Кіріспе

Альберта, Канададағы заң шығарушы орган мүшелерін анықтау үшін сайлау. 1913 жылғы Альбертаның жалпы сайлауы 1913 жылдың наурыз айында өтті. Сайлау туралы қаулы 1913 жылдың 25 наурызында жарияланды және 3-ші Альберта заң шығарушы органының 56 мүшесін сайлау үшін сайлау күні 1913 жылдың 17 сәуірінде өтті. Екі солтүстік округтегі сайлау 1913 жылдың 30 шілдесінде округтің қашықтығына байланысты өтті. Мүшелерді сайлау әдісі «Бірінші дауыс алған жеңеді» жүйесі бойынша жүргізілді, бірақ Эдмонтон округінен екі мүше көпшілік дауыс беру арқылы сайланды. Сайлаудың ерекшелігі – жалпы сайлау мерзімі өте қысқа болды, бар болғаны 23 күн. Премьер-министр Артур Сифтон Александр Резерфордтан қызметті қабылдағаннан кейін Альберта либералдық партиясын алғаш рет жетекші ретінде сайлауға алып келді. Премьер-министр Рутерфорд Альберта және Ұлы су жолдары темір жолындағы жанжалға қатысқандығы үшін отставкаға кетті, бірақ парламент мүшесі болып қалды. Сифтон мерзімінен бұрын сайлау шаруасын ұйымдастырғаны үшін көп сынға ұшырады, себебі ол заң шығарушы орган арқылы сайлау округтерінің шекараларын өзгертіп, провинциялық қарызды арттырды және уәде етілген темір жол құрылысын ұмытты. Социалистік партия бес сайлау округінде жұмысшы және шаруалардың мүддесін қорғайтын туды көтерді, ал басқа округтердегі тәуелсіз кандидаттар солшыл көзқарастарды ұстанды. Консервативтік партияның ресми оппозициялық жетекшісі Эдвард Миченер Сифтон үкіметіне деген ашу-ызаны пайдаланды. Ол Альберта тарихындағы ең ірі оппозицияны басқарды. Либералдық партия халықтың дауысы шамалы екеніне қарамастан, көпшілік орындарды жеңіп алды. Социалистік партияның дауысы төмендеп, жалғыз орынды жоғалтты, себебі Чарльз М. О'Брайен консерватордан жеңіліске ұшырады.

Үгіт-насихат

Сайлау туралы жарлық 1913 жылдың 25 наурызындағы палата отырысынан кейін шығарылды. Премьер-министр сайлау жарлығын жариялап, жаңа сайлау округтері туралы үкімет заңына Корольдің бекітілуінен кейін палатаны таратып жіберді. Жаңа округтер либералдарға үстемдік берді, олар тікелей өздеріне пайда тию үшін манипуляцияланды, сонымен қатар оппозиция және тіпті қарапайым азаматтар өздері қай округте екенін анықтауда қиындықтарға тап болды. Кампанияның бірінші күнінен бастап, қонақ үйлер мен алкоголь сататын орындардың лицензияларын жаңарту үшін либералдық кампанияға жомарт түрде қаржы жұмсауы күтіліп отырғаны туралы ақпарат тарады. Артур Сифтон, оның көмекшісі Чарльз Крос және либералдық кандидат Александр Грант Маккей әрқайсысы екі сайлау округінен үміткерліктеріне қол жеткізді. «Калгари Геральд» (консервативті газет) Сифтон мен Кростың сайлаушылардан қатты қорқып, бір округтен ғана түскен жағдайда жеңіске жете алмайтындарынан сескенгенін болжады. Ол премьер-министр Сифтонды өкіметін қайтадан билікке әкелуге сенімсіздікпен қарағаны үшін айыптады. Либералдық үкімет дауысқа бөлінудің алдын алу мақсатында кәсіподақтар мен еңбек ұйымдарына уәделер берді, осылайша олардың солшыл кандидаттарды ашық қолдауына жол бермеді. Консервативтік партия 1913 жылдың 17 сәуірінде сайлау өткізуге тыйым салу үшін Жоғарғы сотқа заңдық шағымдануға жүгінді. Шағымның негізі, кандидаттарды тіркеудің соңғы күні заңнамаға қайшы келеді деген мәлімдеме болды. Жарлықтар 1913 жылдың 10 сәуірінде шығарылды. Консерваторлар бұл Сайлау туралы ережеде белгіленген 16 күндік мерзімнен 10 сағат кем екенін және сайлаудың жарамсыз деп танылуы керек екенін мәлімдеді.

Сайлау мәселелері

Сайлаудың негізгі мәселелері Оңтүстік Альбертада Сифтон үкіметінің инфрақұрылымды дамытудағы кемшіліктеріне байланысты болды. Бірнеше жылдың ішінде 2 миллион доллардан 27 миллион долларға дейін өскен Альбертаның қарызы туралы жиі сөз болды.

Шекаралар өзгертілді

Бұйрық шығарылуына дейін Сифтон үкіметі Альбертаның Заңнамалық жиналысында заң жобасын күштеп қабылдады. Бұл заң жобасы 90-шы заң жобасы деп аталды: Альберта Заңнамалық жиналысына сайланған мүшелерге қатысты заңға түзетулер енгізу туралы заң. Ол 1913 жылдың 20 наурызында жиналысқа ұсынылып, 1913 жылдың 25 наурызында патшалық келісім алды. Заң жобасы провинциядағы депутаттар санын 15-ке арттырды. Калгари екі бірмандатты округке бөлінді; Эдмонтон екімандатты округ ретінде сақталды. Бірмандатты округтердің халқы тең болған жоқ, солтүстік Эдмонтондағы Клируотер округінде бар болғаны 74 адам тіркелді. Халық саны бойынша ең ірісі Калгари орталық округі болды, онда 20 000 адам тіркелді. Заң жобасы округтерді провинция халқының ортасынан (шамамен Ред-Дирмен бірқатар) өтетін сызық бойынша жүргізіп, солтүстік жартысына 30 орын, оңтүстік жартысына 26 орын берді. (Заң жобасы округтерді провинцияның ортасынан (шамамен Эдмонтонмен бірқатар) өтетін сызық бойынша жүргізіп, провинцияның солтүстік жартысына бұрынғы 13-тен 19 орын, ал оңтүстік жартысына бұрынғыдан 9 орын артық, 37 орын берді.) Консервативті және социалистік оппозиция заң жобасына қарсы күресті, бірақ ешқандай түзетулерді қабылдата алмады. Заң жобасы үшінші оқылымда 25 наурыздағы заң шығарушы отырыста жылдамдатылып, сол күні кешке сайлау бұйрығы шығарылуға азық қалғанда патшалық келісім алды.

Сифтонисттік

Либералдық науқан "Сифтонизм" деп аталды, бұл Сифтонның Альбертадан жойылуы керек ауру екенін көрсетеді. Сол кездегі БАҚ бұл атауды қолдап алып, Либералдық партияны қатты сынға алды. Консервативтік партия либералдарды Теміржол жанжалы және провинциялық инфрақұрылымның нашарлығы мәселелері бойынша шабуылдады.

Сайлау жүйесі

Бір мүшелік округтерде «бірінші келген жеңіске жетеді» жүйесі қолданылды. Эдмонтонда орындықтар көп дауыс беру блогы арқылы толтырылды, онда әр сайлаушы екі дауыс тастауға құқылы болды. (Блоктық дауыс беруде бұрынғыдан өзгеше, Эдмонтонда екі түрлі партиядан кандидаттар сайланды. Көбінесе блоктық дауыс беру бір партияның округтегі барлық орынды жеңіп алуына мүмкіндік береді, 1909 жылы Эдмонтонда болғандай.)

Нәтижелер

Соңғы нәтиже - либералдық партия, оның жаңа басшысы Артур Л. Сифтон басшылығымен үшінші рет үкіметке сайланды, бұрынғы жеңіліске ұшыраған консервативтік партияны жеңіп, оны тағы да Эдвард Миченер басқарды. Либералдық партия кандидаттары дауыстардың 49 пайызын алды, ал 38 депутат сайланғаннан кейін партия заң шығарушы жиналыстағы орындықтардың 68 пайызын иеленді. Оппозиция 1909 жылғыдан әлдеқайда көп дауыс жинады және өкілдер саны 2-ден 17-ге дейін өсті, либералдық партия тағы да басқа партиялардан көп дауыс алып, көптеген жаңа орындарды жеңіп алды, осылайша көпшілікті сақтап қалды. Дауыстар консерваторлар мен либералдар арасында шамамен тең бөлінді, екі партияны 4 пайыздық айырмашылық ажыратты. Рокки Маунтин сайлау округінде социалистердің дауысы екі есеге өсті, бірақ консерваторларға берілген дауыс одан да көп болды, нәтижесінде сол кандидат жеңіске жетті, ал социалистік партия жиналыстағы жалғыз өкілдігінен айырылды. Қызығы, сайлаудан кейін жиналыстың толық құрамы жиналмады, себебі К.У. Крос екі орынға сайланды (Эдмонтон мен Эдсон округтерінен). Мұндай жағдай бұрын да болған, мысалы, Лауриер Солтүстік-Батыс территорияларында (қазіргі Альбертаның бір бөлігін қоса алғанда) және Квебекте депутаттыққа сайланғанда, екі мәрте жеңімпаз бір орыннан бас тартқан. Бірақ Крос келесі жалпы сайлауға дейін екі орынды да сақтап қалды.