Экзистенциалды феноменология: Тамырлары мен даму жолдары
Existential phenomenology
Экзистенциалды феноменология: Хайдеггер, өмір сүру, уақыт, болашақ, таңдау, алаң мен бостандық мәселелерін зерттейді. Философия, өмір тәжірибесінен басталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экзистенциалдық феноменология – феноменология сияқты, философия тәжірибеден басталуы тиіс деген пікірді қолдайтын, бірақ адам жағдайын талдау үшін жеке өмірдің уақыттылығын басты құрылым ретінде қарастыратын ойшылдардың кең спектрін қамтиды.
Existential phenomenology encompasses a wide range of thinkers who take up the view that philosophy must begin from experience like phenomenology, but argues for the temporality of personal existence as the framework for analysis of the human condition.
Шолу
Мартин Хайдеггер «Бытие және уақыт» еңбегінде Эдмунд Гуссерлдің феноменологиялық жобасын ол фундаменталды онтология деп атаған нәрсеге қайта қарастырады. Бұл Дазайнды («онда болу») бақылауға және талдауға негізделген, адам, Lebenswelt (өмір әлемі, Гуссерл термині) негізгі құрылымын зерттейді, ол арнайы ғылымдардың барлық аймақтық онтологиясы деп аталады. Хайдеггер философиясында адамдар белгілі бір жағдайға байланысты дүниеге келеді, бірақ олар болашаққа бағытталған жоба, мүмкіндік, бостандық, күту, үміт, қайғыға толы. Философ Кьеркегордан айырмашылығы, Хайдеггер Дазайн мәселесін экзистенциалдық (экзистенциалдық) емес, экзистенциалдық (экзистенциалдық) тұрғыдан зерттеуді қалаған, өйткені Хайдеггер Кьеркегор соңғысын «терен түсіну» арқылы сипаттаған деп мәлімдеді. Экзистенциалистік феноменологтардың көпшілігі адамдардың өз тәжірибесінен қалай құрылатыны және сонымен бірге олардың қандай да бір жағынан өздерін де, өмір сүретін үлкен әлемді де өзгерту үшін қалай еркін екендігімен айналысты. Жан-Поль Сартр Хайдеггердің «адамдар әлемге лақтырылған» деген сөзін негізге ала отырып, «адам – оның болмысы мәнінен бұрын болады» дейді. Олардың екеуі де адамның жеке болмысы оның туған әлеуметтік, тарихи, саяси және экономикалық жағдайына байланысты екенін көрсетеді. Бұл феноменологияны барлық тәжірибеге жалпы негізді табу қажеттілігінен босатады, өйткені ол әрқашан ішінара болады және философтың өз жағдайына тәуелді болады. Морис Мерло-Понти Гуссерлдің азайтуының сабағы «толық азайту жоқ» екенін дәлелдеді, өйткені тіпті феноменологтар өздерінің тарихы, мәдениеті, қоғамы және тілімен қалыптасқан әсеріне қарсы тұра алмайды. Симон де Бовуар өзінің «Екінші жыныс» атты еңбегінде гендерлік нормалардың әйелдердің өзіндік сезімін еркектерден қалай өзгеше қалыптастыратынын зерттеді. Ханна Арендт өзінің «Адамның жағдайы» атты еңбегінде 20-ғасырдағы тоталитарлық режимдердің адамдардың саяси өмірді қалай түсінгенін қалыптастырған жаңа террорлық режимдерді қалай ұсынғанын талқылайды. Франц Фанон расизм мен отаршылдықтың қара нәсілділердің психикасына тигізген әсерін зерттеді. Алайда, олардың барлығы әртүрлі жолдармен адамдар өз тәжірибесін бүлік, саяси іс-қимыл, жазу, ойлау және болу арқылы өзгертуге қабілетті екенін де атап көрсетті. Егер адамдар әлеуметтік әлеммен құрылса, онда оны жаратқан – тек адамдар ғана және олар осы міндетті атқарса, жаңа әлемді құруға шамалары жетеді.
In Being and Time, Martin Heidegger reframes Edmund Husserl's phenomenological project into what he terms fundamental ontology. This is based on an observation and analysis of Dasein ("being there"), human being, investigating the fundamental structure of the Lebenswelt (lifeworld, Husserl's term) underlying all so called regional ontologies of the special sciences. In Heidegger's philosophy, people are thrown into the world in a given situation, but they are also a project towards the future, possibility, freedom, wait, hope, anguish. In contrast with the philosopher Kierkegaard, Heidegger wanted to explore the problem of Dasein existentially (existenzial), rather than existentielly (existenziell) because Heidegger argued that Kierkegaard had already described the latter in "penetrating fashion". Most existentialist phenomenologists were concerned with how people are constituted by their experiences and yet how they are also free in some respect to modify both themselves and the greater world in which they live. Building on Heidegger's language that people are "thrown into the world", Jean Paul Sartre says that "man is a being whose existence precedes his essence". Both point out that any individual's identity is a matter of the social, historical, political, and economic situation into which he or she is born. This frees phenomenology from needing to find a universal ground to all experience, since it will always be partial and influenced by the philosopher's own situation. Maurice Merleau Ponty argued that the lesson of Husserl's reduction is that "there is no complete reduction" because even phenomenologists cannot resist how they have been shaped by their history, culture, society, and language. In her work The Second Sex, Simone de Beauvoir explored how greatly norms of gender shape the very sense of self that women have, in distinction from men. Hannah Arendt discusses how totalitarian regimes in the 20th century presented entirely new regimes of terror that shaped how people understand political life in her work The Human Condition. Frantz Fanon explored the legacy of racism and colonialism on the psyches' of black men. However, they all in different ways also stressed the freedom which humans have to alter their experiences through rebellion, political action, writing, thinking, and being. If people are constituted by the human social world, then it is only humans that created it and can create a new world if they take up this task.
Даму
Хайдеггерден басқа, Макс Шелер, Вильгельм Луйпен, Ханна Арендт, Карл Ясперс, Эммануэль Левинас, Габриэль Марсель, Жан-Поль Сартр, Симон де Бовуар, Эдит Стайн, Морис Мерло-Понти және Сэмюэл Тодс сияқты экзистенциалдық феноменологтар болды. Осы феноменологтардың көптегенінің өзі және өзіндік сана жөніндегі тұжырымдары Эдмунд Гуссерлдің бастапқы көзқарастарына сын ретінде немесе оларға жауап ретінде қалыптасқан. Сартр Гуссерл мен Хайдеггердің идеяларын синтездеді. Оның модификацияларының бірі – Гуссерлдің эпохе тұжырымдамасын Хайдеггердің әлемде болу құрылымымен алмастыруы. Оның "Біреу және Босқындық" (1943) атты еңбектерінде жазылған экзистенциалдық феноменологиясы өзімен өзінде болу мен өзі үшін болу арасындағы айырмашылыққа негізделген. Бовуар өзінің экзистенциалдық феноменологиялық тұжырымдамасын нақты тәжірибені бейнелеу құралы ретінде әдебиет пен философияның өзара байланысына орналастырды. Әйелдердің өмірлік тәжірибесі туралы еңбектерінде ол жыныстар арасындағы мәселелерді, сондай-ақ Хайдеггердің философиясы, Гуссерл мен Сартрдың феноменологиялық әдістері және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің тарих философиясын қамтитын континенттік философиялық дәстүрлердің байланысты тармақтарын келістіруге тырысты. Арендттің экзистенциалдық феноменологиясы бұқаралық қоғамға сенімсіздік пен әлеуметтік топтарды сақтауға басымдық беруді көрсетті, еврейлерді қудалауды қоғамның атомизациялық процестерінің құрбаны болудың мысалы ретінде келтірді. Әдебиет теориясы мен сын саласында Роберт Маглиоланың "Феноменология және әдебиет: кіріспе" (Purdue UP, 1977; қайта басылым, 1978) еңбегі ағылшын тілінде сөйлейтін ғалымдарға континенттегі "феноменологиялық әдеби сын" деп аталатын әдеби теориялар мен тәжірибелердің ауқымын жүйелі және жан-жақты түсіндірген алғашқы кітап болды. Франкофондық Женева мектебінің (әдеби сын), швейцариялық-неміс теоретик және сыншысы Эмиль Штайгердің, сондай-ақ бірнеше басқа теоретиктер/сыншылардың тәжірибелері егжей-тегжейлі қарастырылады. Феноменологиялық теоретик Роман Ингарденнің, ерте кезеңдегі (экзистенциалист) Мартин Хайдеггердің және Микель Дюфреннің ықпалы 100 беттен астам көлемде зерттеледі. Феноменология мен оның қарсыластары арасындағы пікір таластары "Феноменология Париж структурализмімен кездеседі" және "Э.Д. Хирш пен Гуссерльдегі жарамдылық мәселесі" атты жеке тарауларда талқыланады. Маглиоланың кітабының 1978 жылғы қайта басылымының артқы жағында Роберт Скоулз, Юджин Келин, Монро Бирдсли және Ральф Фридманнан күшті мақтаулар келтірілген. Психология саласында "экзистенциалдық феноменологиялық психология" деп аталатын тәсіл бар.
Besides Heidegger, other existential phenomenologists were Max Scheler, Wilhelmus Luijpen, Hannah Arendt, Karl Jaspers, Emmanuel Levinas, Gabriel Marcel, Jean Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Edith Stein, Maurice Merleau Ponty, and Samuel Todes. Many of these phenomenologists' conceptions of the self and self consciousness are built on criticisms of or response to Edmund Husserl's initial views. Sartre synthesized Husserl and Heidegger's ideas. His modifications include his replacement of Husserl's concept, epoche, with Heidegger's structure of being in the world. His existential phenomenology, which is articulated in his works such as Being and Nothingness (1943), is based on the distinction between being in itself and being for itself. Beauvoir placed her discourse on existential phenomenology within her intertwining of literature and philosophy as a way to reflect concrete experience. In her works on women's lived experiences, she attempted to address the problems between the sexes as well as the reconciliation of related strands of continental philosophical traditions, which include the philosophy of Heidegger, the phenomenological methods of Husserl and Sartre, and George Wilhelm Friedrich Hegel's philosophy of history. Arendt's existential phenomenology reflected a distrust of mass society and her preference for the preservation of social groups citing the persecution of Jews as an example of victimization by societies' atomizing processes. In literary theory and criticism, Robert Magliola's Phenomenology and Literature: An Introduction (Purdue UP, 1977; rpt. 1978) was the first book to explain to Anglophonic academics – systematically and comprehensively – the range of literary theories and practices identified with "phenomenological literary criticism" on the Continent. The practices of the Francophone Geneva School ( of literary criticism), those of the Swiss German theorist and critic Emil Staiger, and those of several other theorists/critics, are explained in detail. The influences of the phenomenological theorist Roman Ingarden, the early phase (existentialist) Martin Heidegger, and of Mikel Dufrenne receive a treatment over 100 pages long all told. The polemics involving phenomenology and its opponents are addressed in separate chapters, entitled respectively "Phenomenology Confronts Parisian Structuralism," and "The Problem of Validity in E. D. Hirsch and Husserl. The 1978 rpt. of Magliola's book features on its back cover very strong endorsements from Robert Scholes, Eugene Kaelin, Monroe Beardsley and Ralph Freedman. The field of psychology includes an approach known as “existential phenomenological psychology.”