Кіріспе
Тамаққа төзбеушілік – тамақ, сусын, тамақ қоспасы немесе тамақта кездесетін заттарға туындайтын, бір немесе бірнеше органдар мен жүйелерде белгілерді тудыратын, бірақ көбінесе тамақ аллергиясынан өзгеше зиянды, жиі кешіктірілген реакция. Тамаққа сезімталдық термині тамаққа төзбеушілік пен тамақ аллергиясын қамтиды. Тамақ аллергиясы – иммундық реакция, әдетте гистаминнің бөлінуінен туындайтын IgE реакциясы, сондай-ақ IgE емес иммундық жауаптарды да қамтиды. Тамаққа төзбеушілік реакцияларына тамақ немесе тамақ қоспаларына фармакологиялық, метаболикалық және асқазан-ішек реакциялары жатады. Тамаққа төзбеушілік психологиялық реакцияларды немесе тағам арқылы жұғатын ауруларды білдірмейді. Аллергиялық емес тамаққа сезімталдық – физиологиялық жауаптың қалыптан тыс түрі. Жаман төзілген затты анықтау қиын болуы мүмкін, себебі реакциялар кешіктірілуі, дозаға тәуелді болуы мүмкін, ал реакцияға себеп болатын зат көптеген тағамдарда кездесуі мүмкін. Метаболикалық тамақ реакциялары лактаза жетіспеушілігі, фенилкетонурия және фавизм сияқты қоректік заттар метаболизмінің туа біткен немесе қабылданған бұзылыстарынан туындайды. Фармакологиялық реакциялар көбінесе салицилаттар, аминдер және глутаматтар сияқты табиғи қосылыстар немесе консерванттар, бояғыштар, эмульгаторлар және дәмдік заттар сияқты тамақ қоспаларында кездесетін төмен молекулалық салмақты химиялық заттарға байланысты болады. Бұл химиялық заттар сезімтал адамдарда дәрілік заттарға ұқсас (биохимиялық) жанама әсерлерді тудыруы мүмкін. Тамаққа төзбеушіліктің белгілері әртүрлі болуы мүмкін және оларды тамақ аллергиясының белгілерімен шатастыруға болады. Шын аллергия тез әрекет ететін IgE иммуноглобулиніне байланысты болса да, тамаққа төзбеушілікті тудыратын тамақты анықтау қиын, өйткені реакция көбінесе ұзақ уақытқа созылады. Сондықтан, себепші фактор мен жауап арасында уақыт аралығы болады және олар байланысты болмауы мүмкін. Тамаққа төзбеушіліктің белгілері әдетте тамақ жеп немесе ішіп болғаннан кейін жарты сағаттан соң басталады, бірақ кейде белгілер 48 сағатқа дейін кешігуі мүмкін. ангиоэдема, дерматит және экзема. Тыныс алу жолдарының белгілеріне мұрын біту, синусит, жұтқыншақ тітіркенуі, астма және құрғақ жөтел жатуы мүмкін. Асқазан-ішек жолының белгілеріне ауыз жаралары, іш ауруы, лоқсығу, газ, үдемелі диарея, іш қату, тітіркену синдромы (IBS) және анафилаксия жатуы мүмкін. созылмалы іш қату, созылмалы гепатит С инфекциясы, экзема, НҚҚҚ-ға төзбеушілік, тыныс алу жолдарының шағымдары, соның ішінде астма, ринит және бас ауруы, функционалдық диспепсия, эозинофильді эзофагит.
Себептер
Тамақ құрамындағы химиялық компоненттерге реакциялар нағыз тағамдық аллергияға қарағанда жиірек кездесуі мүмкін, бірақ мұны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Олар көбінесе сульфиттер мен бояулар сияқты тағамдық қоспаларға, консерванттарға, бояғыштарға және хоштандырғыштарға қарағанда, жануарлар мен өсімдіктерде табиғи түрде кездесетін әртүрлі органикалық химиялық заттардың салдарынан туындайды. Лактозасы аз сүт өнімдері, мысалы, ірімшік, осы жағдайда реакцияны тудыру ықтималдығы төмен. Фермент тапшылығынан туындайтын тағы бір көмірсутекке төзбеушілік – тұқым қуалайтын фруктозаға төзбеушілік. Целиак ауруы – бұл ақуыз глютенге иммундық жауаптан туындаған аутоиммундық ауру, ол глютенге төзбеушілікке және уақытша лактозаға төзбеушілікке әкелуі мүмкін. Табиғатта кең таралған және реакцияларды тудыруға қабілетті тағамдық химиялық зат – салицилат. Бензоаттар мен салицилаттар жемістер, шырындар, көкөністер, дәмдеуіштер, шөптер, жаңғақтар, шай, шарап және кофе сияқты көптеген тағамдарда табиғи түрде кездеседі. Салицилатқа сезімталдық аспиринге және басқа да НҚВҚ-ларға, сондай-ақ салицилаттарды табиғи түрде қамтитын тағамдарға, мысалы, шиеге реакция тудыруы мүмкін. Басқа табиғи химиялық заттар, олар жиі реакцияларды және өзара әрекеттесу реакцияларын тудырады, аминдер, нитраттар, сульфиттер және кейбір антиоксиданттарды қамтиды. Иіс пен дәмге қатысты химиялық заттар көбінесе күдік тудырады. Тағамдарды ботаникалық тұқымдастығы бойынша жіктеу немесе олардан аулақ болу олардың химиялық құрамымен байланысты емес және тағамға төзбеушілікті басқаруда маңызды емес. Салицилатты қамтитын тағамдарға алма, цитрус жемістері, клубника, помидор және шарап жатады, ал шоколад, ірімшік, банан, авокадо, помидор немесе шарапқа реакциялар аминдердің болуын көрсетеді. Сондықтан, бір тағамды ғана алып тастау міндетті түрде жауапты химиялық затты анықтамайды, өйткені тағамда бірнеше химиялық заттар болуы мүмкін, пациент бірнеше тағамдық химиялық заттарға сезімтал болуы мүмкін және реакция пациенттің сезімталдық шегінен асып түсетін мөлшердегі заттарды қамтитын тағамдарды бірге жегенде пайда болуы мүмкін. Тағамға сезімтал адамдардың сезімталдық шегі әртүрлі, сондықтан сезімтал адамдар заттың өте аз мөлшеріне де реакция жасайды.
Патогенез
Тамаққа төзбеушілік – тамаққа болатын басқа да жағымсыз реакциялардың барлығы. Кіші топтарына ферменттік (мысалы, лактаза жетіспеушілігінен туындаған лактозаға төзбеушілік), фармакологиялық (мысалы, биогендік аминдерге реакциялар, гистаминге төзбеушілік) және анықталмаған тағамға төзбеушілік (мысалы, кейбір тағамдық қоспаларға қарсы) жатады. Тамаққа төзбеушілік ас қорыту жүйесіндегі ферменттік ақаулардың салдарынан немесе тамақтағы (мысалы, гистамин) вазоактивті аминдердің фармакологиялық әсерінен туындауы мүмкін. IgG4-ке ғана жасалған тестілердің дұрыстығы күмәнді; IgG4-тің болуы адамның иммундық жүйесі жат деп таныған тамақ ақуыздарына көп рет тап болғанын көрсетеді, бұл тамақ құрамына ұшырағаннан кейін иммундық жүйенің қалыпты физиологиялық жауабы. Тағамнан бас тартудың оң нәтижелері, IgG4 тестісімен анықталған факторларға қарағанда, бидай мен сүттің алынып тасталуынан көбірек болуы мүмкін. IgG4 тестісінің нақтылығы күмәнді, себебі тамаққа төзбеушілік белгілері жоқ сау адамдарда да бірнеше тағамға IgG4 оң нәтиже береді. Диагноз қою үшін медициналық тарихты пайдаланып, тері және серологиялық тестілер арқылы басқа себептер жоққа шығарылады, бірақ соңғы растау үшін қос соқыр бақылаудағы тағамға сынақ жүргізілуі керек немесе мүмкін болса, төзімділік деңгейін қайта орнату қажет. Бүгінде цитотоксикалық тестілеу, медиатор босату тестілеуі (МРТ), ферментпен байланысты иммуносорбенттік талдау (ЭЛИСА), микромассивтік ЭЛИСА тестілеуі және ЭЛИСА/АКТ сияқты көптеген әдістер қолжетімді. Allergy US бұл әдістерді қарастырды және микромассивтік технология ең сенімді болып көрінеді.
Алдын алу
Соңғы зерттеулер көрсетіп тұрғандай, қандай да бір затқа сезімталдық пен иммунитет қалыптасуы жүктілік кезінде басталуы мүмкін. Дегенмен, тағамға сезімталдықтың ең қауіпті кезеңі жүктілік алдында басталып, иммундық жүйе мен ішек жолы толық жетілмеген нәрестелік шақта ең жоғары деңгейге жетеді. Жүктілік кезінде ананың сүт тағамдарын шектеуді қолдайтын нақты дәлелдер жоқ, сондықтан мұндай шара әдетте ұсынылмайды, себебі тамақтанудың жетіспеуі зиянды салдарларынан гөрі артық болуы мүмкін. Бірақ, емізуші аналардың диетасын шектеудің нәрестеге қауіптің төмендеуіне қаншалықты әсер ететінін және мұндай төмендеу ананың денсаулығына зиян келтірмейтінін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Кохрейн шолуы нәрестелерде аллергия мен тағамға төзбеушіліктің алдын алу үшін соя формуласын қолдану ұсынылмайды деген қорытындыға келді. Соя формуласының аллергияға немесе тағамға төзбеушілікке бейімділігі жоғары отбасы тарихы бар және ана сүтін ала алмайтын нәрестелерде аллергияның алдын алудағы рөлін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет болуы мүмкін. Аллергия және целиакия ауруларында басқа мамандар жоғары тәуекелге ұшыраған нәрестелерде, әсіресе ерте жаста аллергиялық аурулардың алдын алуға тиімді диеталық режимді ұсынады. Ең тиімді диеталық режим – кем дегенде 4-6 ай бойы таза ана сүтімен тамақтану, немесе ана сүті болмаған жағдайда, кем дегенде алғашқы 4 ай бойы аллергендік қасиеттері төмендетілген формуламен тамақтану, сондай-ақ алғашқы 4 ай бойы қатты тағамдар мен сиыр сүтін қабылдаудан бас тарту.
Менеджмент
Адамдар белгілі бір реакция тудыратын тағамдарды жемеу үшін диетасын сәл өзгертуге тырыса алады, ал көптеген адамдар үшін бұл кәсіби көмекке мұқтажсыз болуы мүмкін. Жоғарыда айтылған себептерге байланысты, проблема тудыратын тағамдар соншалықты айқын болмауы мүмкін, себебі тамаққа сезімталдық тамақты қорытқаннан кейін бірнеше сағат немесе тіпті бірнеше күннен кейін байқалуы мүмкін. Тамақты оқшаулай алмайтын, сондай-ақ, одан да сезімтал немесе денсаулығына зиян келтіретін белгілері бар адамдар дәрігерге және диетологқа жүгінуі керек. Оқу-әдістемелік аурухананың диеталық бөлімі жақсы бастама. (Төмендегі сілтемелерді қараңыз) Сіздің жалпы дәрігеріңізге диагностика мен емдеуге көмектесу үшін нұсқаулар беруге болады. Тамақтан бас тарту диетасы реакция тудыруы мүмкін тағамдық қоспаларды, жиі аллергия тудыратын тағамдарды және фермент тапшылығынан симптомдар тудыратын тағамдарды жою үшін жасалған. Бұл диеталар күнделікті емес, проблемалық тағамдар мен химиялық заттарды анықтау үшін арналған. Тамақ немесе химиялық заттың әсерін байқау үшін толық бас тартудың шамамен бес күні қажет, ал диетаның алғашқы аптасында тоқтату белгілері пайда болуы мүмкін, бірақ қалдық іздерін жою үшін кем дегенде екі апта қажет. Егер алты аптадан кейін симптомдар жойылмаса, тамаққа төзбеушілік болуы мүмкін емес және қалыпты диетаға оралу керек. Тоқтату кезінде сезімталдық шегінің төмендеуі жиі байқалады, бұл сынақ кезінде көмектеседі, бірақ бұл кезеңде адамдар тіпті тамақ иісіне де өте сезімтал болуы мүмкін, сондықтан барлық әсерден сақтану керек. Екі немесе одан да көп аптадан кейін, егер симптомдар едәуір төмендесе немесе кем дегенде бес күн бойы жоғалып кетсе, сынақ жүргізуге болады. Бұл реакциялардың пайда болуын болдырмау үшін тек бір ғана тағамдық химиялық затты құрайтын таңдалған тағамдармен жүргізілуі мүмкін. Австралияда дәрігерлер емделушілерді тексеру үшін тазартылған тағамдық химиялық заттарды капсула түрінде алады. Бұл препараттар көбінесе бақылау мақсатында плацебо капсулаларымен бірге қолданылады. Бұл сынақ түрінің нәтижесі сенімдірек болады. Жаңа сынақтар реакция болмаған жағдайда 48 сағаттан кейін немесе реакция болған жағдайда бес күннен кейін ғана жүргізілуі керек. Тағамдық химиялық заттардың барлық түрлерін анықтағаннан кейін диетолог адамға осы химиялық заттар бар тағамдарды жемеу үшін тиісті диета тағайындауы мүмкін. Қолайлы тағамдардың тізімі әр түрлі ауруханаларда бар, ал пациенттерді қолдау топтары жергілікті тағам брендтері туралы кеңес бере алады. Диетолог қажетті тамақпен және қосымша заттармен жеткілікті тамақтануға көз жеткізеді. Уақыт өте келе, тағамдық химиялық заттардан аулақ болатын адамдар кішкентай мөлшерде тұрақты түрде әсер ете отырып, оларға төзімділік деңгейін арттыра алады, бірақ сақтық таныту керек, мақсат – әртүрлі және құрамы дұрыс диета құру.
Guidance can also be given to your general practitioner to assist in diagnosis and management. Food elimination diets have been designed to exclude food compounds likely to cause reactions and foods commonly causing true allergies and those foods where enzyme deficiency cause symptoms. These elimination diets are not everyday diets but intended to isolate problem foods and chemicals. It takes around five days of total abstinence to unmask a food or chemical, during the first week on an elimination diet withdrawal symptoms can occur but it takes at least two weeks to remove residual traces. If symptoms have not subsided after six weeks, food intolerance is unlikely to be involved and a normal diet should be restarted. Withdrawals are often associated with a lowering of the threshold for sensitivity which assists in challenge testing, but in this period individuals can be ultra sensitive even to food smells so care must be taken to avoid all exposures. After two or more weeks if the symptoms have reduced considerably or gone for at least five days then challenge testing can begin. This can be carried out with selected foods containing only one food chemical, to isolate it if reactions occur. In Australia, purified food chemicals in capsule form are available to doctors for patient testing. These are often combined with placebo capsules for control purposes. This type of challenge is more definitive. New challenges should only be given after 48 hours if no reactions occur or after five days of no symptoms if reactions occur. Once all food chemical sensitivities are identified a dietitian can prescribe an appropriate diet for the individual to avoid foods with those chemicals. Lists of suitable foods are available from various hospitals and patient support groups can give local food brand advice. A dietitian will ensure adequate nutrition is achieved with safe foods and supplements if need be. Over a period of time it is possible for individuals avoiding food chemicals to build up a level of resistance by regular exposure to small amounts in a controlled way, but care must be taken, the aim being to build up a varied diet with adequate composition.
Болжам
Сүтке төзбеушілік диагнозы қойылған балалардың болжамы жақсы: науқастар сиыр сүтінің ақуызын қамтамайтын диетаға жауап береді және көптеген науқастар төзімділікті қалыптастыра алады. IgE-мен байланысты емес сиыр сүтіне төзбеушілікпен ауыратын балалардың болжамы жақсы, ал IgE-мен байланысты сиыр сүтіне аллергиясы бар балалардың балалық шақта тұрақты аллергия, басқа тағамдарға аллергия, астма және риноконъюнктивит даму қаупі айтарлықтай жоғары. Бір зерттеу көрсеткендей, бұрын стандартты емге жауап бермеген IBS (ішек синдромы) пациенттерінде тағамға сезімталдықты анықтау және тиісінше емдеу клиникалық жақсаруды қамтамасыз етеді, сондай-ақ жалпы денсаулықты жақсартады және өмір сапасын арттырады. Қазірге дейін тек үш зерттеу голланд және ағылшын ересек адамдарында қос соқыр, плацебомен бақыланатын тағамдық сынақтарға негізделген. Сауалнамалар бойынша азық-түлік аллергиясы/төзімділігінің көрсеткіштері 12%-дан 19%-ға дейін болды, ал расталған көрсеткіштер 0,8%-дан 2,4%-ға дейін ауытқыды. Тағамдық қоспаларға төзімділік көрсеткіштері 0,01-ден 0,23%-ға дейін болды. Норвегияда да тағамға төзімділік деңгейінің ұқсас екені анықталды. Толыққанды сауалнама толтырған 4622 адамның ішінде 84-і зерттеуге қатыстырылды (1,8%). Олардың 59-ы (70%) тағам қабылдаумен байланысты симптомдарды сезінді, ал 62%-ы диетадан тағамдарды шектеді немесе алып тастады. Тағамдық аллергия және сіңірудің бұзылуына тесттер жүргізілді, бірақ төзімділікке тест жүргізілген жоқ. IBS-і бар адамдар арасында тағамдық аллергия және сіңірудің бұзылуына жасалған тесттер мен сезілетін тағамға төзімділік арасында байланыс анықталған жоқ. Сезілетін тағамға төзімділік бұлшық-скелеттік ауырулармен және көңіл күйдің бұзылуымен байланысты емес. RACP (Корольдік австралиялық және жаңа зеландиялық дәрігерлер колледжі) жұмыс тобының мәлімдемесіне сәйкес, "КСР-дің (созылмалы шаршау синдромы) "себебі" деп есептелмесе де, созылмалы шаршаумен ауыратын кейбір пациенттер симптомдарын күшейтетін тағамға төзімсіздік туралы хабарлайды".
Тарих
1978 жылы австралиялық зерттеушілер пациенттердің диетасынан белгілі бір тағамдық химиялық заттарды алып тастауға арналған "шектеу диетасының" егжей-тегжейін жариялады. Бұл осы қосымшалар мен табиғи химиялық заттарды сынауға негіз болды. Осы тәсілді қолдану арқылы созылмалы идиопатиялық қышыма (CIU) патогенезінде тағамдық химиялық факторлардың рөлі алғаш рет анықталды және тағамдық төзбеушілік зерттеулеріндегі осындай заттардың болашақ DBPCT сынақтарына жағдай жасады. 1995 жылы Еуропалық аллергология және клиникалық иммунология академиясы патогенетикалық механизм негізінде жіктеме ұсынды; осы жіктемеге сәйкес, уытты емес реакцияларды иммунологиялық механизмдерді танитын "тағамдық аллергия" және иммунологиялық қатысы жоқ "тағамдық төзбеушілік" деп бөлуге болады. Тағам қабылдауға байланысты туындайтын реакциялар әдетте "тағамға жағымсыз реакциялар" деп анықталады. 2003 жылы Дүниежүзілік аллергия ұйымының Номенклатураны қайта қарау комитеті тағамдық аллергия және тағамдық төзбеушілік бойынша жаһандық қолдануға арналған қайта қаралып жаңартылған номенклатура туралы есеп жариялады, ол кеңінен қабылданды. Тағамдық төзбеушілік – тағамға аллергиялық емес гиперсезімталдық ретінде сипатталады.
Қоғам және мәдениет
Ұлыбританияда тамаққа төзбеушілікке қатысты күмәндік дәрігерлердің пациенттерге және олардың негізгі проблемаларына қатысты көзқарасына әсер етті. Алайда, дәрігер-пациент қарым-қатынасына зиян келтіру қаупінен сақтану үшін, жалпы тәжірибелі дәрігерлер (ЖТД) өздерінің күмәндануларына қарамастан және қазіргі медицинаның шектеулерін ескере отырып, пациенттермен және олардың сенімдерімен өзара келісімге келгенді жөн көрді. Нәтижесінде, плацебо әсерінен, қосымша пайдадан немесе диетадан тамақты алып тастаудың биофизикалық салдарынан туындаған пайданы ЖТД жеке және емдік тұрғысынан мойындайды. 2006 жылы АҚШ және Еуропада тағам өнімдерін таңбалаудың жаңа ережелері енгізілді, олар төзбеушілікпен ауыратын адамдарға көмектеседі деп күтілуде. Жалпы алғанда, тағамдық аллергиясы бар тұтынушылар қазіргі таңбалау жүйесіне қанағаттанбады. АҚШ-та тағам компаниялары тағамдық аллергия мен тағамдық төзбеушілікті ажыратуды ұсынады және тағамдық аллергендерді таңбалау үшін негізгі критерий ретінде, денсаулыққа қауіптің ауырлығын көрсететін, өмірге қауіпті жедел анафилаксияны (яғни, иммуноглобулин E-ге байланысты) пайдаланатын, стандартталған және өлшенетін механизмді қолдануды ұсынады. Тағамдық қоспаларға байланысты немесе олармен күшейтілген симптомдар көбінесе IgE-ге байланысты емес механизмдерді (тағамдық төзбеушілік) қамтиды және тағамдық аллергияға қарағанда аз ауыр болады, бірақ анафилаксияны да қамтуы мүмкін. FODMAP кейбір адамдарда асқазан-ішек дискомфортын тудырса да, ол ішек қабынуын тудырмайды, керісінше, ішек флорасындағы пайдалы өзгерістер арқылы ішектің денсаулығын сақтауға көмектеседі. FODMAP тітіркенген ішек синдромының немесе басқа да функционалды асқазан-ішек бұзылыстарының себебі емес, бірақ ішектің жауабы күшті немесе бұрмаланған жағдайда симптомдар пайда болады. Алайда, ұзақ мерзімді қолдану ішек микробиотасына және метаболомасына зиян келтіретін болғандықтан, оның теріс әсерлері болуы мүмкін. Оны тек қысқа мерзімге және маманның кеңесімен қолдану керек. Бұл диетаның денсаулыққа тигізетін нақты әсерін бағалау үшін қосымша зерттеулер қажет. Бұл, әсіресе, целиакия ауруында маңызды. Төмен FODMAP диетасымен глютеннің пайдалануы шектелгендіктен, бұл диетамен асқазан-ішек симптомдарының жақсаруы FODMAP-ты алып тастауға емес, глютенге байланысты болуы мүмкін, бұл танылмаған целиакия ауруының бар екенін көрсетеді, оның дұрыс диагнозы мен емдеуін кешіктіріп, түрлі ауыр денсаулық салдарына, соның ішінде әртүрлі қатерлі ісіктерге әкелуі мүмкін. Крон ауруы және ойық ішек қабынуы бар адамдарда IgG негізіндегі тағамдық диета симптомдарды азайтуға тиімді екені көрсетілді. Тағамға тән IgG-ның жоғары деңгейі тежуностоматтарда, илеостоматтарда, эозинофильді эзофагитпен немесе төзбеушілікке байланысты тағам сіңірудің бұзылуымен ауыратын адамдарда да анықталды. Ішек өткізгіштігінің жоғарылауы, «ішек сіңіруі» тағамдық аллергиямен және кейбір тағамдық төзбеушілікпен байланысты. Қазіргі зерттеулер нақты жағдайлар мен тағамдық құрамдастардың әсерлеріне бағытталған. Қазіргі уақытта өткізгіштікті шектеудің бірнеше жолы бар, бірақ бұл тәсілдің нақты жағдайлардың таралуын және ауырлығын азайтатынын бағалау үшін қосымша зерттеулер қажет.