Кіріспе

Ұшақ тасымалдағыш кемелерге тоқтаумен қонуға мүмкіндік беретін ұшақ құрылғысы.

Ауыс ілгіш, тұрақтандыру ілгіш немесе тоқтату ілгіші – кейбір әскери тұрақты қанатты ұшақтардың арқа бөлігіне (эпеннажына) бекітілетін құрылғы. Бұл ілгіш теңіздегі ұшақ тасымалдағыш кемелердің ұшу палубасына қалыпты қону кезінде, сондай-ақ тиісті жабдықталған әуежайлардағы төтенше қонулар немесе ұшып кетуден бас тарту кезінде жылдам тоқтауға қол жеткізу үшін қолданылады. Ауыс ілгіші алғаш рет 1911 жылдың 18 қаңтарында ұшқыш Юджин Элли теңізде көрсетті, ол бұл құрылғының көмегімен USS Pennsylvania бронекеріне сәтті қонды. Бірақ, 1920 жылдардың басында ғана палубаға орнатылған тоқтату құрылғысымен жұптасқан практикалық жүйе ойлап табылып, пайдалануға берілді. 1930 жылдары көптеген кемелер осылай жабдықталды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теңізде ауырлау ұрыс ұшақтарын пайдалануға мүмкіндік берді. 1950 жылдары реактивті ұшақтар енгізілгеннен кейін, тоқтату технологиясы одан әрі жетілдіріліп, ұшақ тасымалдағыш кемелерге жоғары жылдамдықпен және салмақпен қонуға мүмкіндік берді. Бұл жүйе жиырма бірінші ғасырда да кеңінен қолданылуда.

Сипаттамасы мен жұмыс істеуі

Құйрық ілгегі – берік металл таяқша, бос ұшы жалпақталған, сәл қалыңдатылған және тырнақ тәрізді ілгекке айналдырылған. Ілгек ұшақтың кіліндегі бұрылмалы механизмге орнатылады және әдетте механикалық және гидравликалық түрде жиналған/көтерілген күйде ұсталады. Ұшқыш белсендірген кезде, гидравликалық немесе пневматикалық қысым ілгекті төмен түсіреді. Ұшақта құйрық ілгегінің болуы, оның әуе кемесіне сәйкес екенін көрсете бермейді. Әуе кемесіне арналған ілгектер ұшқыш пайдаланғаннан кейін жылдам көтерілуі үшін жасалған. Көптеген құрлықтағы истребительдер де құйрық ілгегімен жабдықталған, олар тежегіш/дөңгелек бұзылғанда, ұшып кету тоқтатылғанда немесе басқа да төтенше жағдайларда қолдануға арналған. Құрлықтағы ұшақтардың қону шассилері мен құйрық ілгектері әдетте әуе кемесіне қонған кездегі соққыны сіңіруге жеткіліксіз, ал кейбір құрлықтағы құйрық ілгектері азот қысым жүйесімен ұсталады, оларды пайдаланғаннан кейін жердегі қызметкерлер қайта зарядтауы тиіс.

Әдіс

Ұшақ "ұшақпен тоқтату" алдында, ұшқыш ілгекті төмен түсіреді, осылайша ұшақ доңғалақтары жерге тигенде ол жерге тиеді. Содан соң ілгек ұшақ тоқтату кабельіне ілігуге дейін жер бетінде сүйреледі, ол қону алаңында керілген. Кабель босатылып, ұшақтың энергиясын кабель арқылы тоқтату құрылғысына жеткізеді. "Тұтқындалған қону" жиі "трап" деп аталады. Егер ұшақ тоқтату кабельдерін асып кетсе, оны "болтер" деп айтады. Кейде құйрық ілгегі сымдардың біріне немесе бірнешеуіне соғылып, "ілгек секіріп болтер" болады. Құрлықтағы ұшуды тоқтату жағдайында, ілгек кабельге дейін белгілі бір биіктікте (әдетте шамамен 1000 фут) төмен түсірілуі мүмкін. Егер ұшақтың құйрық ілгегі жұмыс істемейтін немесе зақымдалған болса, теңіз авиаторларының мүмкіндіктері шектеулі: егер олар қол жетімді болса, жағалаудағы ұшу-қону жолақтарына ауыса алады немесе тасымалдаушының палубасында орнатылатын тормен "баррикадалана" алады.