Кіріспе

Ресейлік жер-әуе ракетасы "Тор" – кез келген ауа райында, төменгі және орташа биіктікте, ұшақтарды, тікұшақтарды, қанатты зымырандарды, ұшқышсыз әуе кемелерін және қысқа қашықтықтағы баллистикалық қауіптерді (оқ-дәрілерге қарсы) жоюға арналған жер-әуе ракеталық кешен. Алғашында Кеңес Одағында GRAU белгісімен 9K330 "Тор" деп әзірленген, бұл кешен көбінесе НАТО-ның SA-15 "Gauntlet" деп танылады. Теңіздік нұсқасы 3K95 "Kinzhal" деп аталады, сондай-ақ SA-N 9 "Gauntlet" деп те белгілі. "Тор" AGM-86 ALCM және BGM-34 сияқты басқарылатын қаруларды тудыру үшін жасалған. "Тор" қозғалыс кезінде нысаналарды анықтай алады. Оқ ату кезінде көлік уақыт-уақыт тоқтауы керек, бірақ бұл шектеуді жою мақсатында сынақтар жүргізілуде.

Даму

"Тор" зымыран жүйесін әзірлеу 1975 жылғы 4 ақпанда КОКП Орталық Комитетінің директивасына жауап ретінде басталды. 9K33 Osa (НАТО-ның SA 8 "Gecko" деп белгіленген) ізбасары ретінде жолға қойылған, құрлықтағы нұсқасы жүйенің теңіздік нұсқасымен (3K95 Kinzhal / SA N 9 "Gauntlet") бірге әзірленді, ол бірнеше болашақ кеме кластарына орнатылып, сондай-ақ ескі кемелерге қайта жабдықталды. Әзірлеуге жауапкершілік "Антей" жобалау бюросына (В. П. Ефремов басқаратын), ал зымырандарды МКБ "Факел" (П. Д. Грушин басқаратын) және "Кинжалды" әзірлеуге "Альтаир" жобалау бюросы (С. А. Фадеев басқаратын) жауапты болды. 2023 жылдың басында "Тор" жүйесінің АҚШ-та жасалған HIMARS жүйесінен ұшырылған зымырандармен күресу қабілетін арттыру үшін "нақтырақ реттелгені" хабарланды. 2024 жылғы ақпан айында Ижевск электромеханикалық зауыты "Тор-М2" жүйелерін жаңғыртуды жүргізеді деген хабар тарады.

Tor-M1-2U

"Тор М1 2У" 2012 жылдың соңында қаруға алынды. Бұл жүйе кез келген ауа райында орташа, төмен және өте төмен биіктікте ұшып жүрген ұшақтарды, тікұшақтарды, әуе шабуылдаушы ұшқышсыз аппараттарды, зымырандарды және басқа да дәлдікпен басқарылатын қаруларды жоюға арналған. Жүйе бір мезгілде 10 километрге дейінгі биіктікте төрт нысананы жоюға қабілетті. Оның экипажы үш адамнан тұрады. Жеткізілімдер жалғасуда. Ол қозғалыс кезінде сағатына 25 километр жылдамдықпен нысаналарды жоюға шамасы бар (өздігінен күресу үшін барлық қажетті функцияларды қамтиды).

3K95 Кинжал (теңіздегі нұсқа)

3K95 "Kinzhal" (Кинжал – қылыш) – Altair компаниясы әзірлеген Tor зымырандық жүйесінің теңіздік нұсқасы, ал НАТО коды SA N 9 Gauntlet деп аталады. Құрлықтағы нұсқасымен бірдей 9M330 зымыранын пайдалана отырып, жүйені 800 тоннадан асатын кемелерге орнатуға болады және ұшақ тасымалдағыш кемелерге, Киров класындағы көп мақсатты крейсерлерге, суастына қарсы эсминецтерге және фрегаттарға орнатылғандығы белгілі. Кейінірек шыққан Tor M1 теңіздік нұсқасы "Yozh" (Ёж – кірпік), ал "Kinzhal" экспорттық нұсқасы "Klinok" (Клинок – пышақ) деп аталады. Тестілеуді құрлықтағы нұсқасына қарағанда ертерек бастағанына қарамастан, теңіздік нұсқасы "Kinzhal" даму жолы ұзаққа созылды. Құрлықтағы бауырлас нұсқасы сияқты, нысананы анықтау радары бір мезгілде төрт нысанаға дейін сегіз зымыранды бақылап, басқара алады және 1,5–12 км қашықтықта және 10–6000 м биіктікте тиімді. Жүйені 13 адамнан тұратын экипаж басқарады. Ресейлік дереккөздерге сәйкес, 2023 жылдың қарашасынан бастап жүйе Қара теңіз флотының ірі десанттық кемелеріне орнатылуда.

Tor-M2DT

Жүйе Арктика аймағында -50 °C дейін температурада пайдалану үшін арнайы жасалған. Ол DT 30PM барлық жерге өтетін танк шассиіне негізделген және 40-тан астам әуе нысанасын, әсіресе жоғары дәлдікті қаруларын анықтауға қабілетті, сондай-ақ 12 км қашықтықтағы және 10 км биіктіктегі 16 зымыранымен бір мезгілде төрт нысананы да іздеуге және жоюға мүмкіндік береді, тіпті қозғалыс кезінде де. Оның құрылысы 2018 жылы аяқталды және алғашқы 12 жүйе сол жылдың қараша айында жеткізілді. 2022 жылдың желтоқсанында Украинада орналастырылды, ал 2023 жылдың 3 ақпанына дейін украин артиллериясы M982 Excalibur снарядтарымен кем дегенде екі жүйені және бір DT 30 көлігін жойды.

Tor-E2

"Ростех" мемлекеттік корпорациясының құрамындағы "Рособоронэкспорт" АҚ 2018 жылы "Алмаз-Антей" әуе-ғарыш қорғанысы концерні жасаған және өндірген ең жаңа "Тор-Е2" зениттік-ракеталық кешенін (ЗРК) насихаттауды бастады. "Тор-Е2" шайқас машинасы – тәуелсіз, жылдам, кез келген жерде қимылдайтын жауынгерлік бөлім. Ол қозғалыс кезінде де, тоқтағанда да әуе нысандарын анықтап, тануға, нысананы нығайтып, тоқтағанда, қысқа тоқтау жасап немесе қозғалыс кезінде соққы беруге мүмкіндік береді. Төрт арналы "Тор-Е2" ЗРК батареясы төрт шайқас машинасынан тұрады және бір мезгілде кез келген бағыттан ұшып келе жатқан 16 нысанаға дейін кемінде 15 км қашықтықта және 12 км биіктікте шабуылдай алады. Әрбір машинада 16 зымыран болады, бұл "Тор" жүйесінің бұрынғы нұсқасына қарағанда екі есе көп. Сонымен қатар, екі "Тор-Е2" шайқас машинасы "байланыс" режимінде жұмыс істей алады, бұл оларға әртүрлі биіктіктегі әуе жағдайы туралы ақпарат алмасуға және бірлескен операцияларды үйлестіруге мүмкіндік береді. Осы режимде, тықсырған күйдегі шайқас машинасы екіншісінен ақпарат алады және зымыран іске қосылғанға дейін өзін жасырады. Төрт "Тор-Е2" шайқас машинасының батареясын басқару және үйлестіру үшін, сондай-ақ клиенттің әуе қорғанысы басқару жүйесімен байланыс үшін командалық пункт қосылуы мүмкін.

HQ-17 (қытай нұсқасы)

HQ 17 – Tor M1 жүйесінің қытайлық әзірлемесі, жаңа шасси, IFF массиві, радары және басқа да электроникасы бар. 1996 жылы Қытай Ресейден 14 Tor M1 зымырандық кешенін тапсырыс берді, олар 1997 жылы келісімшарт бойынша жеткізілді. 1999 жылы Ресей мен Қытай арасында тағы 13 Tor M1 зымырандық кешеніне келісімшарт жасалды. Кешендердің жеткізілуі 2000 жылы өтті.

FM-2000

FM 2000 – Қытайдың Ғарыш ғылымы және өнеркәсіп корпорациясы 2018 жылғы Чжухай авиашоуында таныстырған және 2019 жылдан бері қолданыстағы ұтқыр, қысқа қашықтықтағы әуе қорғанысы (SHORAD) жүйесі. Оның қашықтығы 15 км, ал соққы беру биіктігі 10 км. Ол 3 осьті шассиде орналасқан. Бұл HQ-17 жүйесінің жетілдірілген нұсқасы.

Ресей-Грузия соғысы (2008)

2008 жылғы Оңтүстік Осетия соғысы туралы баспасөз конференциясында Ресей қорғаныс министрлігінің өкілі Анатолий Ноговицын Грузия қарулы күштерінің Ресей ұшақтарына шабуыл жасағанда "Тор" зымырандық кешенін қолданғаны туралы пікір білдірді. Ол бұл әрекетті Грузияның әуе қорғанысының соғыс кезінде барлау миссиясын орындап ұшқан Ту-22МР стратегиялық бомбалаушысын атып түсіруіне себеп болуы мүмкін деген болжам ретінде келтірді. Кейінірек жасалған талдаулар көрсеткендей, бомбалаушының жоғалуына Грузия 2007 жылы Украинадан алған "Бук-М1" кешені кінәлі.

Сирия соғысы

2015 жылдың 30 қыркүйегінен бастап Ресей әскери күштері Сирия азаматтық соғысына тікелей араласып келеді. Әуе қорғанысының бір бөлігі ретінде "Тор М2", сондай-ақ "Панцир С1" нүктелік әуе қорғанысы жүйесі Хмеймим әуе базасында орналастырылды. Бірнеше рет, әсіресе ұшқышсыз әскери аппараттардың (БПЛ) топтық шабуылдарына қарсы "Панцир С1" жүйесінен жоғары тиімділік көрсеткендігі хабарланды, 2020 жылдың маусым айына дейін 45-тен астам импровизацияланған БПЛ-ды жойды. 2018 жылдың 9 сәуірінде Израиль әуе күштері Сирияның Т-4 әуе базасында Иран жеткізген "Тор" жүйесі мен БПЛ ангарын жойды. Бұл жүйе әлі пайдалануға берілмеген еді.

Украина халықаралық әуе компаниясының 752-ші рейсін атып түсіру

2020 жылдың 9 қаңтарында Newsweek басылымы АҚШ ресми тұлғаларының Украинаның Халықаралық әуе компаниясының 752 рейсін Иранның Tor M1 зымырасымен, әдетте қателікпен атып түсіргеніне сенгенін хабарлады. Сол күні Канаданың премьер-министрі Джастин Трюдо сенімді одақтас және канадалық барлау деректеріне сәйкес, украин ұшағының жоғалуына Иранның жер-әуе зымырасының себеп болғанын мәлімдеді. Ол барлау туралы қосымша мәлімет бермеді. Bellingcat-тың Элиот Хиггинс апат орнында түсірілген деген фотосуреттерді, ерекше қанаттары бар Tor зымырасының алдыңғы бөлігін Twitter-ге жариялады. 2020 жылдың 11 қаңтарында Иран адам қателігінен украин ұшағын атып түсіргенін мойындады, бірақ соғыс жағдайына байланысты әуе кеңістігін жапқан жоқ. 20 қаңтарда Иранның Азаматтық авиация ұйымы "ұшаққа екі Tor M1 зымырасы атылғанын" растады. Бұрынғы әскери барлау мәліметтеріне сәйкес, Израильдің шабуылынан қорқып, осыған ұқсас оқиғалар бұрын да болған, соның ішінде 2007 жылдың маусым айында Иран революциялық гвардиясының Tor M1 батареясының қателікпен азаматтық ұшаққа зымыран атқандығы туралы тікелей айтылған.

2020 жылғы Таулы-Қарабах соғысы

2020 жылдың 9 қарашасында Әзірбайжан Қорғаныс министрлігі Ходжавенд аймағында Арменияның Tor M2 зениттік-ракеталық кешенінің қиратылғандығын көрсететін видео жариялады. Дрон көлік құралын гараж ішінде тоқтағанда бақылап, кейін IAI Harop "камикадзе" дронымен және бірнеше басқарылатын бомбалармен жойылды.

2022 жылғы орыс-украин соғысы

2022 жылы Ресей қарулы күштері Украинаны басып алу кезінде "Тор" зымырандарын қолданып жатыр. Бірнеше жүйе орыс әскерінің сазға батып қалуы салдарынан тастап кетілген, олардың кейбіреулері жеке адамдарға түсірілген. 2023 жылдың 29 қыркүйегінде Украина Ұлттық полициясы Киев облысы Бровары ауданындағы үйден "Тор" зымырандарының белгісіз санын тапты. Зымырандар 2022 жылдың көктемінде Ресей күштері аймақтан шыққан кезде тастап кеткен деген болжам бар. Украиналық шенеунік мәлімдегендей, әрбір зымыранның құны "шамамен 30 миллион гривна (шамамен 811 000 доллар)" болған. Зымырандар Украина Қарулы Күштеріне тапсырылды.

2023 жылдың 9 қарашасында украин күштері Купянск майданында бірінші тұлға көзбен қарау дроны арқылы "Тор" зымырандық жүйені жойғанын мәлімдеді.