Кіріспе

XVII ғасырдағы саяси қайраткер, воевода және Ресей патшалығының абыройлы адамы Прокопи Петрович Ляпунов (кейде Прокофи; Ланг ру) (Исады, Мәскеу Ұлы Княздығы; туған жылы белгісіз – 22 шілде 1611, Ресей патшалығы) – 17 ғасырдағы белгілі орыс дворяны (дворянин), воевода (әскери басшы), шамамен Рюрик әулетінен тараған, 1590-шы жылдардың соңында Переяславль Рязанский жерлері дворяндарының басшысы болды. 1598 жылдың басында Федор I қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік дау кезінде туған жағдайдың салдарынан, заңды мұрагер туралы әрекетсіздік, дворяндар арасындағы талас-тартыс, 1605 жылы Польша-Литва одағының (ПЛС) жариялаған соғысы және қатал татар шабуылдары салдарынан патшалықтағы билік бослығы кезіндегі соғыстарға қатысты. Ең әйгілісі – 1611 жылғы сәуір айында Мәскеуді ПЛС басып алған кезде ұйымдастырған және басшылық еткен бірінші сәтсіз көтеріліс. 1583-1584 жылдары Иван Қорқыныштың жақын серігі, опасыздыққа айыпталған Богдан Белскийді елден қууға сәтті қатысты. Ұлы Қиындықтар кезінде (1598) Прокопи Ляпунов пен оның інісі Захари Ляпунов Жалған Дмитрий I-нің жағына шықты, ол (жалған патша екені анықталғаннан кейін) Василий IV Шуйский (царь) және оның одақтастары жасаған қастандық салдарынан қаза тапты. 1607 жылы патша әскерімен бірге Иван Болотников жасырынып жүрген жерге шабуыл жасады. Оның қолы Борис Годуновтың пайдасына Мәскеу Земский Соборы қабылдаған соңғы шешімде табылды.

Борис Годуновтың қызметшісі

1603 жылы Прокопи қазір жоғалған қаланың әкімі болды. 1603 жылы Иван Андреевич Хованскиймен бірге Прокопи Александр Йозеф Лисовскийдің жалдамалы әскерлері басып алған Зарайск қаласын қайтаруға тырысты. 1605 жылы Добрыничи шайқасынан кейін Федор Шереметьевтің басшылығымен Прокопи ұлы Владимирмен бірге поляк және Запорож казактарының күштерін тойтару үшін воевода ретінде Кромиге (Орелден алыс емес, Лисовчиктердің келуі күтілді) жіберілді. 1606 жылғы қазанда ол және оның сенімді серіктері Болотников көтерілісі кезінде биліктегі патша Василий IV-ке қарсы бүлік көтерді. Прокопи Лисовскийдің Дон казактарының қолынан аяғына мылтықтан жарақат алды және әскери міндеттерді уақытша ағасы Захариге жүктеді.

Алғашқы адамдардың Ополчены

1611 жылы поляк әскері Мәскеуді басып алған кезде, Патриарх Гермогеннің "Қасиетті Русь және Киелі [православ] дін" үшін тұруға шақыруларына жауап ретінде Ляпунов түрлі қалаларға "көтеріліс" туралы үндеулер тарата бастады. Осының нәтижесінде Бірінші Халықтық Ополчение құрылды (сол кездегі Земский Собор алғаш рет рұқсат берген) және ол оның жетекшісі болды. 1611 жылғы наурыз айында оның казактардан (бұрын жалған Дмитрий I және оның Польшадағы жоғары жақтастарының қызметінде болған) құралған 12 мыңдық әскері (ауыр қарулары болмағанмен) оңтүстіктен Мәскеуге жақындап, жаулап алушылардың 1611 жылғы Мәскеу көтерілісін тудыруына кедерес жасады. 28 казақтың Угреша монастырын тонағаны үшін ұсталып, Прокопидің адал воеводасының бірі оларды өлім жазасына кескенде (немесе басқа деректер бойынша, суға батырғанда) келіспеушілік күрт ушықты. Бұл оқиға Халықтық Ополчение қатарын ыдыратып, Прокопидің тағдырын шешті.

Өлім

Александр К. Госьевский (сол кезде Мәскеу Кремлін басып алып, ФПО әскерлерінен қауіп көрген) немесе Иван Заруцкий (ФПО-ның казак тобы) жасаған, және тұтқынға алынған бір казак ашулы казактар штабына жеткізген жарлық казактарды заңнан тыс деп жариялады. Бұл жарлық Прокопий Ляпуновтың стиліне ұқсас болғандықтан, ол Мәскеудің шетіндегі казактардың "шеңберіне" (кеңесіне) тергеуге шақырылды; алайда, көп ұзамай казактар оны 22 шілдеде (кейінірек 1 тамыздан аспайды) шабуылдап, өлтірді. 1611 жылы, бірақ кейіннен оның ұлы Владимир, оны Қиындықтар заманында өмір сүрген басқа да белгілі тұлғалармен бірге (мысалы, Дмитрий Трубецкой) Сент-Сергийдің Троица лаврасына қайта жерледі.

Салдары

ФПО-ның қалдықтары, бастысы атаман Иван Заруцкийге адал коссактар, поляктармен күресін жалғастырды, бірақ олардың бір бөлігі Ярославльде Дмитрий Пожарский әскеріне қосылып, Мәскеу шайқасына (1612 ж.) дайындануға кірісті.

Отбасы

Прокопи Ляпуновтар әулетінен шыққан ақсүйек отбасының мүшесі еді.

Мәдениетте

"Ляпуновтың өлімі" (1816 немесе 1818–1878) – Степан Гедеоновтың патриоттық драмасы. "Принц Скопин Шуйский" (1834–1835, Ресей империясы) – Нестор Кукольниктың драмасы, онда Прокопи Ляпунов өзінің одақтасы Скопин Шуйскийдің өлімінен кек алуы бейнеленген.