Кіріспе

Келу және Кету (1943) – Артур Костлердің мораль мен пайдалылық арасындағы қақтығысқа арналған трилогиясының үшінші романы (романның 1966 жылғы Дунай басылымының постскриптісінде сипатталғандай). Бірінші том, «Гладиаторлар», Спартак көтерілісінің құлауы туралы, ал екіншісі, «Түн ортасындағы қараңғылық», Кеңес Одағындағы сот процестері туралы белгілі роман. «Келу және Кету» Костлердің ағылшын тіліндегі толық көлемді алғашқы жұмысы болды, ал «Гладиаторлар» мен «Түн ортасындағы қараңғылық» бастапқыда неміс тілінде жазылған. Ол көбінесе үш томның ең әлсізі саналады. 1943 жылдың желтоқсанындағы шолуында Джордж Оруэлл: «Бұл кітап роман ретінде сәтті болмады, бірақ аллегория ретінде сәтті болды» және «жазылған нацистік терроризмнің ең қорқынышты сипаттамаларының бірі болуы керек» деп жазды. Бірақ 1944 жылы Оруэлл «Келу және Кету» қанағаттанарлық емес деген қорытындыға келді. «Роман» деп атаудың өзі қиын, шын мәнінде, бұл революциялық сенімдердің невротикалық құштарлықтың рационализациясы екенін көрсетуге тырысатын трактат». 1943 жылдың қарашасындағы шолуында Саул Беллоу «Келу және Кету» мынадай сұрақтарды көтереді: «Біздің ой-санамыздың дамуында, ертедегі тарихымызда, бізді мақсаттарға қызмет етуге итермелейтін нәрсені түсінуге жеткен кезде, осы мақсаттардан бас тарту дұрыс па? Егер әділдікке деген құштарлығымыз невроздың белгісі екені дәлелденсе, біз әділдікке деген жауапкершіліктен босатыламыз ба? Өзі үшін қанағат іздеу – денсаулықтың белгісі ме, ал этикалық құндылықтарды тану және оларға бағыну – аурудың белгісі ме?»

Сюжет

Екінші дүниежүзілік соғыстың ортасында жазылған "Келу және кету" кітабы Кёстлердің венгр босқыны ретіндегі жеке басының тағдырын көрсетеді. Кёстлер сияқты, кітабының басты кейіпкері де коммунистік партияның бұрынғы мүшесі. Ол Португалия үлгісіндегі "Нейтралия" деп аталатын бейтарап елге қашып өтеді, Кёстлердің өзі де сонда болған, және одан әрі қашып кетеді. (Гарольд Розенберг "Partisan Review" журналындағы кітап туралы рецензиясында: "мұндай жер аттарына қарсы заң болуы керек" деп жазған.) Басты кейіпкердің ғылыммен, әсіресе психиатриядағы түрлі бағыттармен Кёстлердің кейінгі қарым-қатынасы мен келіспеушілігін көрсететіндей, ол емнен кейін психикалық тұрғыдан әлсіреп шығады. Романның басты сұрағы – оның кейінгі травмасы мен саяси қызметінің қаншалықты бөлігі бала кезіндегі шағын оқиғаға байланысты екендігі.