Кіріспе

Түрік суретшісі Әбидин Дино (23 наурыз 1913 – 7 желтоқсан 1993) – түрік суретшісі және танымал суретші.

Алғашқы жылдар

Дино 1913 жылғы 23 наурызда Стамбулда өнерді сүйетін отбасында дүниеге келді. Ол Превеза, Хамерия аймағынан шыққан албандық Османдық дипломаты Әбедин Диноның немересі (оның құрметіне аталған) және Расих Диноның ұлы. Оның бауырлары: әйгілі карикатурист және Грекия Парламентінің мүшесі Әли Дино, Лейла Дино Илери және Ахмет Дино (оның атасы Ахмет Диноның атымен аталған). Ол отбасының ықпалымен жас кезінде сурет салу мен бояуды бастады. Бала кезінде ол бірнеше жыл бойы Женевада (Швейцария) және Францияда ата-анасымен бірге тұрып, 1925 жылы Стамбулға оралды. Дино орта білімін американдық Роберт колледжінде бастады, бірақ сурет салу, салу және жазуға берілу үшін оқуын тастады. Оның мақалалары мен карикатуралары көп ұзамай газеттер мен журналдарда жарияланды, ал 1933 жылы ол тағы бес жас және жаңашыл суретшімен бірге «D тобын» құрды, олар өздерінің жұмыстарын бірнеше көрмеде көрсетті. Сол кезде ол Назым Хикметтің өлеңдер жинағына иллюстрациялар жасады. 1933 жылы Анкара туралы фильм түсірген кеңес режиссері Сергей Юткевич Диноны Ленинградтағы Ленфиль студиясына шақырды, және Ататүктің ынтасымен Дино келісті. Ленинградта ол бірнеше киностудияда декоратор және режиссердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ Мәскеуде, Киевте және Одессада «Кенішілер» фильмін түсірді. Түркияға оралғаннан кейін ол Парижге (Франция) барып, 1937-1939 жылдары жұмыс істеді, онда Гертруда Штайн, Тристан Цара және Пикассо сияқты танымал суретшілермен танысты. Стамбулға қайта оралғаннан кейін ол сол кездегі белгілі түрік суретшілерінің порттарын, док жұмысшылары мен балықшыларын бейнелейтін әйгілі «Порт көрмесіне» қатысты. Көрме көпшіліктің қызығушылығын тудырды, сол жылы Динодан 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде Түркия павильонын жобалау сұралды. Осы уақытта ол сол кездегі маңызды журналдарда мақалалар мен карикатуралар жариялап, ағасы, ақын Ариф Диномен бірге реализмге жаңа көзқарас іздеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол соғысқа байланысты суреттер жасады, бірақ соғыс уақытындағы саяси тақырыптарды бейнелеуі ресми наразылық тудырды, және 1941 жылы Стамбулдың әскери жағдайының басшылығы оны және оның ағасын Оңтүстік-Шығыс Анатолияға жер аударды, онда олардың әжесі бұрын губернатор болып қызмет еткен. 1945 жылға дейінгі жер аударма жылдары Дино үшін өте жемісті болды. Оның жас әйелі Гюзин Дино Адана орта мектебінде француз тілін оқытса, ол жергілікті «Түрксозу» газетінде жұмыс істеді, аймақтағы шаруалардың ауыр өмірін және еңбек жағдайларын поэтикалық реализммен бейнелейтін мақалалар мен суреттер жариялады. Осы жерде ол «Шашық» және «Мұрагерлер» пьесаларын жазып, мүсін жасауды бастады. 1951 жылы оған Түркиядан кетуге рұқсат берілді. Ол алдымен Италияның Рим қаласына барды, онда тоғыз ай тұрды, бірақ 1952 жылы Парижге қоныс аударды.

Париж күндері

Көп ұзамай Гузин мен Абидин Диноның Париждегі үйі көптеген белгілі суретшілер мен жазушылардың жиналатын орнына айналды. Жұбайлар алдымен Сен-Мишель жағасындағы Макс Эрнсттің пәтерінің жоғарғы қабатындағы студияға, кейін Л'Эурдегі шағын пәтерге көшті. Назым Хикмет, Яшар Кемал, Ахмет Хамди Танпинар және Мелиха Чевдет сияқты олардың шетелдік және түрік достары Динолардың үйінде кездесіп, әңгімелесуге мүмкіндік алды. Динолар Парижге келген жас түрік суретшілері мен студенттеріне көмектесуге әрқашан дайын болды, оларды әлемге әйгілі шеберлермен таныстырып, олардың өркендеуіне қолғабыс етті. 1954 жылдан бастап сегіз жыл бойы Абидин Дино Париждегі "Мамыр салоны" көрмелеріне қатысты, ал Гүзин Дино Франция радиосы үшін бағдарламалар дайындады, Сорбоннаның Шығыс тілдері факультетінде түрік тілін оқытты және түрік әдебиетін француз тіліне аударды. Абидин Дино 1993 жылдың 7 желтоқсанында Парижде 80 жасында дүние салды. Оның мәйіті Стамбулға жеткізіліп, Асиян зиратына жерленді.

Естен кетпес достық

Әбидин Дино шетелде өмір сүрсе де, Түркиямен және ондағы достарымен байланысын ешқашан үзген жоқ, ал елде болып жатқан барлық оқиғаға, әсіресе саяси жағдайға жақыннан қызығушылық танытты. Ол басқа суретшілер мен жазушылармен ынтымақтастыққа әрқашан қуанышпен барып, достарының кітаптарына сөздерін жазып, суреттерін шексіз жомарттықпен салған. Он жылдан астам уақыт сыртта болғаннан кейін 1969 жылы Түркияға оралып, өзінің туындыларынан көрме ашты. Содан бері ол жиі келіп, жеке және топтық көрмелерге қатысты. 1979 жылы Франциядағы Бейнелеу өнері ұлттық одағының (UNAP) құрметті президенті болып сайланды. Оның "Гол! 1966 жылғы әлем чемпионаты" (1966) фильмі – оның көркемдік сезімталдығына арналған керемет құрмет және оған "Флаэрти сыйлығын" әкелді. 1966 жылғы әлем чемпионатының финалы туралы бұл деректі фильм тек футбол ойындарымен ғана шектелмей, Лондон мен Англияның басқа да аймандарындағы адамдардың қызықты кадрларын да қамтиды.

Сурет салу шебері

Әбидин Дино тірі нәрсенің бәріне қызығушылық танытып, өнер туындыларын шеберлікпен қылқалам, қарындаш және камера арқылы бейнелейтін. Оның екі сүйікті тақырыбы болды: қолдар мен гүлдер. Ол әйелі Гузинге арнап, қайтыс болғаннан кейін он жыл толуына орай жарық көрген кішкентай суреттер жинағында, оның шабытына айналған махаббат пен бірлік сезімін көрсетеді. "Гузиннің Әбидиндері" деп аталатын бұл кітап Әбидин Диноның суреттері мен эсселерінен тұрады. Оның есімін әлемдегі көптеген өнер галереялары мен мұражайларында, өлеңдерде, әндердің сөздерінде немесе кітаптарда кездестіруге болады. Ол қазіргі түрік суретінің алғашқы қадамдарының бірі ғана емес, сонымен қатар карикатура, мүсіншілік, керамика, кино және әдебиет сияқты сан алуан салаларда көркем туындылар жасады. Дино 1993 жылдың 7 желтоқсанында Париждегі Вильюиф ауруханасында дүниеден өтті. Ол Стамбулдағы Ашиян зиратына жерленді.

Құрмет

2019 жылдың 23 наурызында Google Абидин Диноның 106 жылдығын doodle арқылы тойлады.