Кіріспе

Түстіктегі Дурбан мен Оңтүстік Африка Республикасы (қазір Гаутенг провинциясы және басқа провинцияларға бөлінген) және солтүстіктегі Оранж Еркін Мемлекеті арасындағы басты жолда, бұрынғы Наталь колониясындағы Тугела өзеніндегі броды. Бұл елді мекен өзенді (сол тұста өте кең) кешіп өтуге дейін немесе кейін тоқтау орны болған. Ол Наталь епископы және зулу халқының қорғаушысы Джон Уильям Коленсоның құрметіне аталған. 1879 жылғы қазан айында бұл броды Натальдың сол кездегі вице-губернаторы сэр Генри Булвердің есімімен аталған Булвер көпірімен алмастырылды. 1886 жылғы 21 маусымда Дурбаннан Лэдисмитке (Коленсодан солтүстікке қарай) дейінгі теміржол желісі ашылды, ол Тугела өзенін Коленсода кесіп өтеді. 1899-1902 жылдардағы Англо-бур соғысы кезінде, қала солтүстік-оңтүстік бағытындағы негізгі көлік жолының шығыс-батыс өзенін кесіп өтетін жерде орналасқандықтан, Лэдисмитке көмек көрсетудегі маңызды орындардың бірі болды. 1922 жылы қаланың көп жылдар бойы негізгі өнеркәсібіне айналған электр станциясының құрылысы басталды. 1926 жылы елді мекен қалашық деп жарияланды және 1958 жылы қала мәртебесін алды. Коленсодан өтетін бұрынғы солтүстік-оңтүстік жолы қазір R103 деп белгіленген.

Герб пен ту

Коленсо 1958 жылдан 1996 жылға дейін қалашық болды. Кеңес 1962 жылдың тамызында Натал провинциялық әкімшілігіне елтаңбасын тіркеді. Елтаңба: "Алтын, көк түсті толқынды шегір, күміс түсті толқынмен белгіленген, алдыңғы жағында қара түсті митра, күміс түсті алты қырлы жұлдыз және алтын тұтқалы күміс қылыштар Х формасында орналасқан". 1989 жылдың маусымында кеңес Геральдика бюросында туын тіркеді. Тудың сипаттамасы: "3:2 пропорциялы тіктөртбұрыш ту, оның 1/5 бөлігі қара түсті тік жолақтан тұрады және қалған бөлігі көк түсті толқынды шегірмен белгіленген сары түсті болып келеді". Гранттың африкаанс тіліндегі нұсқасында тудың жоғары жағында алты қырлы ақ жұлдыз бар екені де айтылған. Түстері – қара және сары (ескі алтын) – Escom клубының түстерімен де сәйкес келеді. Коленсоның оңтүстігіне қарай боерлер Тугела өзенінің арғы жағына шегінді. Тугела мен Лэдисмит аралығындағы жер бедері өте қиын болды, төбелердің биіктігі өзен төсенішінен 200 метрден асты. Коленсоның төменгі ағысындағы (шығыс және солтүстік-шығысындағы) төбелерді (Хлангване және Монте-Кристо шыңдары қоса алғанда) есептемегенде, өзеннің оңтүстігіндегі жер салыстырмалы түрде тегіс болды. Генерал сэр Редверс Буллер қараша айында Лэдисмит қамалын бұзу үшін келген кезде, оның өзеннен өтіп, қиын жер арқылы өтуі керек екені анық болды. Буллердің өзеннен өтуге жасаған алғашқы әрекеті – Коленсо шайқасы. Британдықтардың көзқарасы бойынша, шайқас сәтсіз аяқталды. Батыс жақтағы британдық күштер Ирландия бригадасы Коленсоның жоғары жағындағы өзендегі тұйыққа түсіп қалғандықтан ауыр шығынға ұшырады. Орталықта олар алты зеңбіректі жоғалтты, ал шығыс жақта Буллер боерлер Хлангване төбесінен шегінгеннен кейін әскерлеріне шегінуге бұйрық берді. Уильям Бабти, Уолтер Конгрев (оның ұлы да Виктория кресімен марапатталды), Джордж Рейвенхилл (кейіннен Виктория кресінен айырылды), Гамильтон Листер Рид, Лорд Робертстің ұлы Фредди Робертс (өлгеннен кейін) және Гарри Нортон Скофилд шайқастағы батылдықтары үшін Виктория кресімен марапатталды. Коленсо шайқасында қаза тапқан көптеген британдық әскерлердің денелері қазір Амблсайд зиратында, Ирландия бригадасы тұтқындалған жерге жақын жерде жерленген. Буллер өзеннен өтуге тағы екі рет тырысты, біріншісі 1900 жылдың 20-24 қаңтарында Спионкопта, екіншісі 1900 жылдың 5-7 ақпанында Ваалкранста. Екі әрекет те британдықтар үшін апатқа ұшырады. Бұл уақытқа дейін боерлер Тугела мен Лэдисмит арасындағы төбелерде өздерінің позицияларын нығайтты және Коленсодан төмен қарай орналасқан өзеннің оңтүстігіндегі төбелерді де басып алды. Осы кезде Ұлыбритания, Үндістан және басқа да колониялардан әскерлер Оңтүстік Африкаға ағылып келді. Буллердің табельінде 28 000 әскер болды, ал боерлер Тугеланы қорғау үшін 6 000 әскерге ие болды. Тугела биіктіктеріндегі шайқастың алғашқы кезеңінде, 1900 жылдың 12 ақпанынан 28 ақпанына дейін, британдықтар барлық Оңтүстік жағалауды, соның ішінде Хлангване мен Монте-Кристо шыңдарын басып алды. 21 ақпанда британдықтар Тугела өзенін Коленсодан шамамен 10 шақырым төмен кесіп өтті. Келесі апта бойы қатыгез шайқастар болды, бірақ 27 ақпанда боерлердің рухы сынып, олар майданнан кетуге мәжбүр болды. Келесі күні, 1900 жылдың 28 ақпанының түстен кейін капитан Гоф көмекші колоннаны Лэдисмитке бастап кірді, соңынан Уинстон Черчилль де келді. Тугела биіктігіндегі шайқаста екі Виктория кресімен марапатталды: 24 ақпанда Хартс-Хиллдегі батылдығы үшін Эдгар Томас Инксонға және 27 ақпанда Террас-Хиллдегі батылдығы үшін Конвин Мансел Джонсқа.

Эском электр станциясы

Көп жылдар бойы қаланың негізгі өнеркәсібі электр станциясы болды, ол бастапқыда Оңтүстік Африка темір жолдары үшін салынған және 1926 жылдың маусымында ашылып, 1985 жылы толықтай тоқтатылды. Оңтүстік Африка темір жолдарының Наталь бөліміндегі, әсіресе Наталь орталық аймағындағы тік градиенттер электрлендірудің тиімді болуы мүмкін еді, әсіресе регенеративті тежеу жүйесі қолданылса. Құрылыс жұмыстары 1921 жылы басталды және 1926 жылы 60 МВт қуаттылықпен электр станциясы ашылды. Бастапқыда ол Дурбан-Йоханнесбург темір жолының Гленкоу – Питермарицбург бөлігін ғана қуатпен қамтамасыз етті – ең биік градиенттері бар және Гленкоу аймағының көмір кен орындарына ең жақын орналасқан аймақ. Көмір кен орындарында да құрылыстар салынды, ал 1972 жылдан бері 400 кВ электр желілерін пайдалану электр энергиясын тасымалдау құнын төмендетті. 1980 жылдардың басында Эском ауқымды даму бағдарламасын бастады: 1980 жылы Криелде (3000 МВт), Хендринада (2000 МВт) және Камденде (1600 МВт) жаңа, ірі электр станциялары іске қосылды, ал келесі бірнеше жылда тағы да бірнеше жаңа электр станциялары Оңтүстік Африкаға қуат өндірудің артық мүмкіндіктерін сыйлады, ал 1960 жылдарғы көптеген электр станциялары (Коленсоны жаңартуды қоса алғанда) экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып кетті. Бұл Colenso электр станциясын пайдаланудың экономикалық мағынасы болмайтындығын білдірді. Электр станциясының бастапқы бөлігі 1970 жылы, ал 1944-1959 жылдарғы кеңейтімдері 1985 жылы тоқтатылды. Электр станциясы қаланың ең ірі нысаны болды және Эском өз қызметкерлері мен олардың отбасылары үшін тұрғын үйлермен қатар әлеуметтік және спорттық клубтарды ұсынды. Қалаға оның ықпалы соншалық болғандықтан, Эском қызметкерлерінің үйлеріне ғана емес, бүкіл қалаға су және электр энергиясын жеткізуді де өз міндетіне алды. 2010 жылға қарай Оңтүстік Африкадағы қуат артығы қуат тапшылығына айналды және ескі станция орнына жақын жерде жаңа көмірмен жұмыс істейтін электр станциясын салу бойынша белсенді ұсыныстар енгізілді.