Кіріспе
Жеке тұлғаларға арналған тауарларға бағытталған экономика
Тұтыну экономикасы – жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) пайыздық құрамы ретінде тұтынуға жұмсалатын қаражат есебінен дамитын экономиканы көрсетеді, бұл ЖІӨ-нің басқа негізгі компоненттерінен (жалпы жеке инвестициялар, мемлекеттік шығындар және экспорттан азайтылған импорт) өзгеше. АҚШ-та экономистер, оның ішінде Генри Хазлиттің "Бір сабақтағы экономика" еңбегінде, шығындардың 70% тұтынуға негізделгенін айтады, бірақ Businessweek бағанашысы Майкл Мандел сияқты экономистер бұл көрсеткішті даулайды.
A consumer economy describes an economy driven by consumer spending as a percent of its gross domestic product, as opposed to the other major components of GDP (gross private domestic investment, government spending, and imports netted against exports). In the U. S., it is usually said by economists, including in Henry Hazlitt's "Economics in One Lesson" that 70% of spending is consumer based, but this number is disputed by economists like Businessweek columnist Michael Mandel.
Тұтыну экономикасының теориясы
Абсолюттік табыс гипотезасы табыс пен сұраныстың тұтынуды қозғауын, ал Жалдық Ішкі Өнімнің (ЖІӨ) өсуінің тұтынудың өсуіне әкелетінін айтады. Бұл гипотезаны Кейнс танымал етті. Милтон Фридман тұрақты табыс гипотезасын жақтады, тұтыну шығындары сіздің қаншалық бай екеніңізге байланысты екенін дәлелдеді.
Абсолюттік табыс
Кейнс абсолютті табыс теориясын қалыптастырды. Оның моделі Ct=λYt түрінде келтіріледі. Ол, белгілі бір уақыттағы тұтыну, сол уақыттағы табысқа шекті тұтыну бейімділігін көбейту арқылы анықталады деп есептеді.
Тұрақты табыс
Тұрақты табыс теориясын Фридман жасады. Шегіндік тұтыну бейімділігінің орнына, ол "тұтынуды тегістеу" деп аталатын теорияны ұсынады, онда адамдар табыстағы өзгерістерді қарызға алу (мысалы, несие карталары) арқылы бөліп төлейді.
Сын
Чарльз Хью Смит Business Insider басылымында жариялаған мақаласында, несиенің аз көлемде қолданылуының пайдалы жақтары бар екенін, бірақ тұтыну экономикасының және несие берудің кеңеюі тұтынушылардың қызығуын жоғалтуына себеп болады, себебі тұтынудан алынатын пайда азаяды. Гиперинфляция сарапшылары нақты тауарларға инвестиция салуды кеңес береді. Смит тауарларды сақтау және күтіп ұстау мәселелерін тұтыну экономикасының шектеулері мен қиындықтары ретінде атап көрсетеді, өйткені сұраныс әрі қарай тоқтап қалуы мүмкін және несие беруден бір күні бас тартқанша болады.
Әлемдегі тұтынушы экономикалары
Көптеген капиталистік елдердің экономикасы азаматтарының экономикалық қызметімен дамып келеді. Англия мен Америка ерекше беделді экономикаларға ие.
Тарих
Англиядағы тұтынушылық революция көбінесе он сегізінші ғасырда болған деп есептеледі, бірақ тұтынушылық концепциясы 1500-ші және 1600-шы жылдардың соңында пайда болған деп саналады. Осыған дейін орта ғасырлар – тауар немесе тұтынушы ұғымының болмаған, үнемі материалдық жетіспеушілік кезеңі деп түсіндірілді. Марианна Ковалески осы көзқарасқа қарсы шығып, ортағасырлық қайырымдылық, нұсқаулық кітаптар және халық санының өсуі (ақша айналымымен бірге) Ұлы ашаршылық алдында тұтыну экономикасын құрады деп аргументтейді. Бритнелл мен Кэмпбелл сияқты зерттеушілер коммерцияландыру алғаш рет орта ғасырларда пайда болғанын көрсетеді, ал Кристофер Вулгар сияқты мамандар элиталық үй шаруашылықтарындағы тұтыну практикаларын зерттеді. Романтизм әдебиетінің маманы Андреа К. Хендерсон бұл жағдайдың романтизм дәуірінің поэзиясына әсер еткенін айтады, себебі ақындар көбінесе қалалық қоғамның бір бөлігі болды және оларға жеңіл қол жеткізе алмайтын, қолда бар емес нәрселерді қалаған. Бұл олардың өткенді және қалалық емес табиғатты түсінуіне әсер етті, өйткені олар қол жетімсіз нәрселерді түсіну үшін әңгімелер құрастыруға мәжбүр болды.
Тарихи
"АҚШ-тың эмоционалдық тарихы" кітабындағы эссесінде Сьюзан Дж. Мэтт орта таптың "буржуазияға" қатысты "күтулерге толы қызғанышын" сипаттайды, бұл кезде тауарлардың саны шектеулі емес, керісінше артып жатқан кезең болды. 1920 жылдардағы АҚШ тұтыну экономикасында көптеген ойын-сауық заттары мен үй шаруашылығын жеңілдететін өнімдер пайда болды. Олар тауарларды сату үшін жарнаманы енгізді және ірі дүкендер құрылды. Сондай-ақ, бірден сатып ала алмайтын немесе алмайтын тұтынушыларға несие желілері мен бөліп төлеу жоспарларын ұсынды.
Қазіргі заманғы
АҚШ-тағы тұтыну шығындары 1960 жылы ЖІӨ-нің шамамен 62% құрады, және ол көрсеткіш 1981 жылға дейін сақталды, содан кейін 2013 жылы 71%-ға дейін өсті. 2010 жылдың бірінші тоқсанында АҚШ Сауда министрлігінің Экономикалық талдау бюросы жариялаған есепте нақты жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) шамамен 3,2 пайызға өскені хабарланды, бұл 2009 жылдың төртінші тоқсанымен салыстырғандағы өзгерісті көрсетеді. Аталған төртінші тоқсанда нақты ЖІӨ 5,4 пайызға өсті. Есепте былай делінген: "Бірінші тоқсандағы нақты ЖІӨ-нің өсуіне негізінен жеке тұтыну шығыстары (ЖТШ), жеке қор инвестициялары, экспорт және тұрғын емес негізгі инвестициялар оң үлес қосты, бірақ мемлекеттік және жергілікті билік шығындарының, сондай-ақ тұрғын үй негізгі инвестицияларының төмендеуі бұл өсімді ішінара тежеді".
personal consumption expenditures (PCE), private inventory investment, exports, and nonresidential fixed investment that were partly offset by decreases in state and local government spending and in residential fixed investment."
Африка
Forbes журналының Кевин О'Марахтың пікірінше, Африканың тұтыну экономикасы әлемдік тауар нарығының құлдырауына және аймақта тауар өндіру саласының көп жылдар бойы басымдығына қарамастан, "серпімді" болып қала берді.
Қытай
Кейбір сарапшылар, соның ішінде The Economist басылымының анонимді жазушысы 2014 және 2015 жылдардың басында Қытайдың тұтыну экономикасына айналуы мүмкін екенін айтты. Олар оны екінші ең ірі тұтынушы ел деп санайтын. Қытайда 10 жылдық дамудан кейін ауылдық тұрғындардың тұтыну деңгейінің өсу қарқыны қалалық тұрғындардан баяу-баяу асып түсті. Сонымен қатар, екі топ арасындағы тұтыну құрылымы да біртіндеп үйлесіп келеді. 2021 жылдың соңында McKinsey & Company, жаһандық басқару консалтингі компаниясы, Қытайды сатып алу қабілеті паритеті (PPP) бойынша ең ірі тұтыну экономикасы деп бағалады. Олардың болжамына сәйкес, келесі он жылда Қытай басқа елдерге қарағанда көбірек тұтынуға ие болуы мүмкін және жаһандық тұтыну өсімінің төрттен бірін құрауы күтілуде. 2022 жылы COVID-19 пандемиясы мен әлемдік экономиканың баяулауының салдарынан қытайлық тұтынушылар шығындарға қатысты көбірек сақтық танытып, ақшаларын банкке салуға бейімділігін арттырды. Дегенмен, McKinsey Қытай экономикасының төзімділігін байқады, жан басына шаққандағы номиналдық қолжетімді табыс 5,3%-ға өсті және тұтыну бағаларының инфляциясы минималды деңгейде, 2,0% құрады.
Филиппин
2015 жылы елдің ЖІӨ-сі 6,3%-ға өсті. Инфляция деңгейі шамамен 1,4% болды, ал қызмет көрсету секторы өсіп, ЖІӨ-нің маңызды бөлігіне айналды. Экономика 3-ші және 4-ші тоқсанда экономикалық жаңару кезеңінде 6%-ға өскеніне қарамастан, көп мөлшерде жинақ пайда болған жоқ, себебі бұл өсімнің басты драйверы тұтынушылардың шығындары болды.