарды өз әскерлерімен бірге әскери қызметке жіберді, оларды екі жасаққа бөлді. Зонарас сонымен қатар Пиррдің үйлерге күзетшілер қойғанын, олардың қаладан шығуына жол бермеу үшін жазды. Тарантиндер Пиррде одақтас емес, билеушіні тапқандай болды. Кейбір адамдар шағымданып, қатардан шықты. Плутарх: «Көптегендер сондықтан қаладан кетіп, бұрынғыдай өмір сүруге мүмкіндік болмағанын, бұл құлдық екенін айтты». Аппиан жазаға ұшырамаған әскери жаттығулардың жазасы өлім екенін жазды; «патшаның офицерлері [ ] азаматтардың үйлеріне күшпен кіріп, әйелдері мен балаларын ашық түрде зорлады [M] көптеген адамдар [ қаладан қашып, оны шетелдік үкімет сияқты санап, далаға паналады, [ және] Пирр [ қала қақпаларын жапты және күзетшілер қойды ». Калабриядағы Мессина бұғазында орналасқан грек қаласы Регий римдіктерден гарнизон сұрады. Римдіктер қалаға 4000 сарбаз жіберді. Бастапқыда олар өз міндеттерін адал орындады. Алайда, римдіктер Тарентомен және Пиррмен айналысқандықтан, бұл жасақ қатаң тәртіпте болмады және командирлері Децийдің ынталандыруымен қаланың байлығына көз тікті. Олар Сиракузалық Агатхокл қаласы Мессанаға (Сицилияда, тар Мессина бұғазының арғы жағында) гарнизон ретінде орналастырған жалдамалы әскерлер - мамертиндерден шабыт алды және ол 289 ж.б.д. қайтыс болғанда қаланы басып алып, ер адамдарын өлтірді. Деций Пиррге жазылған деген хаттарды көрсетті, онда қаланың оған сатуға ниетті азаматтары туралы айтылған. Ол сондай-ақ, Пиррдің флотының жақын жерде бекінгенін жариялау үшін бір адамды алдады. Бұл қаланы басып алуға себеп болды. Көптеген адамдар өлтірілді. Деций мамертинмен достық қарым-қатынас орнатты. Римдіктер Пиррмен айналысқандықтан дереу ден қоймады. Олар бұл мәселеге жеткілікті мән бермегені үшін айыпталды. 278 ж.б.д. екінші консулдығында, Пирр Сицилияға барғаннан кейін, Гай Фабриций Лусцин Регийге жіберілді. Ол қаланы қоршап алып, басып алды. Аман қалған көтерілісшілер Римге жіберілді, онда олар таяқпен сабалып, мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін жазаланды, денелері жерленбестен тастап кетілді. Деций өзіне-өзі қол жұмсады.

Гераклея шайқасы (б.з.д. 280 ж.) және одан кейінгі келіссөздер

Осыған дейін Рим өзінің әскери күшін Жерорта теңізінің шығысындағы грек мемлекеттерінің ешқайсысына қарсы қолданған емес. 280 жылғы консулдардың бірі Публий Валерий Левин үлкен әскермен Пиррге қарсы жорыққа шықты және Луканияны тонады. Ол Рим аумағынан мүмкіндігінше алыс тұрып, Пиррге қарсы жорық жасап, оны қорқытуды үміттенеді. Пиррге көмекке келгендерге кедергі келтіру үшін Луканиядағы стратегиялық маңызды нүктені басып алды. Пирр оған хат жолдап, өзі тарантиндерге және италиялықтарға көмекке келгенін, римдіктердің тарантиндермен, лукандармен және самниттермен араздасуын шешу үшін оларды тастап кетуін сұрады. Ол әділдікпен төрелік ететін және осы халықтардың келтірген зиянын өтейтін болды. Римдіктерді оларға қарсы айыптаулар бойынша кепілдік беруге және оның шешімдерін орындауға шақырды. Егер римдіктер осыны қабылдаса, ол олардың досы болар еді, ал қабылдамаса, соғыс басталар еді. Консул: «Римдіктер оны басқа халықтармен дауларын шешуге төреші етіп қабылдамайды», - деп жауап берді. Олар оны жау деп сезінбеді, соғысып, қалаған жазаларын тартты. Пирр олардан қандай кепілдіктерді талап ететінін ойластырсын. Сондай-ақ, Пиррді мәселесін Сенат алдына қоюға шақырды. Лавин кейбір барлаушыларды тұтқындап, оларға әскерін көрсетті, оларға одан да көп сарбазы бар екенін айтты және оларды Пиррге жіберді. Пирр әлі одақтастарымен қосылмағандықтан, өз күштерімен жорыққа шықты. Ол Пандосия мен Гераклея қалалары арасындағы жазыққа лагерь құрды. Содан кейін Сирис өзенінің бойындағы римдік лагерьге барды. Ол одақтастарын күтуге бел буды, римдіктердің жау территориясындағы азық-түлігі таусылып қалуын үміттенеді, сондықтан өзен жағасына күзетшілерді орналастырды. Римдіктер оның одақтастары келмей тұрып, қозғалуға шешім қабылдады және өзенді кешіп өтті. Күзетшілер кері шегінді. Пирр римдіктерді әлі де кешіп бара жатқанда ұстап алуға үміттенеді, жаяу әскерін майданға шығарып, атты әскермен бірге алға жылжиды. Пирр римдіктердің үлкен жаяу және атты әскерінің өзіне қарай келе жатқанын көріп, қалың қатарға бірігіп, шабуылға шықты. Римдік атты әскері жол бере бастады, ал Пирр жаяу әскерін шақырды. Ұзақ уақыт бойы шайқас шешілмей қалды. Римдіктерді пілдер кері итеріп жіберді, ал олардың аттары олардан қорқып кетті. Пирр тесалиялық атты әскерін жіберді. Римдіктер дүрлік ішіп, жеңіліске ұшырады. Зонарас жазғандай, егер жараланған піл дауыстап, қалған жануарларды шатастырмағаны болмаса, барлық римдіктер өлтірілетін еді. Бұл Пиррдің артынан қууын тоқтатты, ал римдіктер өзеннен өтіп, Апулия қаласына қашып құтылды. Кассиус Дион «Пирр жеңісімен атақты болды және одан үлкен беделге ие болды, сондықтан бейтараптығын сақтап қалған көптеген адамдар оның жағына өтті және оқиғалардың өзгеруін бақылап отырған барлық одақтастар оған қосылды. Ол оларға ашуын ашық білдірмеді, күдіктерін де жасырмады. Оларды кешіктіргендері үшін сөгіп, ал басқа жағынан мейірімділікпен қабылдады». Плутархтың айтуынша, Галикарнас Дионисийдің айтуынша, 15000-ға жуық римдік пен 13000 грек қаза тапты, ал Иероним Кардияның айтуынша 7000 римдік пен 4000 грек қаза тапты. Кардиялық Иеронимнің мәтіні жоғалып кетті, сондай-ақ Дионисийдің осыны ескеретін мәтінінің бөлігі де жоғалып кетті. Плутарх Пиррдің ең жақсы сарбаздарынан, сенімді қолбасшылары мен достарынан айырылғанын жазды. Алайда Риммен одақтасқан кейбір қалалар оған қосылды. Ол Римнен 60 шақырым қашықтықтағы аймақтарды тонады. Оған көп ұзамай лукандар мен самниттер қосылды. Пирр өзінің әскерімен римдіктерді жеңгеніне қуанды. Кассиус Дион Пиррдің Гай Фабриций Лускин мен басқа да елшілердің тұтқындар туралы келіссөздер жүргізу үшін келе жатқанын білгенін жазды. Ол шекараға дейін күзетшіні жіберіп, содан соң оларды қарсы алды. Ол оларды қалаға алып келіп, қонақжайлылық танытып, бітімге келуді үміттенеді. Фабриций тұтқындарды қайтарып алу үшін келгенін айтты, ал Пирр олардың бейбітшілік келіссөздерін жүргізуге жіберілмегеніне таңғалады. Пирр достар тауып, бейбіт келісім жасасатынын, тұтқындарды төлемсіз босатып жіберемін деді. Елшілер мұндай шарттардан бас тартты. Пирр тұтқындарды Римге жіберіп, Кинейді олармен бірге Рим Сенатымен келіссөз жүргізуге жіберді. Киней Римнің беделді адамдарына барып, Сенатқа кіруге асықпады. Ол көптеген римдіктердің ықпалына іліккеннен кейін Сенатқа барды. Ол достық пен одақ ұсынды. Сенатта ұзақ пікірталас болды және көптеген сенаторлар бітімге келуге бейім болды. Ливий мен Юстин, Кассиус Дион сияқты, Гай Фабриций мен басқа да елшілердің Пиррге барғандарын Кинейдің Римге баруынан бұрын жазды. Ливийдің «Периохаларында» Фабриций тұтқындардың қайтарылуы туралы келіссөздер жүргізді, ал Кинейдің миссиясы Пиррдің қалаға кіруін ұйымдастыру және бейбіт келісім туралы келіссөздер жүргізу туралы болды. Юстин Фабриций Пиррмен бейбіт келісім жасағанын, ал Киней келісімді ратификациялау үшін Римге келгенін жазды. Ол Кинейдің «ешбір үй олардың қабылдауына ашық емес екенін» де жазды. Плутарх осы оқиғалардың ретін керісінше көрсетті. Ол Гай Фабриций басшылығындағы елшілікті Кинейдің Римге сапасынан кейін жазды және Пиррдің римдіктер жеңілгеннен кейін де соғысқа дайын болуына алаңдағанын және Римді басып алу оның күштерінен асып түсетінін ескергенін жазды. Сонымен қатар, жеңістен кейін бейбіт келісім жасау оның беделін арттырар еді. Киней римдік тұтқындарды босатуға, римдіктерге Италияны бағындыруға көмектесуге уәде берді және тек Тарент үшін достық пен иммунитет сұрады. Көптеген сенаторлар бейбітшілікке (Плутархтың есебінде) немесе бітімге (Кассиус Дионның есебінде) бейім болды, өйткені римдіктер Пиррдің италиялық одақтастары қосылғаннан кейін үлкен әскермен бетпе-бет келуге тиіс болды. Алайда, қарт және соқыр, үйіне қамауға алынған Аппий Клавдий Цекус Сенатқа әкелінді. Ол Пиррге сенбеуге және бітімге (немесе бейбітшілікке) мемлекет үшін пайдалы емес екенін айтты. Ол Кинейді дереу қаладан шығарып жіберуге және Пиррге елге қайтуға және ұсыныстарын сол жерден жасауға бұйруға шақырды. Сенат Кинейді сол күні-ақ жіберуге және Пирр Италияда болғанша соғысты жалғастыруға бірауыздан дауыс берді. Аппиан Сенат Публий Валерий Левин консулы үшін екі жаңа легион құруға бұйрық бергенін жазды. Ол өзінің ақпарат көздерінің кейбіреулері Кинейдің, әлі Римде болғанда, римдіктердің тіркелуге асығысқандарын көргенін және Пиррге ол гидрамен (көп басты мифологиялық монстр, бір басы кесілгенде екі жаңа басы өседі) соғысып жатқанын айтқанын хабарлағанын атап өтті. Басқа көздер Пиррдің өзі римдік әскерінің енді үлкен болғанын көргенін, өйткені Тиберий Коруканций, басқа консул, «Этруриядан келіп, Лавиннің күштерімен бірікті». Аппиан Кинейдің «Рим генералдар қаласы екенін және көптеген патшалары бар қала сияқты көрінетінін» деді. Пирр Римге қарай жорық жасады, жолындағы барлық жерді тонады. Ол Анагнияға жетті және ол тоналған олжасының көптігіне байланысты шайқасты кейінге қалдыруға шешім қабылдады. Ол Кампанияға барып, әскерін қысқа лагерьде орналастырды. Флорус Пиррдің Римге жасаған жорығы Лирис өзенінің жағаларын және Фрегеллы римдік колониясын қиратқанын, ал Римнен жиырма шақырым қашықтықтағы Пренестеге (қазіргі Палестрина) жеткенін және оны жартылай басып алғанын жазды. Плутарх Киней римдіктердің енді Гераклея шайқасындағыдан екі есе көп сарбазы бар екенін бағалағанын және «соғысуға қабілетті римдіктердің көп есе көп екенін» айтқанын жазды.

Аскулум шайқасы (б.з.д. 279)

Кассиус Дион жазғандай, қыста екі жақ та келесі шайқасқа дайындалды. Көктемде Пирр Апулияға басып кірді. Көптеген жерлер жау қолына түсті немесе капитуляциялады. Римдіктер оған Аскулум маңында кездесіп, оған қарсы лагерь құрды. Екі жақ бірнеше күн бойы бір-бірінен аулақ болды. Публий Деций Мус (б.з.д. 279 жылғы екі консулдың бірі) өзін әкесі мен атасы сияқты құрбан етуге дайындалып жатыр деген қауесет тарады. Девотио кезінде римдік қолбасшы өзінің өмірін құрбан ететін, жаудың қатарына қасақана шабуылдап, рим әскері басымдыққа түскенде жеңіс үшін құдайларға уәде беретін. Бұл римдік сарбаздарды жігерлендірді. Бұл қауесет Пиррдің италиялық жақтастарын алаңдатты, олар оның өлімі оларды құртады деп сенді. Пирр оларды сендіруге тырысты және Деций отбасының құрбан ету рәсімі үшін киетін киімдерін кигендерді тірідей ұстауға бұйрық берді. Ол Публий Децийге хабар жіберіп, оның ниетіне жете алмайтынын және тірідей ұсталған жағдайда азаптап өлтірілетінін айтты. Рим консулдары оған: "Девотиоға жүгінудің қажеті жоқ, себебі римдіктер оны девотиосыз жеңеді", - деп жауап берді. Бұл шайқас туралы үш ежелгі тарихшы жазды: Галикарнас Дионисий, Плутарх және Кассий Дио. Плутархтың нұсқасында шайқас екі күнге созылды. Ал қалған екі нұсқада ол бір күнге созылды. Кассий Дионың нұсқасында римдіктер жеңіске жетті. Плутархтың нұсқасында Пирр жеңіске жетті. Плутархтың сөзіне қарағанда, Галикарнас Дионисийі "екі шайқас туралы да, римдіктердің жеңілісін мойындағаны туралы да ештеңе айтпаған". Шындығында, Дионисий шайқаста кім жеңгенін айтпады. Плутарх сондай-ақ Пиррдің өзін құттықтаған адамға: "Егер римдіктермен тағы бір шайқаста жеңіске жетсек, біз толығымен қырыламыз", - дегенін жазды. Себебі ол Италияға әкелген күштерінің көп бөлігін және көптеген қолбасшыларын жоғалтты. Ол өз елінен қосымша күш шақыра алмады, ал Италиядағы одақтастары салқын қарай бастады. Римдіктер керісінше, күштерін тез арада "іштен ағып шығатын қайнар көздей" толықтырып, жеңіліске ұшырағандарына қарамастан, батылдықтары мен нық қадамдарынан айнымады.

Рим мен Карфаген арасындағы одақ

Юстин жазғандай, б.з.б. 279 жылы карфагендіктер Пиррдің Сицилияға араласуы мүмкін деп уайымдады, себебі олардың аралдың батысында иеліктері болды, ал оларға қарсы шығыс және оңтүстік Сицилиядағы грек қалаларына көмектесу қаупі туды. Сицилиялық гректер одан көмек сұрап келгені туралы хабарлар тарады. Юстин мәлімдегендей, карфагендік қолбасшы Маго 120 кемемен Рим портына келді және Рим сенатымен кездесіп, көмек ұсынды. Сенат бұл көмектен бас тартты. Карфагендіктер Риммен соғыс Пиррдің Сицилияға баруына кедері келтіретініне үміттенді, бірақ Пиррдің римдіктерді қиын жағдайға түсіруі мүмкін деп алаңдады. Бірнеше күннен кейін Маго Пиррмен жеке кездесті, «Карфаген халқынан келген бейбітшілік елшісі ретінде», бірақ шын мәнінде патшаның Сицилияға қатысты пікірін білу үшін, ол қай аралға жіберілгенін анықтау мақсатында. Юстин бұл оқиғаларды Гай Фабрицийдің Пиррге және Кинеяның Римге сапарынан бұрын болды деп көрсетті (жоғарыда қараңыз). Полибий Римдегі кітапханада Рим мен Карфаген арасындағы келісімдердің құжаттарын тапты. Олардың бірі, төртіншісі Пиррге қарсы бағытталған еді. Онда былай делінген: «Егер олар Пиррмен одақтасса, екеуі де кез келген елге шабуыл жасалған жағдайда бір-біріне көмектесуге міндетті болады. Қажет болған жағдайда карфагендіктер көлік және соғыс үшін кемелер ұсынады, бірақ әр ел өзінің әскеріне жалақы төлейді. Карфагендіктер қажет болған жағдайда теңіз арқылы римдіктерге де көмектеседі, бірақ ешкім экипаждың еркіне қарсы жағаға түсіруге мәжбүрлемейді». Ливийдің «Периохе» осы келісімнің Аскулум шайқасынан кейін жасалғанын айтады. Екі тарап тек бір рет ынтымақтастық танытты. Пирр Сицилияда жорық жасағанда римдіктердің де, ал Пирр Италияға қайтқанда карфагендіктердің де көмегі болмады. Диодор Сицилийдің мәлімдемесіне сәйкес, Пирр Италиядан Сицилияға өтуге дайындалып жатқанда, карфагендіктер 500 римдік легионерді кемелеріне мінгізіп, Региумға (вероятно, Сицилиядан) қарай жүзіп кетті. Олар қаланы басып алған римдік гарнизонды қоршауға алды (жоғарыда қараңыз), бірақ қоршаудан бас тарды, бірақ кеме жасауға жиналған ағаштарды өртеп жіберді. Олар Италия мен Сицилия арасындағы Мессина бұғазында Пиррдің өту әрекеттерін қадағалап, күзет жүргізді. Бұл Региумдағы римдік гарнизонға қарсы жасалған алғашқы шабуыл болған болуы керек. Консул Гай Фабриций Лускин ақырында гарнизонды жеңіп, қаланы халқына қайтарды.

Сицилиялық жорық (278-275 б.з.д.)

Пирр Сицилияға барып, Сицилияның батысындағы карфагендіктерге қарсы соғыста шығыс және оңтүстік Сицилияның грек қалаларын басқарды. Сицилияда гректер мен карфагендіктер арасында қақтығыстар болған (Сицилия соғыстарын қараңыз). Диодор Сицилийдің еңбектерінен алынған екі үзіндіден карфагендіктерге қарсы Пирр жорығы туралы мәліметтер бар. Плутарх тек қысқаша баяндап берді, оның көпшілігі Пирр мен Сицилиядағы грек қалалары арасындағы қарым-қатынас туралы болды. Дионисий Галикарнасстың мәтініндегі үзінділер Пирр мен сицилиялық гректер туралы да айтады. Аппианның үзінділері негізінен Пиррдің Сицилиядан кетіп бара жатқан кезіндегі оқиғалармен байланысты. Кассиус Дионың мәтінінен алынған фрагменттерден алынған ақпарат аз. Плутархтың айтуынша, Пиррден көмек сұраған екі адам болған. Сицилиядағы грек қалаларынан келген адамдар «Агригентум, Сиракуза және Леонтини қалаларын оның қолына беруді ұсынды және одан карфагендіктерді қууға және аралды зұлымдықтан құтқаруға көмектесуін өтінді». Македониялықтар оның патшасы Птолемей Керауносты, оның әскері Грекияға жасалған галл шабуылында жеңілгенде, галдар тұтқындап, басын кескенде, Македония тағына отыруын сұрады. Пирр Африка «жақын көрінгендіктен» Сицилия даңққа жетудің жақсы мүмкіндіктерін ұсынды деп шешті. Плутарх Пирр Африкадағы Карфагенді жаулап алуды аңсады деп ойлады. Ол Сицилиядағы грек қалаларымен келіссөздер жүргізу үшін Кинеасты жіберді, ал Тарантоны гарнизонға айналдырды. Тарантиндіктер оған риза болмады, сондықтан Риммен соғысты жалғастыруды немесе Тарантумды тапқан күйінде қалдырып кетуді талап етті. Басқаша айтқанда, олар оның қаладағы төрешіл билігін тоқтатуын қалады. Пирр жауап бермей кетіп қалды. Аппиан Пиррдің Италияға қарағанда Сицилияға көбірек көңіл бөлгенін жазды, өйткені Сиракузаның тираны және өзін-өзі Сицилияның патшасы деп жариялаған Агатокл жаңа ғана қайтыс болды және Пирр оның қызы Ланассаға үйленді. Алайда Аппианның ойы бұрмаланған болуы мүмкін. Агатокл б.з.д. 289 жылы, Пиррдің Италияға саяхатқа шығуынан тоғыз жыл бұрын және Сицилияға барудан он бір жыл бұрын қайтыс болды. Оның үстіне, Ланасса Пиррден б.з.д. 291 жылы кетіп қалған. Мүмкін, Аппиан Агатоклдің өліміне байланысты Пиррдің мұрагерлік талаптары туралы айтқан шығар. Осы салыстырмалы түрде жақында болған оқиға, Пиррдің талаптары, сондай-ақ Пиррдің жақындығы 279 жылы Сиракуза тұрғындарын Карфагенге қарсы көмек сұрауға итермелеген. Аппианның айтуынша, Пирр Италиядағы көмек сұрағандарды бейбіт келісімге қол жеткізбей тастап кетуге асықты. Ол Кинеасты Римге тағы да бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Оған да дәл осылай жауап берілді. Римдіктер Тарентинділер мен итальяндық одақтастарын тұтқыннан босатып қайтарды. Аппианның айтуынша, соғыс тоқтатылды. Содан соң Пирр 8 мың атты әскері мен пілдерін алып, Сицилияға аттанды. Ол одақтастарына Италияға қайта оралатындығын уәде етті. Пирр Милоны Тарентте қаланы қорғайтын гарнизонға қалдырды. Юстиннің айтуынша, ол өзінің ұлы Александрды Локри Эпизефири гарнизонына қалдырған. Плутарх Сиракузаның басшылары Тьенон мен Сосистрат Пиррдің Сицилияға баруына бірінші болып көндірген деп жазған. Диодор Сицилий «Сиракуза аралын Тоенон, ал Сиракузаны Сосистрат басқарды. Олардың [Сиракузадағы] он мың сарбазы болды. Олар бір-бірімен соғысты. Бірақ екеуі де соғыстан шаршап, Пиррге елшілерін жіберді». Пирр кетуге дайындалғанда, карфагендіктер Сиракузаны қоршап алды. Олар оның портын флотымен қоршап алды. Олар қала қабырғаларының маңында шабуыл жасап, 50 мың адамымен ауылды тонады. Сиракуздықтар Ланассаға үйленгендіктен, Пиррге үміт артқан. Пирр Таренттен кетіп бара жатып, Локри Эпизефириге тоқтады. Мессана қаласын жаулап алған мамертин жалдамалы әскерлері карфагендіктермен одақтасып, Пиррдің Мессина боғазынан өтуіне кедергі жасауға тырысты. Сондықтан Пирр Мессана мен Сиракузаға жетіп үлгермеді. Алайда Тауромен (Мессананың оңтүстігіндегі Таурмана) билеушісі Тиндарион Пиррдің жағына шығып, оның әскерін қаласына қабылдауға дайын болды. Пирр одан сарбаздарды қабылдап, Мессана мен Сиракузаның арасында орналасқан Катанаға қарай қоныс аударды. Ол Сиракузаның азаматтарымен қоштасып, жаяу әскерін кемеден түсіріп, флотпен бірге Сиракузаға қарай аттанды. Сиракузаға жақындаған кезде Карфаген флотының саны азайып, (отыз кеме басқа мақсаттарға аттанды) кетіп қалды. Пирр «қаланың аралын Тононнан, қалған бөлігін қала тұрғындары мен Сосистраттан» қабылдады. Ол Сиракузаны басқарып қана қоймай, «Сосистрат Агригентумды және көптеген басқа қалаларды бағындырған және он мыңнан астам сарбазы болған» екенін де айтты. Пирр «Тоенон мен Сосистратты және сиракуздықтарды татуластырып, бейбітшілік арқасында үлкен құрметке ие болды деп ойлады». Ол қаланың әскери жабдықтарын және 140 кемесін иеленді. Пиррдің енді 200-ден астам кемесі болды. Дионисий Галикарнасстың айтуынша, Сосистрат қаланың билеушісі болса, Тонон гарнизон командирі болған. Олар Пиррге қазынадан ақша және 200 соғыс кемесін берді. Диодор Сицилийдің айтуынша, Леонтини қаласының билеушісі оған қаласын және 4 мың жаяу әскерін, 500 атты әскерін тапсырды. Басқа қалалар да солай істеді. Энна қаласы карфагендіктердің онда орнатқан гарнизонын қуды және Пиррге өзін тапсыруға уәде берді. Пирр Агригентумға барып, қаланы, сондай-ақ 8 мың жаяу әскерін және 800 жақсы жабдықталған атты әскерін иеленді. Ол Сосистрат басқарған отыз қаланы да иеленді және Сиракузаның қоршау машиналарын және оқ-дәрілерін алып келді. Диодор Сицилийдің айтуынша, Пирр карфагендіктерге бағынышты аймақтарға 30 мың жаяу әскерімен және 1500 атты әскерімен аттанды. Плутархтың айтуынша, Пиррдің 30 мың жаяу әскері, 2500 атты әскері және 200 кемесі болған. Диодор Пиррдің Гераклея Миноадағы карфагендік гарнизонды жеңіп, Азонесті басып алғанын хабарлады. Селинус, Галике, Сегеста және басқа қалалар оның жағына өтті. Ол Эрикске қоршау салды, ол мықты табиғи қорғанысқа және үлкен карфагендік гарнизонға ие болған. Қоршау ұзаққа созылды, бірақ Пирр қаланы басып алды. Ол онда гарнизон қалдырып, Панормға шабуыл жасауға қолайлы стратегиялық жағдайда орналасқан қуатты қала Иаетияға шабуыл жасады. Иаетия қарсылық көрсетпестен басылып алынды. Панорм да басылып алынды. Пирр Сицилиядағы Карфагеннің барлық иеліктерін, Лилибеумды қоспағанда, бақылауда ұстады. Ол осы қаланы қоршауға алғанда, карфагендіктер Африкадан үлкен армия мен көп мөлшерде астық әкелді. Олар сондай-ақ қаланың бекіністерін күшейтті. Плутарх, Пиррдің карфагендік аймақтардағы жорығы туралы қысқаша баяндады, Пирр карфагендіктерге бағынышты аймақтарды бағындырғанын және Эрикске қол жеткізгеннен кейін Мессананы жаулап алған мамертин жалдамалы әскерлеріне қарсы шыққанын жазды. Олар гректерге кедергі келтірді және тіпті кейбіреулерінен салық алды. Пирр олардың салық жинаушыларын ұстап алып, өлім жазасына кесті. Ол мамертинмен шайқасты және олардың көптеген бекіністерін қиратты. Плутарх Лилибеумды қоршау туралы айтпады, ал Диодор Сицилий мамертинге қарсы жорық туралы айтпады. Плутарх пен Диодор Сицилий екеуі де карфагендіктер келіссөздер бастағанын жазды. Олар үлкен сомада ақша ұсынды. Плутархтың айтуынша, олар кемелерді де ұсынды. Диодор Сицилийдің айтуынша, Пирр ақша қабылдаудан бас тартты және карфагендіктерге Лилибеумды беруге көндірілді. Алайда оның достары мен грек қалаларынан келген делегаттар оны «Сицилияға шабуыл жасау үшін оларға баспалдақ бермеуге, керісінше, бүкіл аралдан финикиліктерді қууға және теңізді оның доменінің шекарасы етуге» шақырды. Плутарх Пиррдің кімнің сөзіне құлақ қойғанын айтпады.

Италияға оралу, Беневентум шайқасы және соғыс аяқталды

Плутарх Карфаген флотының Пиррмен кездескенін жазды. Ол теңіз шайқасында көптеген кемелерді жоғалтты. Мамертин жалдамалы әскерлерінің 10 мыңы сағадан өтіп, Пиррмен құрлықта шайқасып, оның әскерін шатастырып, екі пілді және артқы күзеттегі көптеген адамды өлтірді. Пирр бас жарақатын алды, бірақ мамертиндерді жеңе алды. Ол 276 ж. б.з. күзде 20 мың адаммен Тарантумға келді. Галикарнас Дионисий Мессина бұғазындағы теңіз шайқасы туралы ештеңе айтпады. Ол Пиррдің кемелері тікелей Тарентумға жүзіп баруға ниеттенгенін, бірақ түн бойы созылған қолайсыз желге тап болғанын жазды. Кейбір кемелер батып кетті, ал кейбіреулерін Мессина бұғазына, ал қалғандарын Локри жағалауына айырды. Локри маңында жағаға шығып қалған кемелердің экипажы толқындардың әсерінен суға батып кетті. Дионисийдің айтуынша, бұл Пиррдің досы Феодордың (Θεόδωρος) ұлы Евгор (Εὐήγορος) алдауынан және қаржы тапшылығынан туындаған, Персефонаның ғибадатханасының қасиетті қазынасын тонауынан және құдайды қорлаудан болды. Дионисий оқиғаның қай жерде болғанын нақты айтпады, бірақ оның баяндауында бұл Италияға аттанғанға дейін Сиракузада болғандығы айтылады. Локри жағалауына жеткен кемелер құдайға арналған құрбандықтарды тасымалдаған. Толқындар кемелерді қиратқанда, қазынаның қасиетті ақшалары Локриге жақын жағалауға шашырады. Пирр қорқып, оларды құдайға қайтарып берді. Аппиан Мессина бұғазындағы карфагендіктермен болған теңіз шайқасын атады, бірақ материктегі мамертиндермен болған шайқасты атаған жоқ. Ол Пиррдің Сицилиядан Италияға өтіп, Локриде Персефонаның қазынасына ие болғанын жазды. Ол Пиррдің әскерін орналастыруы мен азықтандыруы, гарнизон құруы және салық салуы грек қалаларына ауыртпалық келтіргенін, осылайша оның байлыққа кенелгенін жазды. Сицилиядан шыққанда ол он кемесімен және көптеген жүк және сауда кемелерімен Региумға қарай жүзіп кетті. Карфагендіктер оған шабуыл жасап, он екі кемеден басқа жетпіс кемені батырып, қалғандарын жарамсыз етті. Ол қашып құтылып, Локри қаласына кек қайтарды, өйткені оның тұрғындары оның гарнизонының қолбасшысын өлтірді. Ол көптеген адамдарды өлтіріп, тонады және Персефонаның қазынасын тартып алды. Ол қайтадан теңізге шықты, дауылға ұшырап, кемелерінің біразы суға батты. Барлық қасиетті заттар Локри жағалауына апарылды. Пирр оларды құдайға қайтарып берді және оның құрметіне құрбандық шалуға тырысты. Бірақ құрбандықтар жағымсыз болды, ол ашуланды. Ол ғибадатхананы тонауға кеңес бергендерді, оған қатысқандарды немесе оған келіскендерді жазалады. Кассиус Дион Пирр Сицилияға барған кезде римдіктер Тарентуммен соғысты кейінге қалдырғанын жазды. 277 ж. б.з. консулдар Публий Корнелий Руфин және Гай Юний Бубульк Брут Самнийге басып кірді және оны қиратты. Самниттер ең құнды қазыналарын Кранита төбелеріне алып кетті. Консулдар осы төбелерге көтерілуге тырысты, бірақ олар бұталармен жабылғандықтан сәтсіз аяқталды және жеңілді. Көптеген адамдар қаза тауып, тұтқынға алынды. Осыдан кейін екі консул бір-бірін кінәлап, соғысты бірге жүргізбеді. Юний Бубульк Самнийдің бір бөлігін қиратты, Корнелий Руфин Лукани және Брутилерге шабуыл жасады, содан кейін қаладағы римдіктердің шақыруымен Кротонға (булық көтерген) шабуыл жасады. Римге қарсы топтар Пиррдің Тарантумда қалдырған лейтенанты Милодан көмек сұрады. Мило қалаға Никомахты жіберіп, оны қоршауға алды. Осыны білмейтін Корнелий Руфин қала қабырғасына абайсызда жақындап, шабуылдан жеңілді. Ол екі адамды Никомахқа жіберді. Олар өздерін дезертирлер ретінде таныстырып, консулдың Кротоннан бас тартқанын және Локриге қарай жылжуда екенін, ал Локри оған сатқындық жасағанын мәлімдеді. Корнелий Руфин асыққандай болып көрінді. Никомах Локриге асықты. Руфин байқалмай қайтып, Кротонды басып алды. Никомах Тарентумға қайтып келді, ал Локри римдіктерге қосылды. Аппиан сияқты Кассиус Дион да Пиррдің Локриде Персефонаның қазынасын тонағанын жазды. Бірақ оның айтуынша, ол мұны Италиядағы одақтастарының оны қолдауға ештеңе беруге дайын болмағандықтан жасады, ал Аппианның айтуынша, бұл қала римдіктерге өткені үшін кек алу болды. 275 ж. б.з. Италияға оралғанда Пирр римдіктерге қарсы Беневентум шайқасын жүргізді, бұл соғыстың соңғы шайқасы болды. Плутарх шайқастың ең егжей-тегжейлі баяндамасын берді. Ол Пиррдің Сицилияда үш жыл бойы жүргізген жорықтарында самниттер римдіктерден көп жеңіліске ұшырап, өздерінің аумағының едәуір бөлігін жоғалтқанын жазды. Бұл оларды Пиррге наразы етті. Сондықтан олардың көпшілігі оңтүстік Италияға оралғанда оған қосылмады. Кассиус Дион самниттер римдіктердің қысымында болғандықтан Пиррді оларға көмектесу үшін қайтадан аттандырды деп жазды. Плутархтың баяндауында Пирр самниттердің қолдауы болмаса да римдіктермен шайқасты. 275 ж. б.з. консулдары Луций Корнелий Лентул Каудин және Маний Курий Дентат сәйкесінше Луканияда және Самнийде шайқасты. Плутарх Пиррдің әскерін екі бөлікке бөлгенін жазды. Ол олардың біреуін Корнелий Лентулға қарсы жіберді және екінші бөлігімен түнеуде Маний Курийге қарсы бетке бұрды, ол Беневентумның жанында орналасқан және Корнелий Лентулдан көмек күткен. Пирр Маний Курийге оның әріптесі келмес бұрын шайқасуға асықты. Бірақ оның әскері орман арқылы алыс жолдан өткендіктен және шамдары сөнгендіктен жолдан адасып, қалып қойды. Галикарнас Дионисий Пиррдің "адамдар тілемейтін, тек ешкінің жолдары бар орман мен тік жарлардағы ұзақ жолдармен" жүргенін жазды, бұл олардың тәртібін бұзып, жау көрінер алдында шөл мен шаршаудан әлсіреуіне себеп болды. Бұл Пиррді кешіктірді және таң сәтiнде ол жауға қарсы биіктіктен көрінді. Плутарх Маний Курийдің әскерін лагерьден шығарып, жаудың алғы шебіне шабуыл жасап, кейбір пілдерді қолға түсіргенін жазды. Бұл сәттілік оны жазыққа шығарды, онда ол Пиррмен тең жерде шайқаса алатын. Ол жаудың бірнеше қатарларын жеңді, бірақ пілдердің шабуылы оны лагерьге кері қайтарды. Ол лагерь қабырғаларында тұрған күзетшілерге шақырды. Олар төмен түсіп, пілдерге сөрелер лақтырып, оларды кері қайтарды. Олар Пиррдің қатарынан өтіп, оларды шатастырды, нәтижесінде римдіктер шайқасты жеңді. Галикарнас Дионисий шайқас туралы бір ғана сөйлем жазды: "Пирр және онымен бірге келгендер пілдермен бірге көтерілгенде, римдіктер оны байқағанда, олар пілді жаралады, бұл гректер арасында үлкен шатастық пен қашқындық тудырды. Римдіктер екі пілді өлтірді және шығу жолы жоқ жерде сегіз пілді қоршап алып, үнді махауттары басылып бергенде оларды тірі ұстады, сондай-ақ әскерлердің арасында үлкен қырғынды жасады." Кассиус Дион да жараланған торнаның оқиғасын баяндады. Ол Пиррдің қашқан себебін "жас піл жараланғандықтан, оның мінішілерін шайқап, анасын іздеп, одан кейін анасы қоздырылып, басқа пілдер де алаңдап, барлығы қатты шатастыққа түсті" деп түсіндірді. Нәтижесінде римдіктер жеңіске жетті, көптеген адамдарды өлтіріп, сегіз пілді қолға түсірді және жаудың бекінісін басып алды.

Салдары

Грекияға оралғанда Пирр Македония патшалығына қарсы соғыс ашты. Ол оның патшасы Антигон II-ні тақтан түсіріп, қысқа мерзімге Македония мен Фессалияны биледі. 272 жылы ол Спарта тағына Клеонимнің талабын қолдады. Ол Спартаны қоршап, Пелопоннесті осы қала арқылы басып алуға тырысты. Бірақ ол күшті қарсылыққа тап болды және бұл жобадан бас тартты. Содан кейін ол Аргостағы дауды реттеуге шақырылды, бірақ сол жерде көше шайқасында қаза тапты. Соғыстан кейін Рим Оңтүстік Италиядағы гегемониясын орнатты. 272 жылы, Пирр қайтыс болған жылы, Рим Тарентті басып алды. Ливийдің "Периохея" кітабында 272 жылы Карфаген флоты Тарентке көмек келтіп, Риммен жасалған келісімді бұзғаны жазылған. Алайда Кассиус Дионның айтуынша, Пиррдің қайтыс болғанын естіген тарантиндер Эпирот гарнизонының командирі Милоға қарсы күш түсіру үшін карфагендіктерді шақырған. Олар Милоның жасаған зұлымдықтарына ашуланып, оған шабуыл жасады, бірақ ештеңеге қол жеткізе алмады, содан кейін қаланың бекінісін басып алып, Милоны сол жерден мазаламады. Рим консулы Луций Папирий Курсор қаланы қоршады. Римдіктер құрлықта, ал карфагендіктер теңізде қоршағандықтан, Мило Луций Папирийге өзінің және әскерінің қауіпсіздігіне кепілдік беру шартымен бекіністі тапсырды (демек, ол оны қайтарып алған болуы мүмкін). Қала римдіктерге берілді, ал карфагендік флот кетіп қалды. Тарантиндер қала қабырғаларын бұзып, салық төлеуге келісті. Тарентті басып алу алдында Луций Папирий Бруттиялықтарды жеңіп, оның әріптесі Спурий Карвилий Максимус Самниттермен шайқасты. Тарентті басып алу римдіктерге Мессапийлер мен Оңтүстік Апулияның бір бөлігін бақылауға мүмкіндік берді. 267 жылы б.з.д. консулдары Марк Атилий Регул мен Луций Юлий Либо Салентиндерді (Апулияның оңтүстігінде тұратын) басып алып, Брундизий қаласын жаулап алды. Кассиус Дионның айтуынша, римдіктер Пиррдің жағында болды деген желеумен олардың жерлерін басып алды, бірақ шындығында, олар Жерорта теңізінің шығысына қарай кеме қатынасы үшін маңызды Брундизий портын бағындыруды көздеді. Олар Брундизийге және басқа қалаларға отаршылдарды жіберді. Ливийдің "Периохея" кітабында сол жылы Умбриялықтардың да жеңілгені жазылған. Брундизий кейіннен Жерорта теңізінің шығысына қарай кеме қатынасы үшін маңызды порқа айналды. Кассиус Дионның айтуынша, б.з.б. 272 жылы Тарентті басып алғаннан кейін римдіктер назарын Региумға аударды, ол Кротонды сатқындықпен басып алып, оны толығымен қиратты және ондағы римдіктерді өлтірді. Олар Региумның одақтастары ретінде күткен мамертиндердің (Мессина бұғазының екінші жағындағы Мессананы басып алған жалдамалы әскерлер) араласуына жол бермеді, олармен келісім жасасты. Римдіктер қаланы қоршады, бірақ азық-түлік тапшылығына тап болды. Пирр Италиядан кеткеннен кейін Иеро II Сиракузаның тираны болды. Сицилияға карфагендіктердің енуіне наразы болған ол римдіктерге жақтасты. Ол қаланы қоршап тұрған римдік әскерлеріне астық жіберіп, олардың қаланы басып алуына көмектесті. Региум аман қалғандарына қайтарылды және бүлікші гарнизон жазаланды. Қоршаудың қашан басталғанын білмейміз, бірақ Иеро II Сиракузада билікті 270 жылы иеленгенін білеміз. Дионисий Галикарнасский 270 жылы Региумдағы римдік гарнизонының екінші көтерілісі болғанын жазды (оның ішінде итальяндық одақтастар да болды). Консул Гай Генуций Клеспина қаланы басып алып, халқына қайтарды. Ол бүлікшілерді Римге алып барды. Олар тайпалар жиналысы тарапынан өлім жазасына кесілді. 4500 адамды, бірден 300-ін, бағаналарға байлады. Оларды қамшымен соғып, мойындарының артқы жіліктерін кесіп тастады. Оларды жерлемеді, ал олардың денелерін Рим форумында құстар мен итке жем ретінде қалдырды. Ливийдің "Периохея" кітабында Рим мен Тарент арасындағы шиеленіс көтерілістерге ықпал еткені жазылған. 282 жылы "[Самниттер көтеріліске шықты. Көптеген қолбасшылар оларға, сондай-ақ луканиялықтарға, брутиялықтарға және этрусктарға қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жетті]". Жоғарыда айтылғандай, Зонарас б.з.б. 280 жылы консул Тиберий Корунканийдің Этрурияға жорыққа шыққанын және этрусктардың Риммен бейбіт келісімге келгенін жазды. Соғыстан кейін Бруттиялықтар ерікті түрде мойынсұнып, құрылыс материалдарына бай Сила таулы аймағының жартысынан бас тартты (қарағай, қара тополь, қарағай, қарағай, бук және емен). Корнеллдің пікірінше, Самниттер мен Луканилердің көтерілісі он жылға созылды. Дереккөздерден көп мәлімет жоқ, бірақ Фасти Капитолини жылнамалары б.з.б. 282 жылдан 272 жылға дейін осы халықтарға қарсы он жеңіс туралы хабарлайды. Корнелл Самний мен Луканияның соңғы жеңілісін б.з.б. 273 жылы Пэстумда, б.з.б. 268 жылы Беневентумда және б.з.б. 263 жылы Эзерниядағы колониялардың негізі қалауымен белгіленгенін жазады. 268 жылы б.з.д. Орталық Италиядағы Пиценттердің көтерілісі басып тасталды және Ариминумда колония құрылды. 273 жылы б.з.д. Оңтүстік Этрурияның жағалауындағы Косада да колония құрылды. Пирр соғысы Римнің Жерорта теңізінің шығысындағы эллинистік мемлекеттердің кәсіби армияларымен және жалдамалы әскерлерімен алғашқы қақтығысы болды. Римнің жеңісі осы мемлекеттер арасында Римнің өсіп келе жатқан күшіне назар аударды. Египеттегі Птолемейлік мемлекеттің патшасы Птолемей II Риммен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Ол Римге елшілер жіберіп, Рим елшілеріне Александрияға барғанда жомарт сыйлықтар берді.

Ойын

2018: Пирр Императоры (Vae Victis n°143), Италия және Сицилиядағы Пирр соғысы туралы үстел ойыны.