Кіріспе

"Флораға хат" – Валентиншіл ұстаз Птолемейдің Флора есімді әйелге жазған гностикалық мәтіні. Наг-Хаммади кітапханасы табылар алдында, бұл хат ғалымдарға қолжетімді нағыз гностикалық туындылардың санатында болды. Хаттың толық нұсқасы Эпифанийдің "Панарион" еңбегіне енгізілген, ол оның діни көзқарастарын қате деп бағалаған, сыншыл тұрғыдан жазылған мәтін. Птолемейдің сенімдері Иринейдің жазбаларынан да мәлім.

Мазмұны

Флораға арналған хатта Мұса заңына қатысты гностиктердің көзқарасы баяндалады. «Бүкіл заң Мұсаның бес кітабында жазылған, бір заң шығарушымен орнатылмаған – яғни, жалғыз Құдаймен емес: кейбір бұйрықтар Мұсаның, ал кейбіреулерін басқа адамдар берген. Бірінші бөлігі тек Құдайға және Оның заңдарына жатқызылуы керек; екіншісі – Мұсаға, бірақ Құдай оны арқылы заң шығарды деген мағынада емес, Мұса өз ойларының ықпалымен кейбір заңдарды берген; үшіншісі – халықтың ақсақалдарына, олар бастапқыда өздерінен кейбір бұйрықтарды орнатқан сияқты». Хат авторы христиан құтқарушысы Заңды жою үшін емес, оны толықтыру үшін жіберілгенін есептейді. Ол заңды үш түрге бөледі: Құдайдың таза заңы, он бұйрықта бейнеленген, әлемдік жағдайға (гностиктер үшін жамандыққа толы) байланысты «құдайдың кек алуы үшін белгіленген» аралас заң, және «соңында, рухани және жоғары мәселелердің бейнесінде орнатылған аллегориялық (үлгілік) бөлік – құрбандықтар, сүндет, ораза, Пасха, ашытқысыз нан және осыған ұқсас басқа да нәрселер туралы». Птолемей анық екіұшты сипаттағы пікірлерін «сөздер» мәтіндерінен немесе логиялардан мысалдар келтіру арқылы қолдайды: «Біз айтқандарымздың дәлелін Құтқарушының сөздерінен аламыз, себебі олар ғана бізді қатесіз шындықты түсінуге жетелей алады». Ол Исаның Матай және Жохан ілтебіктерінде кездесетін сөздерін, сондай-ақ Пауылдың сөздерін келтіреді. Птолемей хатында былай дейді: «Осы заңның бөлігі (яғни, Құдайдың өзінің заңы) біз үйреткендей, кемел Құдаймен де, әрине, шайтанмен де орнатылмаған. Осы бөліктің негізін қалаушы олардан ерекшеленеді деу қате болар еді. Ол – осы ғаламның және оның ішіндегі барлық нәрсені жасаған шебер және Жаратушы». Бұл үзінді Птолемейдің гностик көзқарасын көрсетеді: әлемді жаратқан Құдай – кемел Құдай емес, керісінше, өзін жалғыз нағыз Құдай деп қате санаған төменгі құдай, және ол Флораға осыны жеткізуге тырысуда.

Әдеби формасы

Мұндай көпке тараған хат "Птолемейдің" "Флораға" жіберген нағыз хат емес, әдеби жанр болуы мүмкін. Бұл хат Ренессанс және қазіргі заманғы эссе форматының классикалық үлгісі еді. Иринейдің Птолемейге жасаған шабуылы, қазіргі кезде оған жатқызылған хатты Епифаний жазған деген мүмкіндікті жоққа шығармайды. Ежелгі тарихшылар өз кейіпкерлеріне сөздер құрастырғандай, ол бұзуға ниеттенген гностикалық көзқарастарды қысқаша баяндау үшін осы хатты жазған болуы мүмкін.