Кіріспе

Монегаск (munegascu,; , mɔneɡask;) – Монакода сөйленетін лигур тілінің бір түрі. Ол Вентимильяда сөйленетін лигурия диалектілерімен тығыз байланысты және Монаконың ұлттық тілі деп есептеледі, бірақ елдің ресми тілі француз тілі. Монегаск тілі 1972 жылдан бері Монако мектептерінде ресми түрде оқытылады және 1976 жылы міндетті пән ретінде енгізілді, алайда ол тек аз ғана адамдардың ана тілі болып табылады.

Тарих

1191 жылы Генуя Республикасы Монаконы иеленіп, 1215 жылы қоныстанды. Бұл генуэздік қоныс аударушылар өздерінің ана тілін алып келді, ол Монегаск тіліне айналды. Генуялық қоныстанушыларға дейін аймақтың басты тілі провансаль тілі болды, ол жақын орналасқан Ментон және Рокбрун елді мекендерінде қолданылды. 1355 жылы Ментон, Рокбрун және Монако Гримальдилердің саяси бірігіне кірді, бірақ бұған қарамастан, тілдік айырмашылық сақталды, себебі Монаконың негізгі тілі лигурия тілі болды. Уақыт өте келе Монегаск тілі генуэздік тілден бөліне бастады, Монако шетелдік державалардың саяси ықпалына түскендіктен, атап айтқанда француз және итальян тілдерінен әсер алды, сондай-ақ испан және каталон тілдерінен де қысқа мерзімге ықпал көрді, себебі Монако жүз жылдан астам уақыт испандықтардың билігінде болды, бұл 1641 жылы аяқталды. Соңынан Монако француз қорғауында болды және Француз революциясына дейін итальян және монегаск тілдері саяси элитаның, әкімшіліктің, дін қызметкерлерінің және жергілікті тұрғындардың басты тілдері болды. Алайда француз тілі Франция екі тілді үкімет құрған кезде маңызды ықпалға ие бола бастады. Осы кезде Монако халқының көп бөлігі Генуядан және Лигурияның басқа аймақтарынан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтарынан тұрды, және Монегаск тілі жазылмаса да, ашық айтылып, ауызша дәстүр арқылы отбасыларға беріліп келді. Италиялық қала-мемлекеттерден келген адамдар Гримальди басқаратын Ментон және Рокбрун қалаларынан келгендерге қарағанда жақын көршілер деп есептелді, олар Монакомен одақтас болғанына қарамастан, шетелдіктер саналды. 1793 жылы Монако Франциямен қосылды, ал 1805 жылы француз императоры Наполеон француз тілін оқытуды міндеттеу және басқа тілдердің қолданылуын шектеу туралы жарлық шығарды. Гримальдилер 1814 жылы тәуелсіз княздықты қайта құрды, бірақ итальян және монегаск тілдері ұлттық тілдер болып сақталғанымен, француз тілін жалғыз ресми тіл ретінде бекітті. 1815 жылы ханзада Оноре IV француз және итальян тілдерін білім беруде тең дәрежеге көтерді, бірақ итальян тілі жақын маңдағы аймақтар француз тіліне жақындаған сайын біртіндеп маңызын жоғалтты, бұл 1860 жылы Ниццаның Францияға қосылуымен айқын байқалды. Монегаск тілі кейін "диалект" деп есептелді және 1976 жылға дейін Франциядағы окситан тілі сияқты, мемлекеттік және діни мектептерде оқытуға немесе сөйлеуге тыйым салынды. Монегаск тілінің алғашқы жазбалары 1721 және 1729 жылдар аралығында Антонио I-нің қызы Луиза Ипполитке жазған хаттарында, сондай-ақ бірнеше нотариалдық құжаттарда кездеседі, бірақ тіл негізінен ауызша қолданылып келді. 1860 жылдан бастап Монако қаласының халқы 1860 жылы 1200 тұрғыннан 1880 жылы 22000 адамға дейін өсті; Монегаск тілі шетелдік жұмысшылардың көптеп келуінен және провансаль, пиемонт, корсика, француз және лигурия тілдерін араластыратын жаргонның дамуынан қауіп көрді. Осы кезеңде монегаск тілінде оқуға тыйым салынды, ал ата-аналар балаларын француз тілінде сөйлеуге ынталандырды. 1927 жылы Луи Нотари француз және итальян тілдерінің жазу үлгілерінен шабыт алып, тілдің жазбаша кодификациясын жүзеге асырды. Монегаск тілінің алғашқы грамматикасы мен сөздігі 1960 және 1963 жылдары жарық көрді. 1924 жылы Монегаск тілі Монегаск дәстүрлерінің ұлттық комитетінің (Cumitáu Naçiunale d'ë Tradiçiúe Munegasche) күш-жігері болмаса, жойылуға жақын болды. 1927 жылы Луи Нотари монегаск тіліндегі алғашқы әдеби шығарма – "Санта Девотаның жырлары" атты еңбегін жариялады. Осыдан кейін монегаск тілінде поэзия, әңгімелер және пьесалар сияқты әдебиеттің түрлі жанрлары пайда болды, бұл тілге көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. 1972 жылы дін қызметкері Жорж Франци Фелибридж, окситан тілі қауымдастығының қолдауымен монегаск тіліндегі алғашқы сабақты өткізді, ал 1976 жылы үкіметтің бастамасымен монегаск тілі мемлекеттік және жеке бастауыш білім беруде міндетті пән ретінде бекітілді. Бұл сабақ 1979 және 1989 жылдары орта білім беруде міндетті және бакалавриатта факультативтік пән ретінде қабылданды. 1982 жылы ханзада Ренье III монегаск тілі жөніндегі комиссияны құрған егеменді жарлыққа қол қойды, ол тілдің білім беру және зерттелуіне жауапты.

Жіктеу

Монегаск диалектісі геноя диалектісімен көптеген қасиеттерін ортақтасады және Вентимилья диалектісімен тығыз байланысты. Окситан тілімен байланыстыруға жасалған бұрынғы тырысқандықтарына қарамастан, монегаск – лигурия диалектісі болып табылады, ал жақын орналасқан Ментон диалектісі лигуриялық ерекшеліктері бар окситан диалектісі. Монегаск, барлық басқа лигурия тілінің нұсқалары сияқты, қазіргі Италияның солтүстік-батысы және Францияның оңтүстік-шығысы аумағындағы вульгарлық латын тілінен тікелей пайда болған, сонымен қатар француз және оған жақын галло-роман тілдерінен сөздік қорына, морфологиясына және синтаксисіне әсер еткен.

Дауыс берушілер

Монаконың жалғыз ресми тілі – француз тілі, бұл олардың конституциясында белгіленген, ал монегаск тілі бейресми түрде қолданылады. Монегасктар Монакода азшылықты құрайтындықтан, 1970 жылдары тілдің жойылу қаупі туды. 130 түрлі ұлт өкілдері тұратын Монако мемлекеті жаһандану дәуірінде тілді сақтап қалу үшін күресіп жатыр. Білім беру жүйесінде міндетті пән болғанына қарамастан, Монакодағы студенттер оны сыныптан тыс қолдануға немесе монегаск тілінде бакалавр дипломын алуға көп жатпайды. Ересектерге білім беру және шетелдік азаматтарға тіл сабақтары ұйымдастырылады, сондай-ақ оқушылар арасында жыл сайынғы тілдік сайыс өткізіледі, оның төрағасы – ханзада.

Есімдеу стандарты

Қазіргі орфографиялық стандартқа кейбір түзетулер енгізілді, бірақ ол Луи Нотари елестеткен жүйеге жақын күйінде қалды, ол сөздердің этимологиясын ескере отырып, мүмкіндігінше түсінікті болуды қалады. Осылайша, әдебиетте «catru» емес, «qatru» деп жазу қажет, себебі бұл сөз латын тіліндегі «quattŭor» сөзінен шыққан; сол себепті «cento» емес, «çento» деп жазу керек («centum» сөзінен).