Кіріспе
Генрих фон Клейсттің повесі Майкл Кольхас – неміс жазушысы Генрих фон Клейсттің повесі, ол 16 ғасырдағы Ханс Кольхас оқиғасына негізделген. Клейст осы туындының бөліктерін 1808 жылғы маусымдағы өзінің әдеби журналы «Phöbus»-тың 6-томында жариялады. Толық нұсқасы 1810 жылы Клейсттің «Erzählungen» (повестер) жинағының бірінші томында жарық көрді. Туындының тақырыбы (әділдікке деген фанатикалық ұмтылыс) және стилі (дәл баяндама түрінде берілген экзистенциалистік бейтараптық) өте заманауи. Олар жазылғаннан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң басқа авторларға әсер етті.
Michael Kohlhaas is a novella by the German author Heinrich von Kleist, based on a 16th century story of Hans Kohlhase. Kleist published fragments of the work in volume 6 of his literary journal Phöbus in June 1808. The complete work was published in the first volume of Kleist's Erzählungen (novellas) in 1810. Both the theme (a fanatical quest for justice) and the style (existentialist detachment posing as a chronicle) are surprisingly modern. They resonated with other authors more than a century after they were written.
Тарихи Кольхас
XVI ғасырда саудагер Ханс Кольхазе Бранденбург маркграфтығындағы Шпрее өзенінің жағасындағы Кьолльн қаласында (қазір Берлинге қосылған) өмір сүрді. 1532 жылдың қазан айында ол көршілес Саксония курфюрсттығындағы Лейпциг сауда жәрмеңкесіне жолға шықты. Жолда Юнкер фон Зашвицтің бұйрығымен оның екі жылқысы Саксониядан өту үшін алынған ақы деп есептеліп, тәркіленді. Кольхазе Саксония сотына шағымданып, әділдік іздеді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Ашуға мініп, 1534 жылы Виттенбергтегі үйлерді өртеп жіберді. Тіпті Мартин Лютердің насихаты да оны тоқтатуға жеткіліксіз болды, Кольхазе және ол жинаған топ тағы да зұлмат көрсетті. 1540 жылы ол соңынан ұсталды, сотталды және 1540 жылдың 22 наурызында Берлинде дөңгелекте жазаланды. Осы оқиғадан Клейст жалпы заң мен қоғамдық мүдделерге қарсы тұрып, әділдікке жеке ізденісті бейнелейтін повесть жазды.
Саяси ахуал
XIX ғасырдың басында Наполеонға қарсы соғыстағы жеңілістер және ішкі жағдайлардың тұрақсыздығы (герман мемлекеттері мен княздықтарының билеушілері Наполеонмен ықпалдасудың әртүрлі стратегияларын ұстанғандықтан) Пруссияда наразылық сезіміне себеп болды. Клейст Францияға анық қарсы болды және реформалардың қажеттілігіне берілгендік танытты. Ол Кольхас кейіпкері арқылы өз саяси ойларын жеткізе алды, бірақ осылайша өзін саяси қозғалысқа қатысқан деп күдік тудырмады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бранденбургтің жылқы саудагері Михаэль Кольхас аттар тобын Саксония бағытында алып бара жатқанда, Юнкер Венцель фон Тронканың әкімі оны дұрыс транзит құжаттары жоқ деп тоқтатады. Әкім Кольхастан екі жылқыны кепіл ретінде қалдыруды талап етеді. Дрезденде (Саксония астанасы) Кольхас бұл кепілдің кездейсоқ екенін біледі және аттарын қайтаруды талап етеді. Юнкер Тронканың сарайына келгенде, жылқылардың егістікте жұмыс істегеннен зардап шеккенін және жылқыларға қатыгездікпен қарауға қарсылық білдірген жұмысшысы ұрып-сапаланғанын көреді. Кольхас Юнкерді жұмысшысын емдеуге және жылқыларын қалпына келтіруге кеткен шығындарды өтеу үшін сотқа береді. Бір жыл өткен соң, Юнкердің туыстарының саяси ықпалымен сотқа берген арызы қабылданбағанын біледі. Кольхас өз құқықтарын талап етуде жалғасады. Достас саясаткердің қолдауына және әйелінің жеке қатысуына қарамастан (оны Саксония сайлаушысына петиция жеткізуге тырысқанда күзетші ұрып-сапалайды, ал ол кейіннен жараларынан қайтыс болады), ол сәттілікке жете алмайды. Әкімшілік "ескі достар клубы" заң арқылы ілгерілеуге мүмкіндік бермейді, сондықтан Кольхас қылмыстық жолға түседі. Ол жеке соғыс жасайды. Жеті адаммен бірге ол Юнкердің сарайын қиратады, ол бұл уақытта Виттенбергке қашады, ал қалған қызметшілерді (оның ішінде нәрестеді) өлтіреді. Кольхас аттарын босатады, бірақ оларды сарайда қалдырып, өсіп келе жатқан "армиясын" (ірілең топты) Виттенбергке алып барып, Юнкерді талап етеді. 400 адамнан тұратын әскерінің Виттенбергке жасаған көптеген шабуылдарына қарамастан, ол Юнкерді қолға түсіре алмайды. Мартин Лютердің жеке араласуы арқылы кешірім беріледі, соның нәтижесінде Саксония сайлаушысы Юнкерге қарсы сот процесін мақұлдайды. Бірақ Юнкер өзінің ықпалды отбасын қайтадан жұмылдырып, Кольхас Бранденбургтегі түрмеге тасталады. Бранденбург сайлаушысы Кольхасты босатуға қол жеткізеді, бірақ Саксония бұл уақытта Венадағы императорға хабарлағандықтан, Берлиндегі билеуші отбасылар аристократияның билігіне төнген бұл қатерді қатаң жазалау керек деп санайды. Бранденбург сайлаушысының Кольхасты құтқаруға жасаған таңғажайып әрекеттеріне қарамастан, ол өлім жазасына кесіледі. Кейіннен Кольхастың өзімен бірге Саксония үйі туралы маңызды ақпараттар бар құжаттары бар екені анықталады. Кольхас жазаға тартылатын кезде, ол көпшіліктің ішінде Саксония сайлаушысының жасырынып тұрғанын көреді. Әкімі арқылы оған Юнкерге қарсы сот ісінің сәтті аяқталғаны туралы хабар беріледі, оған жұмысшысының жаралары үшін өтемақы төленеді және қазір жақсы тамақтандырылған және сау жылқылар көрсетіледі. Әділет орнағанына қуанған ол өлім жазасын қабылдауға дайындықпен мойынсұнады. Алайда, басы кесілер алдында, ол мойнындағы Саксония үйіне қатысты құжаттарды сақтаған амулетті ашып, оларды жұтып қояды. Саксония сайлаушысы бұл әрекетке қатты қайғырып, есінен таяды, ал Кольхастың басы бірден кесіледі.
Ықпал
Франц Кафка өмірінде тек екі рет көпшілік алдында сөйлеген, және олардың бірі Михаэль Кольхастың үзінділерін оқуға арналған. Кафка бұл туындыны "жасқа қанаты қақтырмастан, құлшыныссыз ойлау мүмкін емес" деп айтқан. 1969 жылғы Волкер Шлёндорфтың "Майкл Кольхас – көтерілісші" ("Michael Kohlhaas – der Rebell") және 2013 жылғы Арно де Паллиердің "Майкл Кольхас" ("Michael Kohlhaas") фильмдері Клейсттің әңгімесінің тікелей бейімделуі болды. Михаэль Кольхас туралы оқиға Е. Л. Доктороудың 1975 жылғы "Рагтайм" романына әсер етті, онда ұқсас сюжеттік элементтер қолданылып, "Колхаус Уокер" атты басты кейіпкер енгізілген. Доктороу өзінің кітабын Клейст әңгімесіне "нақтылы құрмет көрсету" деп атады. Лейф Г. В. Перссонның 1982 жылғы "Қоғамның тіректері" ("The Pillars of Society") романы Михаэль Кольхастың дөңгелектегі азаптары туралы эпиграфпен басталады. Ж. М. Кутзеенің 1983 жылғы "Майкл К. өмірі мен заманы" ("Life & Times of Michael K") романы осы туындының ықпалында жазылған. Немец жазушысы Патрик Зюскиндтің 1985 жылғы "Парфюм" ("Das Parfum") романының алғашқы сөйлемі Михаэль Кольхастың алғашқы сөйлеміне құрмет көрсету болып табылады. Итальян драматургі және актері Марко Балианидің 1990 жылғы "Кольхас" ("Kohlhaas (play)") пьесасы Клейст кітабының тікелей бейімделуі. 2017 жылы итальяндық пьесаны Беатрис Кастелляри испан тіліне аударды, ал Риккардо Ригамонти түсіндірді. Романьол ақыны Раффаэлло Балдини бұл повестьті өзінің ықпалында санады. Фредерик Джеймсон 1991 жылғы "Постмодернизм немесе Кеш капитализмнің мәдени логикасы" ("Postmodernism, or, the Cultural Logic of Late Capitalism") кітабында Клейсттің "Майкл Кольхас" туындысына сілтеме жасайды. Джон Бадхамның 1999 жылғы "Джек Булл" ("The Jack Bull") фильмі осы кітапқа негізделген, сонымен қатар Андрей Звягинцевтің 2014 жылғы "Левиафан" ("Leviathan") фильміне де маңызды шабыт көзі болды. 1999 жылғы венгр жазушысы Таснади Иштваның ("Tasnádi István (író)") "Қоғамдық жау" ("Közellenség (Public Enemy)") пьесасы Кольхас оқиғасын екі қара жылқының көзқарасынан баяндайды. Немец тілді медициналық ортада "Кольхас синдромы" термині дұрыс болуға ұмтылатын мінез-құлқы бар адамдарды көрсету үшін кеңінен қолданылады.