Кіріспе
1569–1645 жылдардағы ағылшын ақыны Эмилия Ланье (1569–1645) – Англияда өзін кәсіби ақын деп мойындаған тұңғыш әйел, оның «Salve Deus Rex Judaeorum» (Яһудилердің патшасы, құдайға сәлем, 1611) атты жинағы арқылы. Оны Шекспирдің «Қараңғы әйел» бейнесімен байланыстыруға әрекеттер жасалған.
Emilia Lanier (; 1569–1645) was the first woman in England to assert herself as a professional poet, through her volume Salve Deus Rex Judaeorum (Hail, God, King of the Jews, 1611). Attempts have been made to equate her with Shakespeare's "Dark Lady".
Өмірбаян
Эмилия Ланье өмірі оның хаттарында, өлеңдерінде, медициналық және құқықтық құжаттарында, сондай-ақ ол өмір сүрген әлеуметтік орта туралы мәліметтерде көрінеді. Зерттеушілер Ланьемен болған қарым-қатынасты астролог доктор Саймон Форманның (1552–1611) кәсіби күнделігінде тапты, ол – ағылшын дәрігерінің сақтап қалған ең ерте жазбалар жинағы. Ол 1597 жылы Форманға бірнеше рет барып, сол кездегі медициналық практикада қалыпты болған астрологиялық болжамдарды қамтитын кеңес алды. Форманнан алынған мәліметтер толық емес және кейде оқуға қиын (Форманның нашар қаріп таңбасы бұрынғы ғалымдарға қиындықтар тудырды). Дегенмен, оның жазбалары оның ақсүйектерге теңдес болуға ниеттенген, амбициялы әйел болғанын көрсетеді.
Ерте өмір
Шіркеу жазбалары Ланьердің 1569 жылдың 27 қаңтарында Бішопскейттегі Сент-Ботольф шіркеуінде Аэмилия Бассано есімімен шомылдырылғанын көрсетеді. Оның әкесі, Батист Бассано, – Венецияда туған музыкант, Елизавета I патшайымының сарайында қызмет еткен. Оның анасы – Маргрет Джонсон (шамамен 1545–1550 жылдары туған), ол, мүмкін, сарай композиторы Роберт Джонсонның қарындасы болған. Ланьенің қарындасы Анжела Бассано 1576 жылы Жозеф Олландқа үйленген, бірақ оның ағалары Льюс пен Филипп ересек жасқа жетпеген. Ланьер отбасының еврей немесе жартылай еврей тегінен шыққандығы туралы пікірлер айтылып жүр. Сюзанна Вудс бұл дәлелдерді «жағдайлық, бірақ жиынтығында мүмкін» деп сипаттайды. Лидс Барролл Ланьердің «көптеген жағдайда еврей» болғанын айтады, оның шомылдырылуы «Тюдор Англиясындағы еврейлердің ассимиляциясының күрделі мәселесімен байланысты». Баптист Бассано 1576 жылдың 11 сәуірінде, Эмилия жеті жаста болғанда қайтыс болды. Оның өсиеті бойынша, әйеліне жас Эмилияға 100 фунт стерлинг мөлшерінде қалыңдық қалдырылған, оны Эмилия 21 жасқа толғанда немесе үйленген күні, егер бұл оқиғалардың біріншісі болса, беру керек болған. Форманның жазбалары Бассаноның өлімінен бұрын оның қалтасының азайғанын көрсетеді, бұл үлкен қайғыға әкелді. Форманның жазбалары сонымен қатар, әкесі қайтыс болғаннан кейін Ланьер Кент графының әйелі Сьюзан Бертимен бірге тұрғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар Ланьер Бертиге қызмет етуге немесе оның тәрбиесіне алынғанын күмәнданады, бірақ екі мүмкіндікті де растайтын нақты дәлелдер жоқ. Ланьер гуманистік білім алып, латын тілін оқыған – бәрі де Бертидің үйінде болды. Берти қыздардың жас жігіттермен бірдей білім алуын өте бағалап, маңыздылығын атап көрсетті. Ланьердің анасы Ланьер 18 жасқа толғанда қайтыс болды. Шіркеу жазбалары Джонсонның 1587 жылдың 7 шілдесінде Бишопскейтте жерленгенін көрсетеді. Ланьердің ұлы кейін 1623 жылы Джойс Мансфилдке үйленді, олардың екі баласы болды: Мэри (1627) және Генри (1630). Генри ағасы 1633 жылдың қазан айында қайтыс болды. Кейінгі сот құжаттары Ланьердің әкесі қайтыс болғаннан кейін екі немересін асырап отырғанын көрсетеді.
Әсерлер
Көздерді талдау Ланьердің өзі оқығанын айтқан еңбектерге сүйенгенін көрсетеді, оларға Эдмунд Спенсер, Овидий, Петрарка, Чосер, Боккаччо, Агриппа, сондай-ақ Вероника Франко және Кристин де Пизан сияқты протофеминисттер кіреді. Ланьер екі жарияланбаған қолжазбаны және Мэри Сидни, Пемброк графинясының жарияланған пьеса аудармасын пайдаланған. Ол Джон Лайли мен Сэмюэл Дэниелдің сахналық пьесаларын білетіні де байқалады. Сэмюэл Дэниелдің еңбегі оның Маскесіне әсер еткен, бұл театрлық форма Мэри Сидниге жазған хатында көрсетілген және "Боранындағы" Маскеге ұқсас.
Өлеңдер
"Salve Deus Rex Judæorum" атты тақырыптық өлеңге он шағын, арналған өлеңдер басталады, барлығы аристократ әйелдерге арналған, патшайымнан бастап. Сондай-ақ, оқырманға арналған прозалық сөз бар, онда "ерлік әйелдер" өз жамандаушыларына қарсы қорғалады. 200-ден астам шумақтан тұратын тақырыптық өлең Мәсіхтің азаптары туралы әңгімені сатиралық түрде және оны қоршаған әйелдердің көзқарасымен толық баяндайды. Тақырып, Исаға айтылған деп есептелетін мазақтау сөздерінен алынған. Өлеңнің сатиралық сипатын алғаш Бойд Берри көрсетті. Әдептілік және дін тақырыптары әйел жазушылар үшін қолайлы деп есептелсе де, Ланьердің тақырыптық өлеңі кейбір заманауи ғалымдар тарапынан айқышқа тартылудың пародиязы ретінде қарастырылады, себебі Ланьер оған, мысалы, Шекспирдің кейбір пьесаларында кездесетін Элизабеттік гротесктің бейнелерімен жақындады. Оның көзқарастары "шіркеу дәстүрінен тәуелсіз" және еретикалық деп түсіндірілді. Басқа ғалымдар, соның ішінде А. Л. Роуз Ланьердің дінге шын жүректен келгенін және Мәсіхке және оның анасына деген құлшынысын шынайы деп санайды. Дегенмен, Ланьердің өлеңі мен ғалымдар Шекспирдің туындыларында зерттеген діни сатиралар арасында салыстырулар жасалды, соның ішінде "Феникс және Тасқын" өлеңі және көптеген пьесалар. Salve Deus-тің орталық бөлімінде Ланьер Querelle des Femmes-ті қайта қарастырып, "Күнә жасау" туралы христиан доктринасын қайта анықтап, христиан теологиясының және Пауылдық ілімнің негізі болып табылатын Түпкі Күнәға шабуыл жасайды. Ланьер Хауаны және жалпы әйелдерді қорғап, Хауаның Түпкі Күнәға кінәлі екеніне қарамастан, Адамға ешқандай кінә таңылмайды деп дәлелдейді. Ол Адам да кінәлі деп санайды, себебі ол Киелі кітапта Хауадан күштірек және азғыруға қарсы тұра алатындай болғандықтан көрсетілген. Ол әйелдерді де қорғап, Мәсіхтің әйел жақтастарының айқышқа тартылу кезінде онымен бірге болуы және оны жерленгеннен кейін, қайта тірілгеннен кейін бірінші болып іздеуіне назар салады. Salve Deus-та Ланьер Пилаттың әйеліне де назар аударады, ол Киелі кітаптағы шағын кейіпкер, ол Мәсіхтің әділетсіз сотталуы мен айқышқа тартылуына жол бермеуге тырысады. Сондай-ақ, ол Мәсіхті айқышқа тартылу кезінде тастап кеткен, тіпті одан бас тартқан еркек елшілерді де атап өтеді. Ланьер Евангелиядағы антисемиттік аспектілерді қайталайды: яһудилерге айқышқа тартылуға жол бермегені үшін деген жауыздық көзқарас – мұндай көзқарас оның заманында қалыпты жағдай еді. Тақырыптық өлеңнің діни себептерін анықтау бойынша ғалымдар арасында келіспеушілік бар. Кейбіреулер оны әйелдің күшті көзқарасынан шыққан шынайы діни өлең деп атайды. Басқалары оны ақылды сатира деп санайды. Мақсат пен себептер бойынша келісім болмаса да, көптеген ғалымдар Salve Deus Rex Judæorum-дағы феминистік сезімдердің күшті екенін атап өтеді. Ланьердің кітабы "Кукхэм сипаттамасы"мен аяқталады, ол Маргарет Клиффордты, Камберленд графинясын және оның қызы леди Энн Клиффордты еске алады. Бұл ағылшын тіліндегі алғашқы басылып шыққан ауыл үйі өлеңі (Бен Джонсонның "Пеншёрстке" дегені жақсы белгілі, бірақ ол 1616 жылы ғана басылып шықты). Ланьердің шабыты Кукхэм-Динде болған, онда Маргарет Клиффорд, Камберленд графинясы, қызы леди Энн Клиффордпен бірге тұрды, оған Ланьер оқытушы және серігі ретінде тартылды. Клиффордтардың үйінде маңызды кітапхана болды, оның кейбіреулерін Ян ван Белкампқа жатқызылатын "Ұлы сурет" картинасында табуға болады. Хелен Уилкокс айтқандай, өлең – Едемнен қуылған туралы аллегория.
Феминисттік тақырыптар
Salve Deus Rex Judaeorum көптеген адамдар ағылшын әдебиетіндегі ең ерте феминистік туындылардың бірі деп есептейді. Барбара Кифер Левальски "Әйелдер туралы жазу және Ренессансты оқу" атты мақаласында Ланьерді "әйелзаттың қорғаушысы" деп атайды. Левальски Ланьердің әйелдер генеалогиясы туралы ойларын жинақтың алғашқы өлеңдерімен бастайды, олар көрнекті әйелдерге арналған арнаулар болып табылады. Бұл "ерлік пен білім анадан қызға мирас болады" деген идеяға сәйкес келеді. Мари Х. Логлин Левальскидің "'Алтын тізбекпен берік байланысқан': Типология, Апокалипсис және Эмилия Ланьердің Salve Deus Rex Judaeorum еңбегіндегі әйел генеалогиясы" атты зерттемесінде әйелдер генеалогиясы Хауадан басталатынын айтады. Логлин Ланьер әйелдердің рухани және материалдық әлемдер туралы біліміне ие болудың маңыздылығын жақтады деп санайды. Ланьер әйелдер рухани өмірімен қатар материалдық әлемге де, оның маңыздылығына да назар аударуы керек деп есептейді. Бұл пікір Ланьердің әйелдерді еркектермен тең деңгейге көтеруге тырысқандығынан туындайды.
Сонеттер
Кейбіреулер Ланьерді Шекспирдің "Қараңғы әйел" деп есептеген. Бұл идентификацияны алғаш рет А. Л. Роуз ұсынған, және кейіннен бірнеше авторлар оны қайталаған. Ол Дэвид Ласоцки мен Роджер Приордың "Бассанолар: Венеция музыканттары мен аспап жасаушылары Англияда 1531–1665" (1995) кітабында және Стефани Хопкинс Хьюз еңбектерінде кездеседі. Ланьердің шашының түсі белгісіз болғанымен, оның Бассано туыстарының "қара" деп аталғаны туралы жазбалар бар, ол кезде бұл қоңыр түсті немесе Жерорта теңізі аймағына тән бояуға ие адамдарды атау үшін қолданылатын кең таралған термин еді. Ол сарай музыканттарының отбасынан шыққандықтан, Шекспирдің 128-сонетіндегі виргиналде ойнайтын әйелдің бейнесіне сай келеді. Шекспир 152-сонетте бұл әйелдің басқа біреуге "уәде бергенін" айтады, бұл Ланьердің Шекспирдің меценаты лорд Хансдонмен болған қарым-қатынасына байланысты деген болжам бар. Ланьердің "Қараңғы әйел" болғаны туралы теорияны басқа Ланьер зерттеушілері, мысалы Сюзанн Вудс (1999) күмәнде. Барбара Левальски Роуздің теориясы Ланьерді ақын ретінде қарастыруға назарды бұрғанын атап өтеді. Алайда, Мартин Грин Роуздің аргументі негізсіз болғанымен, Ланьердің сонеттерде еске алынатынын айтуы дұрыс екенін мәлімдеді. Драматургтар, музыканттар және ақындар да өз пікірлерін білдірді. Театр тарихшысы және драматург Эндрю Б. Харрис "The Lady Revealed" атты пьеса жазды, ол Роуздің Ланьерді "Қараңғы әйел" деп тануын көрсетеді. Лондон мен "Players' Club"-та оқылып, 2015 жылдың 16 наурызында Нью-Йорктегі "New Dramatists" театрында сахналық оқудан өтті. 2005 жылы ағылшын дирижері Питер Бассано, Эмилияның ағасының ұрпағы, оның Уильям Бёрдтың 1589 жылғы "Сандри табиғатының әндері" үшін кейбір мәтіндерді ұсынғанын айтты, бұл әндер лорд Хансдонға арналған. Сондай-ақ, әндердің бірі, итальяндық "Of Gold all Burnisht" сонетінің аудармасы, Шекспирдің 130-шы, пародиялық сонетін ("Менің сүйіктіме күнге теңдей көз жоқ") жасау үшін үлгі ретінде қолданылған болуы мүмкін. Ирландиялық ақын Найл МакДевит Ланьердің "Қараңғы әйел" екеніне сенеді: "Ол оның ұсыныстарын бірде-бір рет қабылдамады, және ол оны қайтарып алмады. Бұл жауапсыз махаббаттың шынайы оқиғасы". Тони Хейгарт Николас Хиллиардтың 1593 жылғы шағын портретінде Ланьер бейнеленгенін айтады.
Пьесалары
Джон Хадсон «Отеллодағы» Эмилия және «Венеция саудагеріндегі» Бассанио есімдерінің музыкаға өліп бара жатқан құстың аталған аттарымен сәйкес келетінін көрсетеді, оны ұлы ақынның стандартты Овидийлік бейнесі деп санайды. Ол «қош ән» кейбір классикалық туындыларда автордың атын жасыру үшін қолданылған әдеби тәсіл болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, өліп бара жатқан құстың әуенді «қош ән» шырқайтыны халық арасында кең таралған нақыл сөз болған, ал оны кейіпкерге қатысты қолдану, кейіпкердің ақын ретінде бейнеленгенін дәлелдемейді. Сондықтан, дәлелдер әлі де нақты емес және, мүмкін, жай ғана сәйкестік болар. Сонымен қатар, Приор «Отелло» пьесасы Бассано қаласындағы бір орынға сілтеме жасайды және пьесаның атауы Бассано қаласынан шыққан иезуит Джироламо Отеллоға қатысты болуы мүмкін деп санайды. Эмилия кейіпкері ағылшын сахнасындағы алғашқы феминистік сөздерді айтады, сондықтан оны Эмилия Ланьердің өзінің заманауи аллегориясы ретінде қарастыруға болады, ал екі пьесадағы музыканттар, Приордың пікірінше, оның отбасы мүшелеріне аллегория болып табылады. Хадсон «Тит Андроникте» тағы бір «қолтаңба» бар екеніне сендіреді, онда Эмилиус пен Бассиан әрқайсысы тәж ұстайды. Олардың әрқайсысы пьесаның басында және соңында екіншісінің орнын көрсетеді, бұл екі есімнің жұп екенін көрсететін риторикалық белгілер, ал олар пьесаның көп бөлігін аяқтайды. 2020 жылдың қараша айында Ланьердің інісінің ұрпаңы Питер Бассано «Шекспир мен Эмилия» атты кітабын жариялап, Ланьердің Қара ханым екенін дәлелдегенін мәлімдеді. Бассано Хиллиардтың балама миниатюрасының «Махаббат еңбегінің жоғалғандарындағы» Лорд Биронның қалаулы әйелінің сипаттамасына ұқсастығына назар салады: «Ақ түсті, жұмсақ маңдайлы. Көздері үшін бетіне екі қара дөңгелек орнатылған».
Беделі
Ланье итальяндық әкесінің патшалық музыкант ретінде тағайындалуы арқасында кіші дворян қатарына кірді. Ол Кент гравинясы Сьюзан Бертидің үйінде оқуын жалғастырды. Әке-шешесі қайтыс болғаннан кейін Ланье Англия королевасы Елизавета I-нің туысы, Генри Кэридің, 1-ші Хансдон баронының сүйіктісі болды. 1592 жылы ол Кэриден жүкті болды, содан кейін өзінің туысы, сарай музыканты Альфонсо Ланьеге үйленді. Олардың екі баласы болды, бірақ олардың тек біреуі ересек жасқа жетті. Ланье көптеген ғасырлар бойы ұмытылып, бірақ соңғы онжылдықтарда оны зерттеулер көбейді. Ол ағылшын тіліндегі алғашқы кәсіби әйел ақын ретінде танылған "Salve Deus Rex Judaeorum" атты өлеңдер жинағымен ағылшын әдебиетіне үлкен үлес қосып, есте қалды. Шындығында, ол Англияның алғашқы феминист жазушыларының бірі саналады және Шекспир жырларындағы "қара әйел" кейіпкері болуы мүмкін.
Танымал мәдениетте
Морган Ллойд Малкольмның 2018 жылы Лондонда қойылған "Эмилия" пьесасы – феминистік идеясы бар "құбылмалы тарих" туындысы, онда Ланьер Шекспирді "өзінің сөздерін ұрлағаны" үшін айыптайды. Ланьер 2019 жылғы "Astrologaster" видео ойынында кейіпкер ретінде (Кэтрин Родден дауыстаған) көрінеді. Ланьер Сандра Ньюманның "Аспан" романының орталық кейіпкері. Лиза Морденте 1981 жылы Бродвейдегі "Марлоу" қойылымындағы Лейнер рөлі үшін "Тони" сыйлығына ие болды.