Израиль Гроднер: Яҳуди театрларының алғашқы актерлерінің бірі

Кіріспе

Литвалық актер (шамамен 1848–1887)

Израиль (Исрол) Гроднер (; шамамен 1848 – 1887) – идиш театрының негізін қалаушы актерлердің бірі. 16 жасында Украинаның Бердичев қаласына көшіп келген литвалық еврей, әнші және актер Гроднер 1876 жылы Румынияның Яссы қаласында болғанда Абрахам Голдфаден оны алғашқы кәсіби идиш театры труппасының алғашқы актері ретінде шақырды. Якоб Адлер еврей театрының алғашқы жылдарында ол жалғыз литвалық еврей болғандықтан, басқа актерлермен үйлесімді болу үшін сахнада басқа диалектте сөйлегенін айтады. (Литва идиші Украина мен Румыния идишінен ерекшеленген.) Голдфаденмен алғашқы өнер көрсетулері кәсіби идиш театрының бастауы деп есептелсе де, Бродер әншісі ретінде Гроднердің актерлік тәжірибесі болған және ол 1873 жылы Украинаның Одесса қаласында өткен концертке қатысқан, онда ол және басқа Бродер әншілері әндер орындаған (Голдфаденнің әндері де болған) және әндер арасында Голдфаденнің алғашқы, импровизациялық, комедиялық музыкалық пьесаларына ұқсас комедиялық материалдармен импровизациялаған. Актер Якоб Адлер, сол кезде Одессадағы жоғары бағаланған орыс театрының жанкүйері болған және Гроднердің таверналар мен ресторандардағы өнерін көрген, ол өзінің естеліктерінде Гроднер кейіпкерлерін бейнелегенінің қаншалықты күшті әсер еткенін айтады. Лулла Розенфельд жазғандай, Гроднер Одессада "Сроликл Папиросник" (папирос – темекі) деп белгілі болған, өйткені ол әрдайым ерінінен темекі іліп жүретін. Гроднер әйелі Аннеттамен Бродер әншісі ретінде саяхаттап жүргенде танысқан. Ол да жақсы актер болған және ақырында идиш театрында өзінің мансабын құрған. Гроднер Голдфаденмен Яссыдағы аңызға айналған "Жасыл жеміс ағашы бақшасы" ("Gradina Pomul Verde") спектакльдерінде өнер көрсеткен, содан кейін Яссыда театр ғимаратын жалға ала алмағандықтан, онымен бірге Ботошани, Галац, Брайла және ақыры Бухарест қалаларына сапар шеккен. Бұл қалаларда труппа үлкен сәттілікке жеткен, бірақ Гроднер бас рөлде Сигмунд Могулескоға жол берген. Гроднер Голдфаденнің труппасын тастап, Яссыда өз труппасын құрды, өзімен бірге Моише Финкельді, Роза Фридманды және әйелін алып кетті, ол жақсы әнші болған, бірақ бұрын сахнада өнер көрсеткен емес; Сохер Голдштейн көп ұзамай оларға қосылды. Ол Жозеф Латейнерді драматург ретінде шақырды; олардың алғашқы пьесасы неміс әңгімесі "Натан Шлемиль" негізінде жазылған "Екі Шмуль Шмельке" болды. Көп ұзамай Могулеско да Голдфаденнің труппасынан кетіп, Гроднерге қосылды. 1880 жылы Гроднер мен Могулеско Варшаваға сапар шекті, бірақ көп ұзамай Могулеско труппаны өз бақылауына алып, Гроднерді тағы да ығыстырды; Якоб Адлер осы кезде ол Константинопольге де саяхаттағанын, қысқа уақытқа Одессада Голдфаденге қайта қосылғанын, содан кейін уақытша Израиль Розенбергтің саяхаттау труппасына қосылғанын, бірақ ол осы уақытта денсаулығы нашарлап кеткенін айтады. Гроднер Ригада жаңа труппа құрғанға дейін (қайтадан Финкель, Фридман және оның әйелі Аннеттамен, қазір олардың примадоннасы); 1883 жылы Императорлық Ресейде идиш театрына тыйым салынғаннан кейін олар Лондонға (қайсысы қысқа уақыт идиш театрының орталығы болған) барды. Гроднерлер қысқа уақыт бойы Лондонның Прескотт-стрит клубында Джейкоб пен Соня Адлермен бірге Лондон труппасында болды, оның алғашқы қойылымында олар Н. М. Шейкевичтің "Тәубе етуші" ("Der Bel Tchuve") пьесасында басты рөлдерді орындады. Ол сонымен қатар Голдфаденнің "Шуламит" пьесасында мәкерлеген Цингатанды ойнады. Гроднер көп ұзамай Галицияда тағы бір труппа құру үшін кетіп, онымен Венаға сапар шекті. Оның саяхаттары жалғасты: Лондон, Варшава, содан кейін Лондонға қайтып оралды, ол 1887 жылы қайтыс болды. Берковичидің айтуынша, ол "Стратфордта" белгісіз қабірге қойылды; бұл Авондағы Стратфорд немесе Лондондағы Стратфорд дегенді білдіре ме, жоқ па, белгісіз.

Israel (Yisrol) Grodner (; ca. 1848 – 1887) was one of the founding performers in Yiddish theater. A Lithuanian Jew who moved at the age of 16 to Berdychiv, Ukraine, Russian Empire, the Broder singer and actor was in Iaşi, Romania in 1876 when Abraham Goldfaden recruited him as the first actor for what became the first professional Yiddish theater troupe. Jacob Adler remarks that as the only Lithuanian Jew in the early years of Yiddish theater, he deliberately spoke a different dialect of Yiddish on stage so that it would blend better with the other actors. (The Yiddish of Lithuania differed from that of Ukraine and Romania.) Although his early performances with Goldfaden are usually considered the start of professional Yiddish language theater, as a Broder singer Grodner was already something of an actor, and he had already participated in an 1873 concert in Odesa, Ukraine in which he and other Broder singers sang songs (including some of Goldfaden's) and improvised comic material between songs that was very similar to Goldfaden's early, highly improvised, comic musical plays. Actor Jacob Adler, already a big fan of the highly regarded Russian language theater in Odesa at that time, and who saw Grodner perform in taverns and restaurants, indicates in his memoir the strong impression Grodner made on him for how well he portrayed his characters. Lulla Rosenfeld writes that Grodner was known in Odesa as "Srolikl Papirosnik" (from papiros, cigarette) because he always had a cigarette dangling from his lip. Grodner met his wife Annetta in his travels as a Broder singer. She was also a fine performer, and eventually had a career of her own in Yiddish theater. Grodner joined Goldfaden in the performances at the legendary Gradina Pomul Verde ("Green Fruit Tree Garden") in Iaşi, then, when they could not rent a theater building in Iaşi, traveled with him to perform in Botoşani, Galaţi, Brăila, and finally Bucharest, where the troupe became an enormous hit, but where Grodner began to be eclipsed as lead actor by Sigmund Mogulesko. Grodner quit Goldfaden's company to found his own in Iaşi, taking with him Moishe Finkel, Rosa Friedman, and his own wife, who was a good singer but had not previously been a stage performer; Sokher Goldstein soon followed. He recruited Joseph Lateiner as a playwright; their first play was The Two Schmul Schmelkes, based on a German story "Nathan Schlemiehl". Soon Mogulesko also quit Goldfaden's company and joined Grodner's. In 1880 Grodner and Mogulesko toured to Warsaw, but soon Mogulesko had taken over the troupe and once again supplanted Grodner; Jacob Adler reports that around this time he also toured to Constantinople, briefly rejoined Goldfaden in Odesa, and then temporarily joined the traveling troupe of Israel Rosenberg, but that he was already in declining health at this time. Shortly before Grodner founded a new troupe in Riga (again with Finkel, Friedman, and his wife Annetta, now their prima donna); after the 1883 ban on Yiddish theater in Imperial Russia, they went to London (which was briefly the center of Yiddish theater). The Grodners were briefly in a London troupe with Jacob and Sonya Adler at London's Prescott Street Club, at the first performance of which they played the leads in Der Bel Tchuve (The Penitent) by N. M. Sheikevitch; he also played the mischievous Tzingatan in a production of Goldfaden's Shulamith. Grodner soon left to found yet another troupe in Galicia, with which he toured to Vienna. His travels continued: London, Warsaw, and then back to London, where he died in 1887. According to Bercovici, he was buried in an unmarked grave in "Stratford"; it is not clear whether this means Stratford upon Avon or Stratford, London.