Кіріспе

Резанов Николай Петрович (Резанов Николай Петрович Резанов, 28 наурыз 1764 [Е.С. 8 сәуір 1764] – 13 наурыз 1807 [Е.С. 1 наурыз 1807]), орыс дворяны және мемлекет қайраткері, Аляска мен Калифорнияны отарлау жобасын бүкіл Ресейдің үш императорына – Ұлы Екатеринаға, Пауылға және Александр I-ге ұсынды. Александр I Резановты сауда шартын жасасу мақсатымен Жапониядағы Ресей елшісі етіп тағайындады (1804). Лауазымына жету үшін ол Адам Иоганн фон Крузенштерн басқарған Бірінші орыс айналымына (1803–1806) бірлескен командир ретінде тағайындалды. Резанов 1805 жылы экспедицияны тастап кетті, ол Жапонияға (1804–1805) барғаннан кейін Камчаткаға оралды. Резанов жапон тілінің сөздігін және бірнеше еңбек жазды, олар Санкт-Петербург ғылым академиясының кітапханасында сақталады, ол оның мүшесі болған. Резановтың ең маңызды жетістігі – 1799 жылы Ресей-Америка компаниясын құру болды.

Ерте өмір

Резанов 1764 жылғы 28 наурызда Санкт-Петербургте дүниеге келді. Ол 14 жасқа келгенде бес тілді игерді. Осы жасында Измайловский полкіне қабылданып, бес жыл өткен соң 1784 жылы капитан шенінде кетті. Резанов Псковте бес жыл сот қызметкері болып жұмыс істеді. 1791 жылы ол Екатерина патшайымның жеке хатшысы ретінде Гаврила Державиннің штабына қосылды. Платон Зубов Резановқа қызығушылық танытып, Державиннің қызметіне орналасқаннан кейін бір жыл ішінде оны көмекшісі етіп алды. Зубов Иркутск саудагері Григорий Шелиховтың тері саудасымен айналысуына қызығушылық танытты. Оның Екатерина II-ге тигізген ықпалы Валаам монастырынан дін қызметкерлерін және Кодиак аралдарындағы Шелиховтың поселеністеріне отарлаушыларды әкелуге жұмсалды.

Қалпақ саудасына қызығушылық

1793 жылдың қысында Резанов Зубовтың жеке өкілі болып тағайындалды. 1794 жылдың тамызында Резанов Ш. Голиков компаниясының орталығы болған Иркутск қаласына келді. Әкесі Петр бірнеше онжылдық бойы азамат қызметкер болып қызмет еткен қала еді. Ол, әдетте, Шелиховпен бірге Қытаймен жыл сайынғы сауда кезінде Кяхтаға сапар шеккен болуы мүмкін. Резанов Гуанчжоудағы британдықтардың теңіз саудасымен салыстырғанда Қытайға қарайтын құрлық жолдарын "тиімсіз және көне" деп санады. Анна жеті жылдан кейін босанғанда қайтыс болды. Резанов компанияны дамыту үшін өзі мен серіктестеріне, Ұлыбританияның Шығыс Үндістан компаниясына берілгендей, пайдалану және басқару құқығына монополиялық артықшылықтар беретін патша жарғысын алуға бел буды.

Ресей-Америкалық компания

Резанов Екатерина II-ні өзінің жарғысына қол қоюға көндіргеннен кейін, ол қайтыс болды (1796), оны теңгерімсіз және қатал болған Павел I императорынан жаңа жарғы алу үшін қайтадан бастауға мәжбүр етті. Бір кезде жағдай үмітсіздей көрінді, бірақ Резановтың шеберлігі, ептілігі және әдептілігі жеңіске жетті, император өлтірілгенге дейін аз уақыт бұрын ол 1799 жылғы Жарлыққа императордың қолы қойылды. Ресей-Америка компаниясына (РАК) Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауында, бүгінгі Алясканың оңтүстік шекарасына жуық 55 градус солтүстік енінен бастап монополия берілді; сондай-ақ Камчаткадан Аляскаға және Жапонияға дейін созылған аралдар тізбегіне жиырма жылға монополия берілді. Мемлекеттік қызметкер болғандықтан Резановты компания директоры деп тікелей атауға болмады, сондықтан ол ресми түрде «РАК-тың елордадағы арнайы өкілі» болып тағайындалды. Акциялардың көп бөлігі Шелиховтер отбасының меншігінде болды, бірақ Резанов, император Павел, болашақ Ресей императоры Александр I және Ұлы князь Константин Павлович та акционерлер болды. Компанияның алғашқы жылдары 19 ғасырдың басына дейін табысты болды, содан кейін нашар басқару және тамақ жетіспеушілігі оны ауыр зиянға ұшыратуы мүмкін, тіпті құлдырауына әкелуі мүмкін болды. Аймаққа флот жеткізу үшін Резановтың қатысуымен Санкт-Петербургтен Бразилияға, Гавайи корольдігіне және Камчаткаға дейінгі маршрутпен Ресейдің бірінші айналма сапары жасалды. Кемелер Америкадағы колонияларды жабдықтаумен қатар, Аляска, Жапония және Қытай арасындағы ресейлік тері саудасын бастап, ғылыми деректер жинауға да мүмкіндік берді. Резанов толық өкілетті министр болып тағайындалды және оқшауланған Токугава сёгунатымен дипломатиялық қатынастарды ашуға арнайы тапсырма берілді. Жапонияға жетпей тұрып, орыстар Гавайиге барды, онда олар Америкадағы Редут Сент-Михаил орыс колониясының қирағанын білді. Экспедициядағы екі кемелердің бірі болған «Нева» 1804 жылдың 31 мамырында солтүстікке жіберілді және сол жылы Ситка шайқасында Сент-Михаилді қайтарып алуда маңызды рөл атқарды. Резанов Гавайи аралдарының ауыл шаруашылығы әлеуетіне таң қалды, «Оухихиден Сібірдің барлығын қантпен қамтамасыз етуге болады» деді. Ресеймен сауда қатынастарын ашу туралы сёгунның шешімін көп айлар бойы күткеннен кейін, алдымен кемеде оқшауланып, содан кейін жағалаудағы шағын бекініске қамалғаннан кейін, орыстар 1805 жылдың 5 сәуірінде Нагасакиден кетіп қалды, сауданы ашуға жасаған тырабысы ұятты сәтсіздікке ұшырады. Аштық пен скорбутан ауырып, олар 27 наурызда Сан-Франциско шығанағының үстіндегі испандықтардың қаруымен келді, Сан-Францисконың коменданты Дон Хосе Дарио Аргуэлломен кездесті. Алты апталық тұру кезінде Резанов бидай, арпа, бұршақ, ұн, май, тұз және басқа да заттарды сәтті айырбастап, сатып алды. 10 мамырда жолға шығып, 8 маусымда Ситкаға жетті. Резанов командир Консепсьон Аргуэллоның 15 жасар қызына ғашық болды. Бұл жұптардың арасындағы махаббат Калифорнияның жақын қауымдастығында сенсация тудырды, әсіресе олардың діні мен ұлттық ерекшеліктеріне байланысты, бірақ Резановтың дипломатиялық шеберлігі дін қызметкерлерін көндірді. Резанов губернатордан келісімнің көшірмесін Испанияға бірден жіберуге уәде алды. Ол Петропавлға қарай сапар шегіп, бүкіл Ресей императорының келісімінсіз, яғни өз бетімен соғыс жариялап, Төменгі Курил аралдарының Жапон аралы Сахалинге шабуыл жасады. Резанов келісімге императордың келісімін алу үшін Санкт-Петербургке құрлықпен сапар шекті. Ол Испания короліне және Папаға жеке хат жазып, үйленуіне рұқсат сұрады.

Өлім

Ол 1807 жылдың 8 наурызында Сібірдегі Красный Яр (қазіргі Красноярск) қаласында қызбадан және әлсіздіктен қайтыс болды. Оның қабірін большевиктер бұзды, бірақ оның мәйіті қайта жерленді. 2000 жылдың 28 қазанында Красноярск қаласындағы Троица шіркеуінің маңындағы Резановтың қабірінде (бір дерек бойынша, оның мәйіті 1950 жылдардың аяғында осы жерге көшірілген) дұға оқылды және Резановқа арналған ескерткіш ашылды. Ақындар Резанов пен Кончитаның оқиғасын қолға алып, оны Ресейде әйгілі романсқа айналдырды. Ескерткіште ақ крест орнатылған, оның бір жағында "Николай Петрович Резанов 1764 – 1807. Мен сені ешқашан ұмытпаймын" деген жазу, ал екінші жағында – Андрей Вознесенскийдің "Юнона мен Авос" поэмасынан алынған "Мария Консепсьон де Аргуэлло 1791 – 1857. Мен сені енді ешқашан көрмеймін" деген сөздер жазылған.

Мұра

Резановтың Консепсьонмен романсы Сан-Франциско авторы Фрэнсис Бретт Харттың «Консепсьон де Аргуэлло» балладасының тақырыбы болды. 1937 жылы көпшілікке ұмытылған Сан-Франциско авторы Гертруда Атертон «Резанов пен Дона Конча» романын жазды, ал ол Резановтың Консепсьонмен романсының жүз жылдығына арналған өмірбаянын да жазған еді. 1979 жылы композитор Алексей Рыбников пен ақын Андрей Вознесенский Резанов пен Консепсьонның махаббат оқиғасын таңдап, операны Резановтың «Юнона» және «Авось» кемелерінің есімдерімен атады – осы оқиғаға арналған алғашқы ресейлік рок-опералардың бірі. Бастапқы қойылым Ленком театрында үлкен жетістікке қол жеткізді және 2013 жылға дейін толық залмен ойналып келді. 1979 жылдан 2005 жылға дейін Резанов рөлін ойнаған Николай Караченцов 2005 жылы автокөлік апатында ауыр жарақат алды, содан кейін Дмитрий Певцов және Виктор Раков оны алмастырды. Калифорния штатының Монтерей қаласының полиция бастығы Гэри Браун екі ғашықтың құрметіне өткізілген діни рәсімге қатысты. Ол Сибирьде Pointman Leadership Institute командасының құрамында Ұлттық полицияға этикалық басшылықты үйрету үшін болған. Бастық Браун Кончитаның қабірінен Резановтың қабіріне топырақ шашып, Монтерей тұрғыны Джон Миддлтонның ұсынысы бойынша оның жерленген жерінен гүл алып, Резановтың қабірінен топырақ алып, Бенисиядағы Консепсьон де Аргуэллоның демалатын жеріне шашып жіберді. «Олар осылайша мәңгілікке байланысты болады», - деді бастық. Ол 200 жыл бұрын болған махаббат оқиғасы Красноярск пен Монтерей қалаларын мәңгілікке біріктіргенін қосты.