Кіріспе

Ракета басқару түрі – жердегі станция немесе ұшақ радиобайланыс арқылы немесе зымыранды ұсыну құрылғысына жалғастыратын сым арқылы зымыранға сигналдар жіберіп, оның нысананы ұстап алу үшін қайда бұрылу керектігін айту арқылы зымыранды басқару түрі. Бұл басқару зымыранда оқшаулағыш болған жағдайда да, оның жарылуын бұйыруға мүмкіндік береді. Әдетте, басқару командаларын беруші жүйе радар арқылы нысананы және зымыранды немесе зымырандарды қадағалайды. Ол нысана мен зымыранның орналасқан жерін және жылдамдығын анықтайды, сондай-ақ олардың траекторияларының қиылысатын-қиылыспайтындығын есептейді. Егер қиылыспаса, басқару жүйесі зымыранға команда жіберіп, оның қанаттарын нысанаға жеткенге дейін қажетті бағытта бұруға бұйырады. Егер нысана маневр жасаса, басқару жүйесі мұны сезіп, осындай маневрлерге қарсы тұру үшін зымыранның бағытын үнемі жаңарта алады. Егер зымыран нысанаға жақын келсе, оның жақындық немесе тікелей соқтығыс оқшаулағышы оқ-дәрілік бөлімін жарылады немесе басқару жүйесі зымыранның нысанаға жақын болатынын болжап, жарылу сигналын жібере алады. Кейбір жүйелерде зымыранмен байланыс үшін арнайы радиоантенналар немесе антенналар қарастырылған. Ал басқаларында радар кодталған импульстарды жібере алады, оларды зымыран сезіп, басқару командалары ретінде түсіндіреді. Кейде іздеу стансасына көмектесу үшін зымыранда радиохабар таратушы болады, бұл оны іздеуді жеңілдетеді. Сондай-ақ, кейде бақылау стансасында екі немесе одан көп радарлық антенналар болады: біреуі зымыранды, ал қалғандары нысананы қадағалауға арналған. Мұндай жүйелер зымыранды қадағалау үшін қолданылатын радиолокациялық энергия арқылы онымен байланыс орната алады.

Көзге көрінетін жерге команда (CLOS)

CLOS жүйесі зымыран мен нысана арасындағы бұрыштық координаттарды ғана пайдаланып, соқтығысуды қамтамасыз етеді. Зымыран ұшыру құрылғысы мен нысана арасындағы көзге көріну сызығында (LOS) болуы керек, және зымыранның осы сызықтан кез келген ауытқуы түзетіледі. Көптеген зымыран түрлері осы бағыттау жүйесін қолданғандықтан, олар әдетте төрт топқа бөлінеді: Бақылаушы құрылғы мен ұшақ арасындағы көзге көріну сызығында (LOS) зымыранның әрқашан орналасуын қамтамасыз ететін, командалық бағыттау мен навигацияның белгілі бір түрі, көзге көріну сызығына (CLOS) немесе үш нүктелік бағыттау деп аталады. Яғни, зымыран нысананы ұстағаннан кейін, көзге көріну сызығына (LOS) мүмкіндігінше жақын болу үшін басқарылады. Жердегі басқарушыдан зымыранға бағыттау сигналдарын беру үшін пайдаланылады. Атап айтқанда, сәуленің үдеуі ескеріліп, сәулемен жүру теңдеулерінен туындаған номиналды үдеуге қосылса, CLOS бағыттауы пайда болады. Осылайша, сәулемен жүру үдеу командасы қосымша мүше енгізу арқылы өзгертіледі. Жоғарыда сипатталған сәулемен жүру көрсеткіштері сәуленің қозғалысын ескергенде айтарлықтай жақсартуға болады. CLOS бағыттауы көбінесе қысқа қашықтықтағы әуе қорғанысы және танкке қарсы жүйелерде қолданылады.

Көздің тікелей бағытына қолмен басқару (MCLOS)

Нысананы және зымыранды бақылау мен басқару қолмен жүргізіледі. Оператор зымыранның ұшуын қадағалайды және сигнал беру жүйесі арқылы зымыранды оператор мен нысана арасындағы түзу сызыққа ("көз сызығы") қайтаруға бұйрық береді. Бұл әдетте баяу қозғалатын нысаналар үшін тиімді, онда үлкен "алдын ала есептеу" қажет болмайды. MCLOS – бұл командалық басқару жүйелерінің бір түрі. Бұл жүйе кемелерге қарсы сырғанап түсетін бомбалар немесе зымырандар, сондай-ақ баяу қозғалатын B-17 Flying Fortress бомбалаушыларына қарсы қолданылған суперүнды Wasserfall зымыраны сияқты жағдайларда жұмыс істеді, бірақ жылдамдық артқан сайын MCLOS көптеген жағдайларда тиімсіз болып қалды.

Көздің тікелей бағытына жартылай қолмен басқару (SMCLOS)

Нысананы іздеу автоматты, ал зымыранды іздеу және басқару қолмен жасалады.

Көздің тікелей бағытына жартылай автоматты басқару (SACLOS)

Нысананы бақылау қолмен жүргізіледі, бірақ зымыранды іздеу және басқару автоматты түрде жүзеге асырылады. Бұл MCLOS жүйесіне ұқсас, бірақ кейбір автоматты жүйе зымыранды көру сызығына орналастырады, ал оператор тек нысананы қадағалайды. *SACLOS нысананы пайдаланушыға көрінбейтін жағдайда зымыранды іске қосуға мүмкіндік береді және оны басқару, әдетте, әлдеқайда оңай. SACLOS танктер және бетондалған нысаналар сияқты жердегі нысаналарға қарсы басқарудың ең көп қолданылатын түрі болып табылады.

Көзге түсетін бағытқа автоматты басқару (ACLOS)

Нысананы іздеу, зымыранды іздеу және басқару автоматты түрде жүзеге асырылады.

Көзге көрінбейтін жерге басқару (COLOS)

Бұл бағыттау жүйесі алғашқылардың бірі болып қолданылған және қазірге дейін, негізінен зениттік зымырандарда қызмет етеді. Бұл жүйеде нысананы және зымыранды анықтау құрылғылары әртүрлі бағытта бағытталуы мүмкін. Бағыттау жүйесі оларды кеңістікте орналастыру арқылы зымыранның нысананы жоюын қамтамасыз етеді. Бұл олардың CLOS жүйелері сияқты бұрыштық координаттарға тәуелді емес екенін білдіреді. Оларға қашықтық сияқты басқа координаттар қажет. Мұны іске асыру үшін нысананы және зымыранды анықтау құрылғыларының екеуі де жұмыс істеуі керек. Олар әрқашан автоматты түрде жұмыс істейді және бұл жүйелерде радар жалғыз сенсор ретінде қолданылады. SM-2MR стандарты орташа қашықтықта инерциялық бағыттаумен басқарылады, бірақ AN/SPY 1 радарымен ұшыру платформасына орнатылған радар байланысы арқылы COLOS жүйесінің көмегімен толықтырылады.

Көзбен шолушы сәулемен жүруді басқару (LOSBR)

LOSBR қандай да бір сәулені пайдаланады, әдетте радио, радар немесе лазер сәулесін, ол нысанаға бағытталады және зымыранның арт жағындағы сенсорлар оны сәуле ортасында ұстап тұрады. Сәулемен басқарылатын жүйелер көбінесе SACLOS болып табылады, бірақ міндетті емес; басқа жүйелерде сәуле автоматтандырылған радарлық бақылау жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Мысалы, Вьетнамда қолданылған RIM 8 Talos зымыранының кейінгі нұсқаларын қарастыруға болады: радар сәулесі зымыранды биік траекториямен ұшыру үшін пайдаланылды, содан кейін нысана ұшағының тік жазықтығына қарай біртіндеп төмендетілді, ал соңғы сәтте нысанаға бағыттау және соққы беру үшін жартылай белсенді радарлық бағыттау (SARH) жүзеге асырылды. Бұл, іздеу радарінен айырмашылығы, жау ұшқышына зымыранды бағыттау радарымен ұшаққа бағытталғаны туралы ең аз ескертуді берді. Бұл маңызды айырмашылық, себебі сигналдың қасиеттері әртүрлі және қашу амалдарын қолдану үшін сигналдар белгі ретінде қолданылады. LOSBR сәуленің таралуымен қашықтық артқан сайын дәлдік төмендеуінің тудырған кемшілігіне ұшырайды. Лазерлік сәуле басқарылатын жүйелер радарларға қарағанда аз таралғандықтан дәлдігі жоғары, бірақ олардың барлығы қысқа қашықтықта жұмыс істейді және лазерге нашар ауа райы зиян келтіруі мүмкін. Керісінше, SARH нысанаға жақындаған сайын дәлдігі артады, сондықтан екі жүйе бір-бірін толықтырады.

Тректік-ракеталық

Ракета арқылы нысананы ұстау – командалық басқарудың бір түрі. Басты айырмашылық – ракета нысана туралы ақпаратты басқару жүйесіне жіберіп, оған келісу үшін есептеуге көмектеседі. Бұл таза командалық басқарудың дәлдігін нашарлатуын азайтады.