Кіріспе

Шаньшань () – Орталық Азиядағы бұрынғы патшалық. Бұл патшалық Такла-Макан шөлісінің солтүстік-шығыс шетінде, қазір көбінесе құрғап қалған үлкен тұзды көл, Лопурға жақын орналасқан. Патшалық бастапқыда тәуелсіз қала-мемлекет болған, жергілікті гандхар құжаттарында Крорайна (Крорайна, Кроран) деп белгіленген – бұл қытай тілінде Лулан деп жиі аударылады. Батыс Хан әулеті б.з.д. 77 жылдан кейін патшалықты тікелей басқаруға алған, содан кейін ол қытай тілінде Шаньшань деп аталды. Археолог Дж. П. Мэллори Шаньшань атауы осы аймақтағы басқа қаланың, Чершеннің (кейін қытай тілінде Цыэмо деп аталған) атынан шыққан болуы мүмкін деп ұсынады. Патшалықта әкімшілік, әдеби және эпиграфикалық мақсаттар үшін гандхар тілінің жергілікті диалекты қолданылған. Томас Берроу сияқты ғалымдар жергілікті тұрғындар гипотетикалық Тохар С тілінде сөйлеген болуы мүмкін екенін айтады, мұны гандхар құжаттарындағы қарыз сөздер дәлелдейді.

Орналасқан жері

Крорайна (Лулан) патшалығы, кейін Шаншан болып аталған, стратегиялық маңызға ие, қабырғалы қалада құрылған болуы мүмкін. Бұл қала Лоп-Нурдың солтүстік-батыс бұрышында, сол кездегі Тарым өзенінің Лоп-Нурға құяр жеріне жақын орналасқан (40° 9’ N, 89° 5’ E). Крорайна қаласының аумағы шамамен алғанда, биіктігі шамамен буддалық пагода, көптеген үйлер мен суару каналдарынан тұрған. Патшалық құрамына Шарлик қаласы (қазіргі Руоцян қаласының оңтүстік-батысында, Лоп-Нур маңында), Черчен (кейін Циэмо), сондай-ақ оңтүстік-батысқа қарай Ния кірген.

Хан әулеті

126 жылы қытай елшісі Чжан Цзянь Луланды Лоп-Нур маңындағы бекінілген қала ретінде сипаттады. Қытайдан Батысқа қарайтын басты жолдардың торабында орналасқандықтан, бұл қала Дунхуан мен Хотан арасындағы Оңтүстік жолды, сондай-ақ Дунхуаннан Корла Куча мен Кашғарға дейінгі Жібек жолын бұрынғы және кейінгі Хан дәуірлерінде бақылап тұрды. Патшалықтың билігі үшін қытайлықтар мен Сяньбилер (Xiongnu) үнемі күресіп тұрды. Сяньбилер (Xiongnu) 2-ғасырдың басына дейін аймаққа иелік ету үшін Хан қытайларымен қайта-қайта таласты. 77 жылы қытай елшісі Фу Цзези бірнеше хан елшілерін ұрлап өлтіргенінен кейін, Чангуй немесе Ангуй (嘗歸 немесе 安歸) есімді Лулан патшасын өлтіруге жіберілді. Ол алтын мен құнды заттарды сыйлық ретінде патшаға жеткізіп беремін деп сылтау айтып келді, бірақ патша мас болғанда пышақтап өлтірді. Патшаның кіші інісі Вейтуци (尉屠耆) Хан билеушісі тарапынан Лулан патшасы етіп тағайындалды, ал патшалық Шаншан деп атау өзгертілді. Жаңа тағайындалған патша Лулан қаласындағы өлтірілген патшаның ұлдарынан кек алатындарынан қорқып, Иксунға (伊循) хан әскерін шақыруды сұрады. Сондықтан, қытай әскерінің офицерлері аймақты отарлау үшін жіберілді және Иксунда коменданттық кеңсе құрылды. 25 жылы Шаншанның Сяньбилермен (Xiongnu) одақтас екені жазылған. 73 жылы хан әскерінің офицері Бан Чао шағын топ өкілдерімен Шаншанға барды, олар сол кезде Сяньбилердің (Xiongnu) делегациясын қабылдап алды. Бан Чао Сяньбилердің (Xiongnu) елшілерін өлтіріп, олардың басын патшаға ұсынды, содан кейін Шаншан патшасы Гуан Ханға адалдық серт берді. Лулан 3-ғасырдың Вэйлюэ еңбегінде Шаншанның тәуелді патшалығы ретінде тіркелген.

Шаншандағы буддизм

Ендереде Харошти әрпімен жазылған жазу табылды, ол біздің эрамыздың 3-шы ғасырының ортасында жазылған. Жазуда Шаншан патшасы Махаяна буддизмін ұстанушы ретінде сипатталған – "Ұлы Көлікке" бет түзеген адам. Бұл жазу, ең болмаса, Шаншанның ең қуатты патшасы Аңгокаға қатысты болуы мүмкін. Ричард Соломонның пікірінше, осы кезеңде Махаяна буддизмі Шаншанда маңызды рөл атқарған және патшалық қолдауға ие болған деп есептеуге толық негіз бар.

Үш патшалық дәуірі

260 жылы Лулан қаласында қытай генералы Суо Май (索勱) 1000 сарбаздан тұратын әскери колония құрды. 330 жылы Тарим өзенінің арнасы өзгергеніне және осы елді мекенді қамтамасыз еткен су жетіспегеніне байланысты бұл орын тасталып, әскери гарнизон 50 км оңтүстікке, Хайтуға көшірілді. Солтүстік-батыстағы Инпан бекінісі Тан әулетіне дейін қытайлықтардың бақылауында болды.

Цзинь династиясы - Танг дәуірінің басына дейін

Қытай билігі Батыс Цзинь әулетінің дәуірінде де, кейінгі ғасырларда да үзілістермен жалғасты. 283 жылы Цзинь династиясының императоры Ву билік еткен кезде патшаның ұлы Қытай сарайына кепіл ретінде жіберілгені туралы жазбалар бар. V ғасырда Солтүстік Вэй Луланға қытай патшасын орнатып, қаланы Шаншань бекінісі деп атады. 6 ғасырдың соңында Суй әулеті Лулан қаласында Шаншан қала-мемлекетін құрды. Алайда, V ғасырдан бастап бұл жерді Туйухун, Роран және Динглинг сияқты көшпелілер жиі басып алды, және аймақ біртіндеп тасталып кетті. 442 жылдың көктемінде Луланға Джуку Анчжоу шабуыл жасады, оның патшасы Джумоға (Черчен) қашып кетті, содан кейін Шаншан Цыэмодан басқарыла бастады. Шамамен 630 жылы (Танг әулетінің басында) қалған Шаншан халқы, Шаньфутуо (鄯伏陁) бастаған, Солтүстік аймақтағы Хамиге көшіп кетті. Буддалық саяхатшы Сюаньцзян 644 жылы Үндістаннан Қытайға қайтып келе жатып осы аймақтан өтті, Лулан мемлекетінің Нафубо (納縛波, Шарлик деп есептеледі) деген қаласын аралады, сондай-ақ Цыэмо туралы: "Бекініс бар, бірақ адамның іздері жоқ" деп жазды.

Қазіргі заман

2011 жылы жергілікті билік Шаншанды "Шөл туризмінің қаласы" ретінде бекіту және аймаққа көбірек туристер тарту мақсатында кең ауқымды даму жобасын бастауға шешім қабылдады. Туризм және тартымдылықтарды дамыту бойынша кеңесші Leisure Quest International (АҚШ) осы даму жобасының бас жоспарын және тұжырымдамалық дизайнын жасау үшін шақырылды. Жоспарға ежелгі Луланды еске түсіретін қабырғалы қала, шөлге беткейлі қонақүйлер, дүкендер мен мейрамханалар, сондай-ақ тақырыптық тұрғын үйлерді салу кіреді. Қазіргі Шыңжаңда Шаншань (Пиқан ауданы) атымен аталатын аудан бар, бірақ ол Шаншаньның тарихи аймағынан тысқары орналасқан.