Элейн Шоуолтер: Феминистік әдебиеттанушы және «гинокритика» авторы

Кіріспе

Американдық әдеби сыншы, феминист және жазушы Элейн Шоуолтер (21 қаңтар 1941 жылы туған) – американдық әдеби сыншы, феминист және мәдени және әлеуметтік мәселелер туралы жазатын автор. Ол АҚШ академиялық ортасындағы феминистік әдеби сынға зор ықпал етіп, «жазушы ретіндегі әйелдерді» зерттеуді сипаттайтын гинокритика тұжырымдамасы мен тәжірибесін қалыптастырды. Шоуолтер феминистік әдеби сыннан бастап сәнге дейінгі тақырыптарды қамтитын көптеген кітаптар мен мақалалардың авторы және редакторы, кейде, әсіресе аурулар туралы жұмыстарымен пікір қақтығыстарын тудырды. Шоуолтер People журналы үшін телешоулар туралы сын жазып, BBC радио және теледидарында сарапшы болды. Ол сондай-ақ әдеби сынға арналған Труман Капоте сыйлығының иегері.

Мансап

Шоуолтер Виктория дәуірінің әдебиеті және ғасыр соты (20 ғасырдың басы) саласындағы маман. Оның осы саладағы ең инновациялық жұмысы – әдебиеттегі ақымақтық пен гистерия, әсіресе әйелдердің шығармашылығында және әйел кейіпкерлерін сомдауда. Ол – Авалон қорының зейнеткер профессор-эмеритасы. Оның академиялық наградаларына Гуггенхайм стипендиясы және Рокфеллер гуманитарлық стипендиясы (1981–82) кіреді. Сондай-ақ ол – Заманауи тілдер қауымдастығының (MLA) бұрынғы президенті. Шоуолтердің ең белгілі еңбектері: «Феминистік поэтикаға қарай» (1979), «Әйелдер дерті: әйелдер, ақымақтық және ағылшын мәдениеті (1830–1980)» (1985), «Жыныстық анархия: ғасыр сотындағы жыныс және мәдениет» (1990), «Гистериялар: гистериялық эпидемиялар және заманауи медиа» (1997) және «Өзін өзі табу: феминистік интеллектуалдық мұраны иелену» (2001). 2007 жылы Шоуолтер беделді британдық әдеби сыйлық – Man Booker International Prize төрешілер алқасының төрағасы болды. 2012 жылы ол Шотландиядағы Сент-Эндрюс университетінен құрметті диплом алды.

Гинокритика

Шоуолтер «гинокритика» терминін әйелдер көзқарасына негізделген әдеби сынды сипаттау үшін қолданды. Шоуолтер гинокритиканы ең жақсы сипаттауды «Феминистік поэтикаға қарай» еңбегінде келтіреді: ерлер әдебиетіне деген ыза немесе құштарлықтан өзгеше, гинокритиканың бағдарламасы – әйелдер әдебиетін талдау үшін әйелдердің шеңберін құру, ерлердің модельдері мен теорияларын бейімдеудің орнына әйелдер тәжірибесін зерттеуге негізделген жаңа модельдерді жасау. Гинокритика – ерлер әдебиеті тарихының абсолюттік түзу сызығынан өзімізді босатып, әйелдерді ерлер дәстүрінің арасына сыйғызуға тырысуды тоқтатып, оның орнына әйелдер мәдениетінің жаңадан көрінетін әлеміне назар аударудан басталады (Жаңа, 131).

Бұл гинокритиканың мақсаты – ерлер мен әйелдер жазуы арасындағы айырмашылықтарды жою емес; гинокритика «жыныстың күші жойылатын, барлық мәтіндер жыныссыз және тең болатын, періштелер сияқты уәде етілген жерге қажылыққа бармайды» (Жаңа, 266). Керісінше, гинокритика әйелдер жазуын сексизмнің нәтижесі ретінде емес, әйелдер өмірінің негізгі аспектісі ретінде түсінуге ұмтылады. Шоуолтер «Жайлаудағы феминистік сын» (Жаңа, 249) еңбегінде «әйелдер жазуының ерекше айырмашылығын анықтаудың» қиындығын мойындайды, оны «сырғып, талапшыл міндет» деп атайды. Оның сөзіне göre, гинокритика әйелдер жазуының ерекшеліктерін толық түсінуге немесе ерекше әйелдер әдеби дәстүрін құруға ешқашан жете алмайды. Бірақ, теория мен тарихи зерттеулерге негізделген Шоуолтер гинокритицизмді «әйелдердің әдеби мәдениетке қатынасы туралы берік, тұрақты және шынайы білім алудың» жолы ретінде қарастырады (Жаңа, 249). Ол «ерлер әдебиетінің абсолюттік түзу сызығынан» босату қажеттігін қатты атап өтеді. Осыдан бастап гинокритика өз жұмысын бастайды. Элейн Диролло «Қыздарға арналған дұрыс білім» еңбегінде «әйелдер ауруы» туралы кеңес алды.

Феминисттік теория және сын

Дьюк университетінің өкілі Торил Мои 1985 жылғы «Сексуалдық/мәтіндік саясат» кітабында Шоуолтердің әйелдерге қатысты көзқарасын шектеулі, эссенциалистік деп сипаттады. Мои Шоуолтердің «Әйел фазасы» туралы идеяларын, сондай-ақ әйелдің жеке басының автономиясы және әйелдік идентитікті іштен іздеу қажеттігі туралы ұғымдарын сынға алды. Мағынаның контексттік және тарихи екенін, ал жекелік әлеуметтік және тілдік тұрғыдан құрылатынын ұсынатын постструктуралистік дәуірде Мои негізгі әйелдік өзіндік болмайтынын мәлімдеді. Мои пікірінше, әдеби теориядағы теңдік мәселесі әдеби канонның негізінен ерлерге бағытталғандығында және әйелдер дәстүрін жеткілікті көрсетпегендігінде емес, канонның бар екендігінде жатыр. Мои әйелдерге арналған әдеби канон да ерлер канонынан кем емес деп санайды, себебі ол міндетті түрде әйелдердің белгілі бір әлеуметтік-демографиялық тобын көрсетеді; ол барлық әйелдерді білдіре алмайды, өйткені әйелдер дәстүрі тап, ұлт, әлеуметтік құндылықтар, сексуалдық бағдар және т.б. факторларға байланысты күрт өзгереді. Сол себептерге байланысты әйелдік сана да болуы мүмкін емес. Мои гендерге негізделген жекелікті анықтауға қатысты кез келген нәрсені эссенциалистік позиция деп қарастырады және оған қарсы шығады. Моидің сын-пікірі сол кездегі эссенциалистік және постмодернистік феминистік теоретиктер арасындағы кең пікірталастың маңызды бөлігі болды.

Истерия және "заманауи" аурулар

Шоуолтердің диссоциативтік жекелік бұзылысы (бұрын көптүрлі тұлғалық бұзылыс деп аталатын), Шығанақ соғысы синдромы және созылмалы шаршау синдромы сияқты аурулар туралы "Хисториялар: гистериялық эпидемиялар және қазіргі заманғы медиа" (1997) кітабындағы көзқарастары денсаулық сақтау мамандарының бір бөлігін және осы аурулардан зардап шеккен көптеген адамдарды ашуландырды. "Нью-Йорк Таймс" газетінде психолог Кэрол Таврис: "Медициналық нақтылықтың болмауында, барлық мұндай симптомдардың психологиялық себептерден туындайды деген сенім, олардың ешқайсысы да жоқ деген сенімнен жақсырақ емес" деп жазды. Шоуолтер (формальды медициналық білімі жоқ) өзіне жек көрушілік хаттар келіп түсетінін мойындайды, бірақ бұл жағдайлардың қазіргі заманғы гистерияның көрінісі деген позициясынан мойын бұрмаған.

Академиялық оқыту

"Оқыту әдебиеті" (2006) жоғары бағаланып, кеңінен талданды, әсіресе американдық "Педагогика" журналында. Журнал осы кітапқа арнап үш рецензиялық мақала жариялап, оны "оқытуға жаңа кіріскен кезде рюкзактарымызда болғанын тілеген кітап" деп атады.

Негізгі жұмыстардың тұжырымдары

Шоуолтердің докторлық диссертациясы "Қос сындық стандарт: Англиядағы әйел жазушыларды сынау, 1845–1880" (1969) деп аталады, кейіннен ол "Өздерінің әдебиеті: британдық әйел романдаршылар Бронтеден Лессингке дейін" (1978) кітабына айналды, онда Вирджиния Вульфқа арналған ұзақ және көп талқыланған тарау бар. "Әйелдер ауруы: әйелдер, ақымақтық және ағылшын мәдениеті, 1830–1980" (1985) бір кезде "әйелдер ауруы" деп аталған, ал Шоуолтердің айтуынша, бүгінде депрессия деп аталатын истерияны талқылайды. Шоуолтер Виктория дәуірінен бастап қазіргі уақытқа дейін әйелдердің дұрыс мінез-құлқы туралы мәдени идеялар әйелдердің ақылсыздығының анықтамасы мен емдеуін қалай қалыптастырғанын көрсетеді. "Жыныстық анархия: Ғасыр сотындағы жыныс және мәдениет" (1990) жыныстар тарихын, сондай-ақ жыныстық үстемдік пен жекелік үшін күреске байланысты дағдарыстарды, тақырыптарды және мәселелерді сипаттайды. 1990 жылдары Шоуолтер танымал журналдарға жаза бастады, бұл оның жұмысын академиялық мансабында болғаннан гөрі көпшілікке кеңінен таныстырды. 1996 жылы Шоуолтер People журналының теледидар сыншысы болды. Ол танымал мәдениет саласындағы жұмысына деген ынтасын былай түсіндіреді: "Мен әрқашан танымал мәдениетті жақсы көрдім, бірақ бұл маңызды зиялылардың алаңдауы тиіс нәрсе емес деп есептелді. Мен көпшілікке жететін тақырыптарда өз білімім мен дағдыларымды қолдана алсам деймін" (Плетт). "Тарихтар: гистериялық эпидемиялар және қазіргі заманғы медиа" (1997) Шоуолтердің гистерия, дәстүрлі түрде әйелдерге тән медициналық жағдай, ғасырлар бойы сақталғанын және қазір әлеуметтік және медициналық тұрғыдан қабылданған аурулар түрінде мәдени құбылыстарда көрініс табатынын көрсетеді. Бақытсыз өмірдің психологиялық және физикалық әсерлері, танымал БАҚ параноиялық есептермен және зерттеулермен жұртшылықты қанықтырғанда "гистериялық эпидемияларға" айналады, бұл Шоуолтер оларды "құбылып туған аурулар" деп атағандай болады (Тарихтар, мұқабасы). Шоуолтер былай дейді: "Гистерия – күнделікті өмірдің бір бөлігі. Ол 1990 жылдары ғана емес, бұрынғыдан да жұқпалы. Газеттер, журналдар, ток-шоулар, өзін-өзі жетілдіру кітаптары және, әрине, Интернет идеялар бір рет сіңірілгеннен кейін, оларды халықаралық деңгейде симптомдар ретінде көрсетеді" (Плетт). Бұл көзқарас Шоуолтерді науқастардың құқықтарын қорғайтын топтар мен медициналық қызметкерлердің сынға алуына себеп болды, олар Шоуолтердің ресми медициналық білімі болмағандықтан, мұндай шешімдерді қабылдауға құқылы емес деп санайды. "Inventing Herself: Claiming a Feminist Intellectual Heritage" (2001) 18-шы ғасырдан бергі феминистік иконаларды, көбінесе АҚШ және Ұлыбританияда орналасқан зерттейді. Шоуолтер Мэри Уолстонкрафт, Шарлотта Перкинс Гилман және Камил Паглиа сияқты зиялылардың үлесін қамтиды. Танымал БАҚ әйелдер мен феминизмді қабылдаудағы маңыздылығын атап өткен Шоуолтер Опра Уинфри және Принцесса Диана сияқты танымал тұлғалардың да үлесін талқылайды. "Әдебиетті оқыту" (2003) – университет студенттеріне ағылшын әдебиетін оқыту бойынша нұсқаулық. Шоуолтер теорияны оқыту тәсілдерін, оқу бағдарламасын дайындауды және басқа да көптеген практикалық тақырыптарды қамтиды. Шоуолтер оқытуды ғылыми зерттеулермен бірдей деңгейде маңызды және зиялық тұрғыдан қарастырылуы керек деп айтады. "Факультет мұнаралары: Академиялық роман және оның наразылығы" (2005) – 1950 жылдардан бергі ағылшын-американдық академиялық романды зерттейді. "Жүрідестер: американдық әйел жазушылар Энн Брэдстриттен Энни Проулкске дейін" (2009) американдық әйел жазушылардың әдеби дәстүрін жариялайды. Бұл кітап 2012 жылы әдеби сынға арналған Труман Капоте сыйлығын жеңіп алды. "Джулия Уорд Хаудың азаматтық соғыстары" (2016) – "Республиканың ұрыс гимні" сөздерін жазғаны үшін танымал болған американдық феминист пионер Джулия Уорд Хаудың өмірбаяны.

Showalter's Ph. D. thesis is called The Double Critical Standard: Criticism of Women Writers in England, 1845–1880 (1969) and was later turned into the book A Literature of Their Own: British Women Novelists from Brontë to Lessing (1978), which contains a lengthy and much discussed chapter on Virginia Woolf. The Female Malady: Women, Madness, and English Culture, 1830–1980 (1985) discusses hysteria, which was once known as the "female malady" and according to Showalter, is called depression today. Showalter demonstrates how cultural ideas about proper feminine behaviour have shaped the definition and treatment of female insanity from the Victorian era to the present. Sexual Anarchy: Gender and Culture at the Fin de Siecle (1990) outlines a history of the sexes and the crises, themes, and problems associated with the battle for sexual supremacy and identity. In the 1990s, Showalter began writing for popular magazines, bringing her work further into the public sphere than it ever had been during her academic career. Showalter was the television critic for People magazine in 1996. She explains her impetus to do popular cultural work: "I've always really loved popular culture, but it wasn't something serious intellectuals were supposed to be concerned about. I would like to be able to bring my background and my skills to subjects that do reach a wide audience" (Plett). In Hystories: Hysterical Epidemics and Modern Media (1997) Showalter argues that hysteria, a medical condition traditionally seen as feminine, has persisted for centuries and is now manifesting itself in cultural phenomena in the forms of socially and medically accepted maladies. Psychological and physical effects of unhappy lives become "hysterical epidemics" when popular media saturate the public with paranoid reports and findings, essentially legitimizing, as Showalter calls them, "imaginary illnesses" (Hystories, cover). Showalter says: "Hysteria is part of everyday life. It not only survives in the 1990s, but it is more contagious than in the past. Newspapers, magazines, talk shows, self help books, and of course the Internet ensure that ideas, once planted, manifest themselves internationally as symptoms" (Plett). This view has caused Showalter to be criticized by patient's rights groups and medical practitioners, who argue that Showalter, with no formal medical training, is not qualified to make this determination. Inventing Herself: Claiming a Feminist Intellectual Heritage (2001) surveys feminist icons since the 18th century, situated mostly in the US and the United Kingdom. Showalter covers the contributions of predominately intellectuals like Mary Wollstonecraft, Charlotte Perkins Gilman and Camille Paglia. Noting popular media's importance to the perception of women and feminism today, Showalter also discusses the contributions of popular personalities like Oprah Winfrey and Princess Diana. Teaching Literature (2003) is essentially a guide to teaching English literature to undergraduate students in university. Showalter covers approaches to teaching theory, preparing syllabi and talking about taboo subjects among many other practical topics. Showalter says that teaching should be taken as seriously and given as much intellectual consideration as scholarship. Faculty Towers: The Academic Novel and Its Discontents (2005) is a study of the Anglo American academic novel from the 1950s to the present. A Jury of Her Peers: American Women Writers from Anne Bradstreet to Annie Proulx (2009) makes a claim for a literary tradition of American women writers. This book won the 2012 Truman Capote Award for Literary Criticism. The Civil Wars of Julia Ward Howe (2016) is a biography of American feminist pioneer Julia Ward Howe, best known for writing the words to "The Battle Hymn of the Republic".

Жеке өмір

Бостон қаласында дүниеге келген Элейн Коттлер ата-анасының қарсылығына қарамастан академиялық мансапты таңдады. Ол Брин-Мор колледжінде бакалавр, Брандейс университетінде магистр, ал 1970 жылы Калифорния университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Оның алғашқы академиялық қызметі Нью-Брансуик қаласындағы Рутгерс университетінің Дуглас колледжінде болды. 1984 жылы ол Принстон университетінің профессорлық құрамына қосылды және 2003 жылы ерте зейнетке шықты. Оның әкесі жүн саудасымен айналысты, ал анасы үй шаруасымен болды. 21 жасында Шоуолтер еврей дінінен басқа діндегі адамға үйленгендігі үшін ата-анасынан жаңылды. Оның күйеуі, Англий Шоуолтер, Йель университетін бітірген, 18 ғасыр француз әдебиетінен зейнеткер профессор және Ратгерс университетінің Камден қаласында оқытушы болып жұмыс істеді. Шоуолтерлердің екі баласы бар: актер және комедияшы Майкл Шоуолтер және кәсіби тілші Винка Шоуолтер ЛаФлер.