Кіріспе
Музыка теориясында ұзарту – тоналды музыкадағы процесс, онда музыкалық биіктік, интервал немесе үйлесімді үштік физикалық дыбыстамаған кезде музыканың бөлігін басқарады деп есептеледі. Бұл Австриялық теоретик Генрих Шенкер ұсынған Шенкерлік талдаудың музыкалық талдама әдістемесінің орталық қағидасы. Ағылшын тіліндегі термин Шенкердің Auskomponierung (жақсырақ "жазып шығару" немесе "жаңғырту" деп аударылады) дегенді білдіреді. Фред Лердалдың айтуынша, "ұзарту" термині [ ] әдетте "жазып шығару" дегенді білдіреді (Шенкердің осы терминге қатысты ниеті талқылауға ашық). Ұзартуды қарапайым және негізгі тоналды құрылымдарды сызықтық жаңғырту арқылы музыкалық мазмұнды жасаудың бір жолы ретінде қарастыруға болады, бұл прогрессивті түрде егжей-тегжейлілік пен күрделілікті арттырады, сондықтан талдау егжей-тегжейліліктен құрылымға дейін азайтудан тұрады. Ұзартудың жұмыс істеуі үшін тоналды музыканың бөлігіндегі биіктіктердің иерархиялық дифференциациясы маңызды. Әдетте, ең жоғары иерархиялық мәні бар нота немесе үйлесім – тоник, және ол көптеген басқа түрлі үйлесімдерді қамтуы мүмкін музыкалық ұзақтықта "ұзартылған" деп есептеледі. (Дегенмен, принципі бойынша, тоналды музыкада кез келген басқа да үйлесімді аккорд, биіктік немесе гармониялық функция ұзартылуы мүмкін.) "Акордты ұзартуда бір аккорд әртүрлі аккордтардың ұзартылуын басқарады; осы аккордтардың барлығы оны білдіруге және ұзартуға көмектесетін сол бір аккордқа бағынады". Биіктік биіктік класында орналасқан, биіктік класы аккорд ішінде орналасқан, аккорд тональды аймақта орналасқан, тональды биіктік кеңістігінде орналасқан, оның ішінде бесіншіліктер және олардың салыстырмалы кіші аккордтары бар. Ритмдік оқиға форманың ішінде орналасқан метрде орналасқан. Осылайша "азайтулар" әртүрлі деңгейде жасалады, ұзарту оқиғаларын құрылымдық оқиғалардан алып тастайды; олар қатынастарды уақыт бойынша азайтулар немесе ұзарту бойынша азайтулар арқылы білдіре алады (бұл Urlinie немесе ағаш тәрізді диаграммалар болуы мүмкін).
Шенкер теориясындағы ұзарту
ХХ ғасырдың басындағы музыка теоретигі Генрих Шенкер (1868–1935) ұзарту тұжырымдамасының негізін қалыптастырды және музыканы ұзартылған музыкалық құрылымдар тұрғысынан талдау әдісін әзірледі (Шенкерлік талдау деп аталады). Шенкердің бұл терминге берген анықтамасы қазіргі заманғыдан өзгеше. «Ұзарту» немiс сөзi жиі қолданылмайды, ал Шенкер оны алғаш рет өте нақты мағынада қолданды (мүмкін, құқықтық, немесе Веналық сөздіктерден алынған), қатаң композицияның бастапқы заңдарын (Urgesetze) немесе бастапқы ұғымдарын (Urbegriffe) еркін композицияда кеңейтуге және осы заңдардың кеңейтілуінен туындайтын құбылыстарға қатысты. Ол бұл сөзді негізінен дауыстың берілген деңгейінен келесі деңгейге өтуін білдіру үшін қолданды, деңгейден деңгейге өтуді Ұзарту деп сипаттады. Адель Т. Кац «ұзарту» сөзінің Auskomponierung сөзінің американдық аудармасы болған мағыналық өзгеріске жауапты болуы мүмкін. Шенкер «Д минорындағы кішкентай прелюдиясы» (BWV 926) атты Бахтың шығармасын Der Tonwille 5 жинағында талдағанда, Урсацтың алдыңғы планға қалай дамитынын көрсететін ең алғашқы суретін ұсынады. Ол бұл суреттің «Urlinie құрсағында алдын ала белгіленген және дауыстың біртіндеп өсуін көрсетеді» деп түсіндіреді. «Біртіндеп өсу» бейнеленгені – жалпы құбылыс, ол әрқашан шығарманың толыққанды түріне қатысты. Бұл сурет осы томның 45-бетінде одан әрі түсіндіріледі. Шенкер оның екі дауыстық Урсац орнатуымен басталатынын, демек, қатаң контрапункттің негізгі заңдарының көрінісі екенін атап өтеді. Келесі қадамдардың әрқайсысы Ұзарту ретінде сипатталады, бұл алдыңғы қадамдағы заңдарға қатысты жасалған нақты еркіндік. Ал «Freie Satz» еңбегінде ол бұл сөздің әлі де бір дауыс жетекші деңгейден екінші деңгейге өтуді білдіретінін растайды: «Менің бұрынғы теориялық және талдамалық жұмыстарыммен сабақтастықты сақтау үшін, мен бұл томда латын сөздерінен алынған Ұзарту және Ұсарту сөздерін ортаңғы деңгейдегі дауыс жетекші деңгейлерді белгілеу үшін қолданамын». Ұзарту тұжырымдамасы Шенкер үшін маңызды, өйткені ол еркін композицияның шедеврі қатаң контрапункт заңдарына қалай байланысты екенін көрсету оның толық бірлігін, оның «синтезін» түсіндіреді деп санайды. Бір деңгейден екінші деңгейге өтудің құралдары мен әдістері Шенкердің «композициялау» немесе «композициялық өңдеу» (Auskomponierung, неміс неологизмі) түсінігіне енгізілген, ол үшін ол музыкалық уақытта биіктік материалдарын дамыту механизмі. Бұл жеті қадаммен жүзеге асырылады: (1) Шенкер оны оқытудағы операциялық тұжырымдама ретінде ұсынады; (2) Феликс Салцер, Аллен Форте және басқалар оны таратып, түсіндіреді; (3) ол Шенкерлік талдауды формализациялауға жасалған әрекеттер шеңберінде қолданылады; (4) Шенкерді еске түсіретін жаңа теориялар оны пайдаланады; (5) Шенкердің өз теориясын күшейтетін теориялар ішінде қолданылады; (6) Шенкерлік каноннан тыс теорияларда анықтамалар ұсынылады; және (7) терминнің анықтамасы атональді музыкаға қатысты ұсынылады. Шенкердің Auskomponierung терминін «ұзарту» деп ауыстыруы (2) сатысында ағылшын тіліндегі аударма ретінде пайда болды. «Free Composition» еңбегінде «prolongation» сөзі Auskomponierung сөзін аудару үшін, ал «prolonged» сөзі auskomponiert сөзін аудару үшін бірнеше рет қолданылады. Остер Auskomponierung сөзін «композициялау» деп аударады, ал басқалар «композициялық өңдеу» немесе қысқаша «өңдеу» деп аударады. Драпкин Anstieg, Ausfaltung, Koppelung, Tieferlegung, Übergreifen және Untergreifen сияқты әдістерді «ұзарту әдістері» деп атайды, оларды Шенкер Auskomponierung әдістері деп сипаттаған болар еді.
Ұзарту әдістері
[[Файл:Шопеннің C минорындағы Ноктюрны, Op. 48 1, 1-4 такттардағы арпеджионың ұзартылуы.png|thumb|150px| және Шопеннің C минорындағы Ноктюрны, Op. 48 1, 1-4 такттарда]
Ұзарту шарттары
Шенкер өзінің теориясын тек ортақ тәжірибе кезеңіндегі музыкаға және негізінен австро-герман композиторларының таңдалған тобына қатыстырмақ болды – И.С. Бахтан Йоханнес Брамсқа дейінгі шежіредегі композиторлар. Музыка теориясының соңғы дамуы ұзартудың қандай шарттарда мүмкін болатынын нақтылауға бағытталды, соның арқасында басқа репертуарлар зерттелуіне немесе олардың зерттелмеуіне негізді себептер тууы мүмкін. Мысалы, Шенкердің шәкірті Феликс Зальцер 12-ші ғасырдың музыкасындағы ұзартылған горизонтальділіктің белгілерін анықтады және бұл музыкалық принциптің посттональды музыкада да, мысалы, Пол Хиндэмит пен Игорь Стравинскийде де сақталатынын айтты. Музыка теоретигі Роберт Морган Шенкерлік ойдың негізгі қағидасы – тек тұрақты триадалар ғана ұзартуға қабілетті – диссонантты дыбыстардың, мысалы, кемітілген септималардың немесе кездейсоқ анықталған интервалдар жиынтығының қажетсіз түрде алынып тасталатынын дәлелдеді. Морганның сөзіне göre, 19-шы ғасырдан бастап Лист, Вагнер және Скриабин сияқты композиторлар осы диссонантты конфигурацияларды тональды композиторлардың триадалық ұзартуына тән қатаңдықпен «жасауды» бастады. Атональды музыка ұзартылған тыңдау мен талдауға елеулі қиындық тудырады, өйткені оның гармониялық құрамы анықтамасы бойынша монотональдылықтың ұзақ мерзімді бақылау күшінен бас тартады және көбінесе тұрақты триадалардан немесе тіпті анықтамалық немесе орталық дыбыстардан әдейі аулақ болады. Музыка теоретигі Джозеф Штраус атоналитеттің ұзартылған тыңдауды неге болдырмайтынын нақтырақ анықтауға тырысты. Оның ұзарту туралы анықтамасы: «музыкалық объектінің жалғасу сезімі, әсіресе ол тікелей орындалмағанда. Ұзарту – тыңдаушының танымдық процесі». Ол 1987 жылы кез келген музыкалық стильде Шенкерлік ұзартудың мүмкіндігі үшін төрт шартты ұсынды: тұрақтылық пен диссонанс арасындағы дәйекті айырмашылық; тұрақты гармониялардың иерархиясы [диатоникалық функцияны қараңыз]; құрылымдық емес ноталардың құрылымдық ноталарды безендіру жолдары; гармония мен дауыс жүргізу арасындағы анық байланыс. Штраус бұл шарттар атональды музыкада орындалмайды деген қорытындыға келді, сондықтан «атональды ұзарту» мүмкін емес. Ол басқа посттональды музыкада ұзарту мүмкін екендігіне ашық болса да (октатоникалық шкаламен құрастырылған музыканы мысалға келтірді), көптеген посттональды музыкада бұл көрінбейтінін айтты. Оның орнына, ол посттональды музыкада, соның ішінде атоналды музыкада, қатаң ұзартудан гөрі «қатысу» моделінің қорғанысқа лайықты екенін ұсынды. Алайда, Лердаль Штраустың аргументі айналмалы критерийлерге негізделгенін айтады. Лердальдың ұзарту туралы жеке формуласы атональды құрылымдарға көбірек бейімделеді. Мысалы, атональды музыкада күшті ұзартуды прогрессиядан, оқиғаның қайталануынан және басқа оқиғаға өтуден ажыратуға болады, ал әлсіз ұзартуды, оқиғаның өзгертілген түрінде қайталануын, анықтамалық үштік (кланг) болмағандықтан ажырату қиын. Мигель Роиг Франколи «Тональды жиынтық кеңейту» теориясын ұсынды, онда жақын гармоникалық бірліктер ортақ тон немесе хроматикалық байланыс арқылы байланыстырылады және келесі гармониялар бұрынғыларын «ұзартады» деп түсіндіріледі.
Consistent distinction between consonance and dissonance. A scale of stability among consonant harmonies [see diatonic function]. Ways in which less structural pitches embellish more structural pitches. A clear relationship between harmony and voice leading. Straus concludes that such conditions do not exist in atonal music and therefore that "atonal prolongation" is impossible; although he is open to the possibility that prolongation is a possibility in other post tonal music (he gives the example of music composed with the octatonic scale), he argues that in practice most post tonal music does not display this. Instead, he suggests that in post tonal music, including atonal music, a model of 'association' is more defensible than strict prolongation. However, Lerdahl argues that Straus' argument is based on circular criteria. Lerdahl's own formulation of prolongation is more amenable to atonal structures. For example, in atonal music, strong prolongation may be distinguished from progression, repetition of an event versus movement to a different event, while weak prolongation, repetition of an event in altered form, may not easily be distinguished due to the lack of a referential triad (klang). Miguel Roig Francolí has proposed a related theory of 'Pitch Class Set Extension', in which contiguous harmonic units are linked through common tone or chromatic connection and successive harmonies are understood to 'extend' earlier ones.