Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахматтағы ерекше мат позициясы
Special checkmate position
Шахматта таза мат – бұл шахматтық мат позициясы, онда матталған король дәл бір рет шабуылға ұшырайды және оның жанындағы кез келген алаңға көшуіне әрбір алаң үшін дәл бір себеппен кедергі келтіріледі. Матталған корольдің әрбір алаңы бір ғана шабуылдаушы бірлікпен шабуылдалады немесе "қорғалады", немесе шабуылданбаған алаңда сол корольмен бір түсті достық бірлік орналасқан болады. Кейбір авторлар екі рет шабуыл немесе байланыс жағдайларын да таза матқа жатқызуға болады деп санайды. Таза маттар шахматтық композиторларға эстетикалық құндылығымен қызығушылық тудырады. Нақты ойында олардың кездесуі көбінесе жай ғана оқиға болып табылады. Дегенмен, бірнеше танымал ойындар таза матпен аяқталды, соның ішінде Адольф Андерсен жеңген "Өлмес ойын" және "Жасыл ойын"; Перулік "Өлмес ойын"; және Боби Фишер жеңген "Ғасыр ойыны". Таза мат – композиторлар шахмат мат позициясының қасиеттерін сипаттау үшін қолданатын терминдердің бірі; оған байланысты экономикалық мат, модельдік мат және идеалдық мат ұғымдары бар. Экономикалық мат – бұл шабуылшының барлық фигуралары матқа қатысатын позиция, король мен пілдерден басқа (қажет болмаса). Модельдік мат және идеалдық мат – екеуі де таза маттың күшті түрлері. Егер шахмат мат "таза және экономикалық" болса, онда ол модельдік мат деп аталады. Практикалық тұрғыда, бұл корольдің алаңындағы әрбір алаңға қатысты, матталған корольді сол алаңға көшіруге болмайтын бір себеп бар екенін білдіреді. Кейбір авторлар матталған корольге бір рет қана шабуыл жасалатынын атап көрсетпейді. Б.Хортонның "Заманауи шахмат сөздігінде" берілген анықтама:
In chess, a pure mate is a checkmate position such that the mated king is attacked exactly once, and prevented from moving to any of the adjacent squares in its for exactly one reason per square. Each of the squares in the mated king's field is attacked or "guarded" by one—and only one—attacking unit, or else a square which is not attacked is occupied by a friendly unit, a unit of the same color as the mated king. Some authors allow that special situations involving double check or pins may also be considered as pure mate. Pure mates are of interest to chess problem composers for their aesthetic value. In real gameplay, their occurrence is incidental. Nevertheless, several famous games have concluded with a pure mate, including the Immortal Game and the Evergreen Game, both won by Adolf Anderssen; the Peruvian Immortal; and the Game of the Century, an early won by Bobby Fischer. Pure mate is one of a few terms used by composers to describe the properties of a checkmate position; related concepts include economical mate, model mate, and ideal mate. An economical mate is a position such that all of the attacker's pieces contribute to the checkmate, with the (optional) exception of the king and the pawns. The model mate and the ideal mate are both stronger forms of pure mate. When a checkmate is both "pure and economical", it is said to be a model mate. In practice, this means that for each of the squares in the king's field, there is exactly one reason why the mated king cannot be moved to that square to escape check. Some authors omit the detail that the mated king itself is attacked only once. In his Dictionary of Modern Chess, Byrne J. Horton provided the following definition:
Хортонның анықтамасы шахматтық есептердегі тарихи қағиданы негізге алады, онда ақ түс шабуылдайтын және мат қоятын тарап, ал қара түс матталатын және жеңілетін тарап болып табылады. Алайда, таза мат ұғымы қара түс мат қоятын позицияларға да қатысты. Оксфордтық шахмат жолдасы Дэвид Хупер мен Кеннет Уайлд мынадай күрделі анықтама берді, байланыс және екі рет шабуыл жағдайларында ерекшеліктерге рұқсат береді:
Horton's definition assumes a historical norm in chess problems, in which White is the attacking and mating side, while Black is the mated and losing side. However, the concept of a pure mate is also applicable to positions in which Black is the mating side. In the Oxford Companion to Chess, David Hooper and Kenneth Whyld gave a more complex definition, allowing for exceptions in the cases of pins and double check:
Штейнкюлер Блэкбернге қарсы, 1863
Өздерінің анықтамасын бергеннен кейін Хупер мен Уайлд Джозеф Генри Блэкберннің Александр Штейнкюлерге қарсы жеңіске жетуін қараның таза матқа жеткен мысалы ретінде келтірді. Қара ретінде ойнап, қараның 19-шы жүрісінен бастап, Блэкберн аққа қарсы үш тізбектей шабуыл жасады (19. Qxf2+ 20. Kh1 Qg1+ 21. Rxg1 Nf2+ 22. Kg2), осылайша әр шабуылдан кейін ақтардың нақты бір ғана заңды жауабы болды, ол патшаны құрбан етуді білдірді. Содан кейін қара өзінің жалғыз мүмкіндігі болған шахты (және матты) 22. Bh3 жүрісімен жасады, бұл таза мат еді, онда қараның аты, ақ шаршыдағы пілі және патшаның мұнарасы бірігіп мат қойды. Соңғы позицияда ақ патша тақта жиегінен бір шаршы қашықтықта болды, сондықтан оның мүмкін болатын қозғалыс алаңы ең көп сегіз шаршыдан тұрды. g1, h2 және g3 шаршылары өз жағынан келген фигуралармен (Хупер мен Уайлд оларды өздігінен бұғаттау деп атады) жабылды, олардың ешқайсысына қарсылас шабуыл жасамады. h1 және h3 шаршыларын ат шабуылдады (не күзетті), ал f3 және f2 шаршыларын патшаның мұнарасы шабуылдады (не күзетті). f1 шаршысына мұнара шабуыл жасамайды (ат оның шабуыл жолын шектейді); алайда, оны піл күзетіп тұр, себебі піл берілген позицияда шаршыға тікелей шабуыл жасай алмаса да, король пілдің шабуыл жолымен қашуына мүмкіндік бермейді, себебі ол шахта қалады. Осы себепті кейбір авторлар патшаның қозғалысын осындай шектеуге ұшырату үшін "шабуылдау" емес, "қорғау" сөзін қолдануды жөн көреді.
After providing their own definition, Hooper and Whyld cited a won by Joseph Henry Blackburne against Alexander Steinkühler as an example of pure mate with Black as the mating side. Playing as Black and beginning with Black's 19th move, Blackburne initiated an attack on White's consisting of three consecutive checks (19 Qxf2+ 20. Kh1 Qg1+ 21. Rxg1 Nf2+ 22. Kg2) such that after each check, White had exactly one legal response, involving a queen sacrifice. Black then played his only available check (and mate) 22 Bh3, a pure mate in which Black's knight, light squared bishop and king's rook with each other to give mate. In the final position, the White king occupied a square away from the board's edge, such that its field consisted of the maximum eight squares. The three squares g1, h2 and g3 were blocked by friendly pieces (referred to by Hooper and Whyld as self blocks), none of which were also attacked by opposing units. h1 and h3 were attacked (or guarded) by the knight, and f3 and f2 were attacked (or guarded) by the king's rook. The square f1 is not attacked by the rook (the knight limits its line of attack); however, it is guarded by the bishop in that although the bishop may be said not to attack the square in the given position, the king is nevertheless prevented from fleeing along the bishop's line of attack, as it would remain in check. For this reason, some authors prefer to use the word "guarded" rather than "attacked" to describe such limitations on the king's movement.
"Ғасырдың ойыны"
1956 жылы 13 жасар Боби Фишер, болашақ әлем чемпионы, шебер ойыншы Дональд Бёрнге қарсы танымал партияны жеңіп, өзін дағдылы ойыншы ретінде көрсетті. Ойынның басында бір патшайымды құрбан еткеннен кейін Фишер өзінің фигураларын үйлестіріп, құрбан етілген патшайым үшін мұнара, екі слон және пешканы жеңіп алды, осылайша материалдық басымдыққа ие болды. Кәсіби шахматта, егер партияның жеңіліске ұшырағаны анық болса, жеңілген ойыншы матқа дейін ойнамай, бас тартуға рұқсат етіледі, бұл қарсыласына деген құрметтің және жеңімпаздың нашар спорттық мінез деп есептеуі мүмкін, матқа дейін ойнауға мәжбүрлеудің қиындығын болдырмау үшін. Алайда, Бёрн өзінің әріптестерімен ақылдасып, Фишердің шеберлігіне құрмет көрсету үшін және жас Фишерге матты сезіну мүмкіндігін беру үшін, көптеген ойыншылардың уақтылы бас тартуына ұқсас себеппен, матқа дейін ойнауға шешім қабылдаған болуы мүмкін. Қорытынды нәтиже – таза мат болды, онда қара мұнара, слон және жылқы ақ патшаны тақтаның жиегіне тығып қойды.
In 1956, Bobby Fischer, a 13 year old boy and future world champion, won a famous game against the master player Donald Byrne, establishing himself as a skilled player. Following an early queen sacrifice, Fischer coordinated his pieces to win a rook, two bishops, and a pawn for the sacrificed queen, thus gaining a winning material advantage. In professional chess, when a game is clearly lost, it is customary for the losing player to resign rather than play until checkmate, both out of respect for one's opponent and also to avoid the tedium of forcing the opponent to play until checkmate, which the winning player may view as poor sportsmanship. However, Byrne is supposed to have conferred with some of his fellow players, deciding to play until checkmate for the same reason that most players resign ahead of time: as a sign of respect for Fischer's skill and also to allow the young Fischer the satisfaction of mate. The final result was a pure mate, with a black rook, bishop and knight trapping the white king against the edge of the board.
"Өлмес ойын"
Өлмейтін ойын – 1851 жылы Адольф Андерсен мен Лайонель Кизерицкий ойнаған кездейсоқ ойын. Андерсен қалған материалда шабуыл жасау үшін екі ладьяны құрбан етуге рұқсат берді. Хупер, Уайлд және Каспаровтың хабарлауынша, Кизерицкий 20. Ke2 соңынан ойынды доғарып берген. Дегенмен, 20 Na6 21. Nxg7+ Kd8 22. Qf6+ Nxf6 23. Be7# жалғасы ойын туралы жазбаларда жиі кездеседі. Егер ойналған болса, бұл жалғасу үлгілі матқа әкелген болар еді. Каспаров бұл жалғасты "таза" және "экономикалық" деп сипаттады, бұл екі сөз бірге алғанда үлгілі матпен синонимді.
The Immortal Game was a casual game played by Adolf Anderssen and Lionel Kieseritzky in 1851. Anderssen allowed a double rook sacrifice in order to develop an attack using his remaining Hooper, Whyld and Kasparov report that Kieseritzky resigned the game following 20. Ke2. However, the continuation 20 Na6 21. Nxg7+ Kd8 22. Qf6+ Nxf6 23. Be7# is commonly reported in treatments of the game. If played, this continuation would have resulted in a model mate. Kasparov described the continuation as being both "pure" and "economic", two adjectives which, taken together, are synonymous with a model mate.
Үлгі емес
Таза маттың мысалдары жасалмаған. Осы мысалдағы қара патша c5 немесе e5-ке екі себеппен қозғала алмайды: аталған алаңдарға ақ патшайым мен ақ мұнара бірдей шабуыл жасайды. Қара патша c4-ке де екі себеппен қозғала алмайды: алаңда достық піл тұр, тіпті ол болмаса да, оған ақ патша да шабуыл жасайды.
Non examples of pure mate have been composed. In the given non example, the black king cannot move to either c5 or e5 for the same two reasons: these squares are attacked by both the white queen and the white rook. The black king also cannot move to c4 for two reasons: the square is occupied by a friendly bishop, but even if it weren't, it is also attacked by the white king.
Екі рет тексеруге және шыналарға қатысты ерекшеліктер
Кейбір авторлар екі рет тексеру мен байланыстыруды (пин) қамтитын ерекше жағдайларды таза мат ретінде қарастыруға рұқсат етеді, тіпті олар шахмат тақтасының әр шаршысының (және патшаның шаршысының өзінің) дәл бір рет қапталуы деген негізгі қағиданы бұзса да. Мұндай ерекшеліктерге егер екі рет тексеру немесе байланыстырудың болуы позицияның мат болуы үшін қажет болса, рұқсат беріледі, бұл матталған тараптың шахматқа жауап беруіне кедергі келтіреді, әйтпесе олар жауап бере алатын еді. Шахмат композициясында осы кеңейтілген таза мат анықтамасын қамтамасыз ететін эстетикалық ұғым күштің үнемділігі деп аталады. Күштің үнемділігі – шахмат композициясының ең аз материалды ең тиімді пайдаланғанда қарапайым және әдемі болады деген идея. Мысалы, шахмат матта немесе нақты тактикалық комбинацияда. Идеалды жағдайда, артықшылықты болдырмау үшін, берілген шаршыға бір бірліктен артық шабуыл жасалмауы керек. Бірақ егер матты қамтамасыз ету үшін қажетті ең аз күш екі рет шабуылды немесе байланыстыруды қажет етсе, онда алынған позиция таза мат ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірінші диаграммадағы позицияда қара екі рет тексеру арқылы матталды. Патшаның алаңының әр шаршысы дәл бір рет шабуылға ұшырайды, қорғалады немесе тосқауылға алынады. Дегенмен, патшаның шаршысы екі рет шабуылға ұшырайды. Екі рет тексеру кезінде қорғаушы екі шабуылшыны бірден тосқауылға алу немесе ұстап алу мүмкін емес. Сондықтан патша қозғалуы керек, ал берілген позицияда ол қозғала алмайды. Егер позиция екі рет тексеру болмаса, қара ханыша екі тексерудің біреуіне жауап бере алатын еді, мысалы, мұнара мен патшаның арасына e5 шаршысына, піл мен патшаның арасына e4 шаршысына қойып немесе f5 шаршысындағы мұнараны ұстап алатын еді. Екі рет тексеру ханышаның қозғалуына кедергі келтіреді. Позицияның екі рет тексеру екендігі мат болуы үшін қажет, сондықтан кейбір авторлар оны таза мат ретінде қабылдайды. Екінші диаграммадағы позицияда қара е3 шаршысындағы атпен матталды. Патшаның алаңындағы әр шаршы және патшаның шаршысының өзі бір рет қапталады, бір ерекшелікпен. Қара патша екі себептен e4 шаршысына көше алмайды: шаршы достық мұнарамен толыққан, бірақ олай болмаған жағдайда да, шаршыға ақ піл шабуыл жасайды, ол мұнараны патшасына байланыстырып қояды. Алайда, мұнараның байланыстырылуы позицияның мат болуы үшін қажет. Егер мұнара байланыстырылмаған болса, ол e3 шаршысындағы атты ұстап алып, шахматқа жауап бере алатын еді. Бұл екі мысал да Хупер мен Уайлдтың таза маттың кеңейтілген анықтамасына сәйкес келеді.
Some authors allow exceptional cases involving double check and pins to count as pure mates, even if they violate the basic concept that each square of the field (and the king's square itself) is covered exactly once. Such exceptions are allowed if the existence of a double check or a pin is necessary in order for the position to be a checkmate, preventing the mated party from responding to the check, which they might otherwise have done. In chess composition, the aesthetic concept which allows for this expanded definition of pure mate is called economy of force. Economy of force refers to the idea that a chess composition is simpler and more beautiful when it uses minimal material to maximal effect, e. g. in a checkmate or some particular tactic. Ideally, in order to avoid redundancy, no more than one unit should attack a given square. But if the minimum force necessary in order to ensure checkmate requires a double check or a pin, then the resulting position may be regarded as a pure mate. In the first diagrammed position, Black has been mated by a double check. Every square of the king's field is attacked, guarded, or blocked exactly once. However, the king's square itself is attacked twice. In a double check, it is impossible for a defender to block or capture both attackers simultaneously. Therefore the king must move, and in the given position, it cannot. If the position were not a double check, then the black queen would be able to deal with either check, either by interposing between the rook and the king at e5, between the bishop and the king at e4, or else by capturing the rook at f5. Double check prevents the queen from moving at all. The fact that the position is a double check is necessary in order for it to be a checkmate, and therefore some authors allow it as a pure mate. In the second diagrammed position, Black has been mated by the knight at e3. Every square in the king's field and the king's square itself are each covered exactly once, with one exception. The black king cannot move to e4 for two reasons: the square is occupied by a friendly rook, but even if it weren't, the square is also attacked by the white bishop, which pins the rook to its king. However, the fact that the rook is pinned is necessary in order for the position to be a checkmate. If the rook were not pinned, it would be able to deal with the check by capturing the knight at e3. Both of these examples satisfy Hooper and Whyld's expanded definition of pure mate.
Үлгі емес
Бірінші мысалда, ақ 1. Re8# ойынын жасауы мүмкін. Егер бұл қадам жасалса, қара екі рет тексеру арқылы мат болады. Бұл позиция таза мат болуы мүмкін, бірақ a8 қалқаншасы ақ мұнара мен пілдің екі шабуылына ұшырайды. Егер екі рет тексеру болмаса да, қара екі шабуылдың бірін немесе екеуін де жоюдың жолы жоқ. Басқаша айтқанда, қара шабуылшыны ұстап алу немесе шабуыл жолына кедергі келтіру үшін екі рет тексеруді жасау қажет болмады. Сондықтан, екі рет тексеру – мат үшін қажетті ең төменгі күштен артық, қажетсіз шабуыл күші және күшті үнемдеу принципіне қайшы келеді. Осылайша, 1. Re8# қадамынан кейінгі позиция Хупер мен Уайлдтың таза мат анықтамасын қанағаттандырмайды. Ақ орнына 1. Qc8# ойынын жасауы мүмкін, бұл патшайымның өздігінен жасаған нағыз таза мат. Екінші мысалда, ақ 1. Bd5# ойынын жасауы мүмкін. Егер бұл қадам жасалса, қара патшаның орналасқан жерінде тірелген фигура бар позицияда мат болады. Бұл позиция таза мат болуы мүмкін, бірақ a7 қалқаншасы достық пионмен толған және ақ патшайымның шабуылына ұшырайды. Тіреу шахмат үшін қажет емес, себебі пион тірелмеген жағдайда да, шабуылдаушы пілді ұстап алуға немесе пілдің шабуыл жолына кедергі келтіруге мүмкіндік бермейді. Егер 1. Bd5# қадамынан кейін ақ патшайым тақтадан алынса, позиция әлі де шахматтық мат болады. Сондықтан, тіреу – мат үшін қажетті ең төменгі күштен артық, қажетсіз шабуыл күші және күшті үнемдеу принципіне қайшы келеді. Осылайша, бұл позиция Хупер мен Уайлдтың таза мат анықтамасын қанағаттандырмайды. Ақ орнына 1. Qd5# ойынын жасауы мүмкін, бір мезгілде қара пионды тіреуден босатып, нағыз таза матты жүзеге асыруы мүмкін.
In the first non example shown, White can play 1. Re8#. If this move is played, Black will be mated by double check. The position might be a pure mate, except that a8 is attacked twice, by both the white rook and bishop. Even if the resulting position were not a double check, Black has no way of addressing either or both attacks. In other words, it was not necessary to play the double check in order to prevent Black from capturing an attacker or interposing into a line of attack. Therefore, the double check would represent additional and unnecessary attacking force, above the minimum required for mate and contrary to the concept of economy of force. Thus, the position following 1. Re8# fails to satisfy Hooper and Whyld's definition of a pure mate. White could instead play 1. Qc8#, a genuine pure mate delivered by an unassisted queen. In the second non example, White can play 1. Bd5#. If this move is played, Black will be mated in a position involving a pinned piece in the king's field. The position might be a pure mate, except that a7 is both occupied by a friendly pawn and also attacked by the white queen. The pin is unnecessary to the checkmate, because even if the pawn were not pinned, it would still not be able to capture the attacking bishop or to interpose in the bishop's line of attack. If, after 1. Bd5#, the white queen were removed from the board, the position would still be a checkmate. Therefore, the pin represents additional and unnecessary attacking force, above the minimum required for mate and contrary to the concept of economy of force. Thus, the position fails to satisfy Hooper and Whyld's definition of a pure mate. White could instead play 1. Qd5#, simultaneously unpinning the black pawn and delivering a genuine pure mate.