Кіріспе

Экзистенциалдық феноменология – феноменология сияқты, философия тәжірибеден басталуы тиіс деген пікірді қолдайтын, бірақ адам жағдайын талдау үшін жеке өмірдің уақыттылығын басты құрылым ретінде қарастыратын ойшылдардың кең спектрін қамтиды.

Шолу

Мартин Хайдеггер «Бытие және уақыт» еңбегінде Эдмунд Гуссерлдің феноменологиялық жобасын ол фундаменталды онтология деп атаған нәрсеге қайта қарастырады. Бұл Дазайнды («онда болу») бақылауға және талдауға негізделген, адам, Lebenswelt (өмір әлемі, Гуссерл термині) негізгі құрылымын зерттейді, ол арнайы ғылымдардың барлық аймақтық онтологиясы деп аталады. Хайдеггер философиясында адамдар белгілі бір жағдайға байланысты дүниеге келеді, бірақ олар болашаққа бағытталған жоба, мүмкіндік, бостандық, күту, үміт, қайғыға толы. Философ Кьеркегордан айырмашылығы, Хайдеггер Дазайн мәселесін экзистенциалдық (экзистенциалдық) емес, экзистенциалдық (экзистенциалдық) тұрғыдан зерттеуді қалаған, өйткені Хайдеггер Кьеркегор соңғысын «терен түсіну» арқылы сипаттаған деп мәлімдеді. Экзистенциалистік феноменологтардың көпшілігі адамдардың өз тәжірибесінен қалай құрылатыны және сонымен бірге олардың қандай да бір жағынан өздерін де, өмір сүретін үлкен әлемді де өзгерту үшін қалай еркін екендігімен айналысты. Жан-Поль Сартр Хайдеггердің «адамдар әлемге лақтырылған» деген сөзін негізге ала отырып, «адам – оның болмысы мәнінен бұрын болады» дейді. Олардың екеуі де адамның жеке болмысы оның туған әлеуметтік, тарихи, саяси және экономикалық жағдайына байланысты екенін көрсетеді. Бұл феноменологияны барлық тәжірибеге жалпы негізді табу қажеттілігінен босатады, өйткені ол әрқашан ішінара болады және философтың өз жағдайына тәуелді болады. Морис Мерло-Понти Гуссерлдің азайтуының сабағы «толық азайту жоқ» екенін дәлелдеді, өйткені тіпті феноменологтар өздерінің тарихы, мәдениеті, қоғамы және тілімен қалыптасқан әсеріне қарсы тұра алмайды. Симон де Бовуар өзінің «Екінші жыныс» атты еңбегінде гендерлік нормалардың әйелдердің өзіндік сезімін еркектерден қалай өзгеше қалыптастыратынын зерттеді. Ханна Арендт өзінің «Адамның жағдайы» атты еңбегінде 20-ғасырдағы тоталитарлық режимдердің адамдардың саяси өмірді қалай түсінгенін қалыптастырған жаңа террорлық режимдерді қалай ұсынғанын талқылайды. Франц Фанон расизм мен отаршылдықтың қара нәсілділердің психикасына тигізген әсерін зерттеді. Алайда, олардың барлығы әртүрлі жолдармен адамдар өз тәжірибесін бүлік, саяси іс-қимыл, жазу, ойлау және болу арқылы өзгертуге қабілетті екенін де атап көрсетті. Егер адамдар әлеуметтік әлеммен құрылса, онда оны жаратқан – тек адамдар ғана және олар осы міндетті атқарса, жаңа әлемді құруға шамалары жетеді.

Даму

Хайдеггерден басқа, Макс Шелер, Вильгельм Луйпен, Ханна Арендт, Карл Ясперс, Эммануэль Левинас, Габриэль Марсель, Жан-Поль Сартр, Симон де Бовуар, Эдит Стайн, Морис Мерло-Понти және Сэмюэл Тодс сияқты экзистенциалдық феноменологтар болды. Осы феноменологтардың көптегенінің өзі және өзіндік сана жөніндегі тұжырымдары Эдмунд Гуссерлдің бастапқы көзқарастарына сын ретінде немесе оларға жауап ретінде қалыптасқан. Сартр Гуссерл мен Хайдеггердің идеяларын синтездеді. Оның модификацияларының бірі – Гуссерлдің эпохе тұжырымдамасын Хайдеггердің әлемде болу құрылымымен алмастыруы. Оның "Біреу және Босқындық" (1943) атты еңбектерінде жазылған экзистенциалдық феноменологиясы өзімен өзінде болу мен өзі үшін болу арасындағы айырмашылыққа негізделген. Бовуар өзінің экзистенциалдық феноменологиялық тұжырымдамасын нақты тәжірибені бейнелеу құралы ретінде әдебиет пен философияның өзара байланысына орналастырды. Әйелдердің өмірлік тәжірибесі туралы еңбектерінде ол жыныстар арасындағы мәселелерді, сондай-ақ Хайдеггердің философиясы, Гуссерл мен Сартрдың феноменологиялық әдістері және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің тарих философиясын қамтитын континенттік философиялық дәстүрлердің байланысты тармақтарын келістіруге тырысты. Арендттің экзистенциалдық феноменологиясы бұқаралық қоғамға сенімсіздік пен әлеуметтік топтарды сақтауға басымдық беруді көрсетті, еврейлерді қудалауды қоғамның атомизациялық процестерінің құрбаны болудың мысалы ретінде келтірді. Әдебиет теориясы мен сын саласында Роберт Маглиоланың "Феноменология және әдебиет: кіріспе" (Purdue UP, 1977; қайта басылым, 1978) еңбегі ағылшын тілінде сөйлейтін ғалымдарға континенттегі "феноменологиялық әдеби сын" деп аталатын әдеби теориялар мен тәжірибелердің ауқымын жүйелі және жан-жақты түсіндірген алғашқы кітап болды. Франкофондық Женева мектебінің (әдеби сын), швейцариялық-неміс теоретик және сыншысы Эмиль Штайгердің, сондай-ақ бірнеше басқа теоретиктер/сыншылардың тәжірибелері егжей-тегжейлі қарастырылады. Феноменологиялық теоретик Роман Ингарденнің, ерте кезеңдегі (экзистенциалист) Мартин Хайдеггердің және Микель Дюфреннің ықпалы 100 беттен астам көлемде зерттеледі. Феноменология мен оның қарсыластары арасындағы пікір таластары "Феноменология Париж структурализмімен кездеседі" және "Э.Д. Хирш пен Гуссерльдегі жарамдылық мәселесі" атты жеке тарауларда талқыланады. Маглиоланың кітабының 1978 жылғы қайта басылымының артқы жағында Роберт Скоулз, Юджин Келин, Монро Бирдсли және Ральф Фридманнан күшті мақтаулар келтірілген. Психология саласында "экзистенциалдық феноменологиялық психология" деп аталатын тәсіл бар.