Кіріспе
Суқұйғыштардың түрлері
Батпақ суқұйғышы (Sorex bendirii), сондай-ақ Тынық мұхит суқұйғышы, Бендире суқұйғышы, Бендиренің суқұйғышы және Иса суқұйғышы деп те аталады, Солтүстік Америкадағы Sorex туысының (ұзын құйрықты суқұйғыштар) ең ірі өкілі болып табылады. Көбінесе қоңыр қара түсті жүнмен жабылған, ол Тынық мұхит жағалауындағы сулы орталарда Оңтүстік Британ Колумбиясынан Солтүстік Калифорнияға дейін таралған. Жүніндегі ауаның арқасында суға қалу қабілетіне ие, батпақ суқұйғыштары су бетінде үш-бес секундқа дейін жүгіре алады. Оның ұзындығы, ұзын құйрығын қоса есептегенде, ал салмағы шамамен 5-17 граммды құрайды. Батпақ суқұйғыштарының рационы негізінен жәндіктерден тұрады, оларды ол құрлықта да, суда да аулайды. Олар сирек кездеседі; олардың саны азайып барады деп саналады және олар таралым аймағының кейбір бөліктерінде қорғауға алынған түрлерге жатады.
Сипаттама
Бұл Солтүстік Америкадағы *Sorex* туысының ең ірі өкілі, және маммалог Давид Нагорсен оны «тартымды сүтқоректі» деп сипаттаған. Оның түгі негізінен қоңыр, құйрығы ұзын. Батпақ шыршасының түгі әдетте арқасы мен қарын жағында біркелкі қара болса да, Олимпиада түбегіндегі популяцияларда (*S. b. albiventer*) қарын түгі ақ болуы мүмкін. Батпақ шыршасының ұзындығы, құйрығын қоса есептегенде, шамамен алғанда, ал салмағы шамамен . Оның артқы аяқтары, саусақтарындағы қалың қылдармен сәл жиекті, шамамен өлшемелі.
Although in some areas the marsh shrew is sympatric with other members of the genus Sorex, no other large, velvety, gray black shrew shares this geographic range. Its size distinguishes it from all but the American water shrew (Sorex palustris). Although the marsh shrew and the American water shrew (the two largest shrews in North America) share some features, the American water shrew has more dark grey to black fur on its back, a silver grey belly and a bi colored tail and the marsh shrew's fringed hairs are more distinct. The American water shrew has a smaller skull, without the marsh shrew's characteristic curvature, and its upper incisors have less distinct medial tines. The marsh shrew typically has a longer snout than that of the American water shrew, which is more streamlined when viewed from the side. The marsh shrew's skull is relatively large, and its condylobasal skull length is usually greater than There is a distinctive, downward sloping curve along the snout (rostrum). Its dental formula is incisors: 1/1; unicuspids: 5/1; premolars: 1/1; molars: 3/3. Of the five upper unicuspids the third is distinctly smaller than the fourth, and they have a pigmented ridge extending to the cingulum. There is a large medial tine on the large upper incisor, in the anterior pigmented region. The reddish pigmentation of the enamel, the result of iron deposits, is thought to be an adaptation strengthening the enamel. There are no known fossil remains. The marsh shrew's karyotype somatic number is 2n = 54, and its fundamental number = 70.
Кейбір аймақтарда батпақ шыршасы *Sorex* туысының басқа өкілдерімен бірге тіршілік етсе де, осы географиялық ареалда одан басқа үлкен, жұмсақ, күлгін-қара шырша жоқ. Оның мөлшері оны американдық су шыршасынан (*Sorex palustris*) басқа барлық түрлерден ерекшелейді. Батпақ шыршасы мен американдық су шыршасы (Солтүстік Америкадағы ең үлкен екі шырша) кейбір белгілерімен ортақ болғанымен, американдық су шыршасының арқасында қара сұрдан қараға дейінгі түк, күміс сұр қарын және екі түсті құйрығы болады, ал батпақ шыршасының жиекті қылдары айқынрақ. Америкалық су шыршасының бас сүйегі кішкентай, батпақ шыршасының сипаттамалық қисықтығы жоқ, ал оның жоғарғы тіс тістерінің медиалдық тістері аз көрінеді. Батпақ шыршасының мұрны американдық су шыршасынан ұзын, ал бүйірден қарағанда одан тік көрінеді. Батпақ шыршасының бас сүйегі салыстырмалы түрде үлкен, ал оның кондилобазалды бас сүйегінің ұзындығы әдетте одан үлкен. Мұрнында (рострум) ерекше, төмен қарай еңкейген қисық бар. Оның тіс формуласы: кескіш тістер: 1/1; бір түйіршікті тістер: 5/1; алдырғы тістер: 1/1; азу тістері: 3/3. Жоғарғы бес бір түйіршікті тістің үшіншісі төртіншісінен айқын кішірек, және олардың цингулумына дейін созылатын пигменттелген тізбегі бар. Үлкен жоғарғы кескіш тісінде, алдыңғы пигменттелген аймақта үлкен медиалдық тіс бар. Эмальдің қызыл пигментациясы, темір шөгінділерінің нәтижесінде, эмальді күшейтетін бейімделу деп саналады. Белгілі қазба қалдықтары жоқ. Батпақ шыршасының кариотипі соматикалық саны 2n = 54, ал негізгі саны = 70.
Although in some areas the marsh shrew is sympatric with other members of the genus Sorex, no other large, velvety, gray black shrew shares this geographic range. Its size distinguishes it from all but the American water shrew (Sorex palustris). Although the marsh shrew and the American water shrew (the two largest shrews in North America) share some features, the American water shrew has more dark grey to black fur on its back, a silver grey belly and a bi colored tail and the marsh shrew's fringed hairs are more distinct. The American water shrew has a smaller skull, without the marsh shrew's characteristic curvature, and its upper incisors have less distinct medial tines. The marsh shrew typically has a longer snout than that of the American water shrew, which is more streamlined when viewed from the side. The marsh shrew's skull is relatively large, and its condylobasal skull length is usually greater than There is a distinctive, downward sloping curve along the snout (rostrum). Its dental formula is incisors: 1/1; unicuspids: 5/1; premolars: 1/1; molars: 3/3. Of the five upper unicuspids the third is distinctly smaller than the fourth, and they have a pigmented ridge extending to the cingulum. There is a large medial tine on the large upper incisor, in the anterior pigmented region. The reddish pigmentation of the enamel, the result of iron deposits, is thought to be an adaptation strengthening the enamel. There are no known fossil remains. The marsh shrew's karyotype somatic number is 2n = 54, and its fundamental number = 70.
Таксономия және атау беру
Оны алғаш рет 1884 жылы ғылыми әдебиетте Клинтон Харт Мерриам бастапқы атауымен – Atophyrax bendirii (сол кездегі монотиптік таксон) деп сипаттады. Алғашқы нұсқасы Орегон штатының Кламат округіндегі Форт-Кламаттан оңтүстік-шығысқа қарай 18 миль (29 км) қашықтықта, Уильямсон өзенінен 1 миль (2 км) жерде табылған. Мерриам бұл нұсқаны Форт-Кламатта орналасқан орнитолог және армия капитаны Чарльз Бендирден алды. Шымшық шілде айының соңында немесе тамыздың басында лагерьдегі иттердің бірімен ұсталды, ал әскери қызметкер оны Бендирге тапсырды. Мерриам Бендирдің еңбегіне деген құрметтің нышаны ретінде оны Бендирдің шымшығы (Atophyrax bendirii) деп атады. Мерриамның сөзіне сүйенсек, бұл жануар «аномальды сорекс» деген грек сөзінен туындаған Atophyrax деген жаңа туысқа жатады. Кейіннен батпақ шымшығы Sorex туысына қайта жіктелді. Батпақ шымшығы мен американдық су шымшығының (Sorex palustris) көптеген физикалық ерекшеліктері ұқсас. Біріншісі солтүстік-батыс жағалаудан ішкі таулардың төменгі бөліктеріне дейін тар аумақта таралған. Ал американдық су шымшығы батыс тауларында, Канаданың субарктикалық аймақтарында және АҚШ-тың шығысында кеңінен таралған. Түрлердің ареалдары негізінен аллопатриялық, бірақ Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы аймақтарда олардың ареалдары жапсарласуы (симпатрия) мүмкін, бірақ биіктіктегі айырмашылықтар оларды бөліп тұрады. Ертедегі таксономистер осы сүтқоректілерді бөлек субтуыстарға жатқызды: Мерриам батпақ шымшығын Atophyrax туысына, ал Джексон (1928) Тынық мұхитының су шымшығын Neosorex туысына жатқызды. Финдли (1955) тіс құрылымын негізге алған жақын туыстық байланысты анықтады, екі түр де Otisorex субтуысына жатқызылды. Финдли плеистоценнің басында маскалы және көшпелі шымшықтардың (Sorex cinereus және Sorex vagrans) ата-бабаларының бөлінгенін болжады; Ярмут мұз аралық кезеңінде американдық су шымшығы мен батпақ шымшығы көшпелі шымшықтардың ата-бабаларынан бөлінді. Сангамония кезеңінде тағы үш Sorex түрі пайда болды: кішкентай шымшық (S. nanus), оңтүстік-шығыс шымшығы (Sorex longirostris) және әсем шымшық (Sorex ornatus). Финдлидің батпақ шымшығы мен американдық су шымшығын Otisorex туысына жатқызуын кейін биохимиялық және генетикалық зерттеулер растады. 2005 жылы (митохондриялық ДНК талдауына негізделген) зерттеулер жарияланды, олар батпақ шымшықтары, Тынық мұхитының су шымшықтары және олардың тиісті түрлері арасындағы қарым-қатынастың сипатын анықтады. Цитохром b митохондриялық ДНК тізбегінің өзгеруі бағаланды, ал 2005 жылғы батпақ шымшығының филогенезиясының нәтижелері төменде егжей-тегжейлі көрсетілген.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл құрттың таралу аймағы Британ Колумбиясының оңтүстік-батысынан АҚШ-тың Вашингтон және Орегон штаттарының батыс аймақтары арқылы, Калифорнияның солтүстік-батысынан Сан-Францисконың солтүстігіне дейін созылады. S. b. albiventer түршесі Олимпиада түбегінде кездеседі. S. b. palmeri батыс Орегоннан (Колумбия өзенінің оңтүстігінде) солтүстік-батыс Калифорнияға дейін таралған. S. b. bendirii диапазонының солтүстік бөлігінен (Олимпиада түбегінен басқа) шығысқа қарай, Калифорниядағы қалған таралу аймағына дейін кездеседі. Британдық Колумбияда шығыс шекарасы Чилливак өзені мен Агассиз қалалары, ал солтүстік шекарасы – Бэррард шығанағының солтүстік жағалауындағы төменгі биіктіктер. Батпақ тышқандары әдетте ылғалды жерлерде (мысалы, батпақтарда) тіршілік етеді, олардың мекендеу ортасына кең жапырақты орман және бұталар, түбірлер мен қалдықтардан жасалған жер жабыны кіреді; оларды өзендер мен ағыстар бойында да кездестіруге болады. Суық, жаңбырлы маусымда олар ылғалды жерлерден бір километрге дейін қорғаныш іздеп, жапырақты немесе қылқан жапырақты орманға қашады, онда құлаған ағаштар мен жер жамылғысы бар. Каскад тауларында теңіз деңгейінен 1328 метр биіктікке дейін батпақ тышқандары табылған. Олар қызыл шаған, үлкен жапырақты клен, батыс гемолока немесе қызыл кедр ормандарында, көбінесе батыс маскалы кәбіс өсетін батпақтардың жанында мекендейді. Британдық Колумбияда батпақ тышқандары көбінесе төменгі жазықтарда кездеседі, бірақ олар Сеймур тауының провинциялық паркінде де табылған. Британдық Колумбиядағы қоршаған ортаны қорғау органдары батпақ тышқандарын провинциядағы ең сирек кездесетін ұсақ сүтқоректілердің бірі деп санайды. 1992 жылы Карлос Галиндо Лиал мен Густаво Зулета Британдық Колумбияның оңтүстік-батысындағы үлкен аумақта 55 жерде 1000-нан астам ұсақ сүтқоректілерді аулап, олардың тек үшеуі ғана Тынық мұхитының сулы тышқандары болды. 1983 жылдың көктемі мен жазында Орегонның батысындағы биологтар өзендер мен жапырақты ормандардың жағалауындағы ұсақ сүтқоректілердің таралуын (соның ішінде батпақ тышқандарын) зерттеді. "Өзен жағалауы" – өзеннен кемінде 15–20 метр қашықтықтағы аймас ретінде анықталды. Солтүстік Америка бұғысы басқа сүтқоректілерге қарағанда көптеп ұсталды, ол барлық аулаудың шамамен 80% құрады. Зерттеуде 16 түр ұсталды, ал батпақ тышқандары ұсталған сүтқоректілердің 2 пайызынан да аз бөлігін құрады. Барлық батпақ тышқандары өзен жағасында ұсталды және қылқан жапырақты ормандардың барлық үш жас тобында табылған: ескі, жаңағы және жас өсімдіктер.
Егемендік және экология
Саздық тышқан омыртқасыздармен қоректенеді, оның ішінде өрмекшілер, құрттар, шұжықтар, жүзқұйрықтар, термиттер және басқа да құрлықтағы және сулық буынтық аяқты жануарлар бар. Оны тұтқындықта алтын балықты қуғанда, өлтіргенде, бірақ жемегенін байқаған. Ал американдық су тышқаны балықтарды өлтіріп жегені байқалған. Орегон штатындағы саздық тышқандардың асқазан ішіндегілерді зерттеу көрсеткендей, олардың диетасының кем дегенде 25% -ы су омыртқасыздарынан тұрады, оның ішінде жәндік дернәсілдері, шұжықтар мен қабықшалылар, шырындар және басқа да анықталмаған омыртқасыздар кіреді. Басқа зерттеушілер олардың диетасында су жәндіктері (су қоңыздары және тасжазғыштар), жұлдызшалар, жер қоңыздары, өрмекшілер, жабайылар, жүзқаяқтар, құрттар, шұжықтар және кішкентай құрлықтағы қабықшалылар да болуы мүмкін екенін хабарлаған. Суда жүзіп, азық іздеп, қысқа суға батып, азықтанады. Тамақтанғаннан кейін ол құрлыққа қайта оралады. Оның терісіне сіңген ауа оған су бетінде қалуға көмектеседі, ал саздық тышқандар су бетінде 3-5 секундқа дейін жүгіре алады. Маммолог Дональд Паттидің айтуынша, олар "вирлгиг қоңыздары сияқты бетте жүзе алады". Терісіне сіңген ауа оған күміс жалтыр береді. Құрлықта оның алдыңғы және артқы аяқтары бір уақытта қозғалады. Ол жыл бойы, көбінесе түнде белсенді. Жүктілік шамамен үш аптаға созалады, ал аналық үш-төрт бала туады. Жабайыда, қиылған қабықтан жасалған ұялар, тоннельде немесе бұтақтардың астында салынған. Саздық тышқандар әдетте 18 айға жуық өмір сүреді, ал аталықтары алғашқы жазда жыныстық жетілмейді. Өмір сәулеті қысқа болғандықтан, олар көбінесе бір маусым ғана көбейеді. Британ Колумбиясы үшін көбейту туралы деректер болмаса да, басқа жерлерде көбейту маусымы қаңтардың соңынан тамыздың соңына дейін созылады; көптеген балалар наурыз айында туады. Аналықтың туатын балалар саны белгісіз. Саздық тышқандармен байланысты ерекше иіс (басқа ұзын құйрықты тышқандар сияқты) қарым-қатынас құралы болуы мүмкін. Басқа тышқандар сияқты, олардың да көру қабілеті нашар. Егер саздық тышқанды жаңа ортаға (мысалы, көтерілген беттің жиегіне) қойса, ол жиектен құлап, төмендегі бетке жеткеннен кейін де жүгіре береді. Суға түскенде, ол су астына сүңгіп кетеді. Саздық тышқандар суға батып кеткен банкаларға оңай түсіп қалады, мүмкін, беттердің шетін көре алмауынан. Тұтқындықта олар ығысқанда немесе қорадағы басқа жануарлармен шайқасқанда дауыстайды, тамақтанғанда немесе тамақ үшін жанжал кезінде (мысалы, құрт) ызылдап, қатты шырылдайды. Табиғатта тамақты жасырып сақтамайды деген деректер жоқ, бірақ тұтқындықта ол түн құрттарын кейінірек жеу үшін қораның бір бұрышына жинап қояды; басқа тағамдар осылай жиналмаған. Акарин паразитіне Glycyphagidae (Glycyphagus hypudaei және Orycteroxenus soricis); Laelapidae (Androlaelaps fahrenholzi, Echinonyssus obsoletus, Haemogamasus occidentalis және Haemogamasus reidi); Listrophoridae (Listrophorus mexicanus); Myobiidae (Amorphacarus hengererorum, Amorphacarus soricis, Protomyobia atophyra және Protomyobia brevisetosa) және Pygmephoridae (Pygmephorus horridus және Pygmephorus whitakeri) жатады. Ықтимал жыртқыштарға соулар, балықтар және Тынық мұхитының алып саламандрасы жатады.
Адаммен қарым-қатынас
Дональд Паттидің 1960 жылдардың соңындағы зерттеулеріне дейін, оның тобы батпақ шыршаларын тұтқындықта зерткенде, олардың мінез-құлқы туралы көп ештеңе белгілі болған жоқ. Осыған дейін батпақ шырша туралы ақпараттың көп бөлігі осы сүтқоректінің қоныс орындары және оны қалай ұстау туралы жазбалардан құралған. Әдебиеттегі оның сипаттамалары көбінесе мұражайдағы сақтау үлгілерін қарап шығу нәтижесінде алынған.
Қорғау мәртебесі
Канададағы құрып бара жатқан жабайы жануарлар мәртебесі жөніндегі комитет (COSEWIC) батпақ тышқанына "Құрып бара жатқан" статусын берді, олардың Британдық Колумбиядағы таралған жері төменгі Фрейзер аңғарымен шектелген. Аймақтағы экономикалық қызметтің салдарынан олардың қолайлы ортасы нашарлап келеді, бұл тенденцияның кері қайтуының аз мүмкіндігі бар, сондықтан олар Канаданың осы бөлігінде сирек кездеседі. COSEWIC 1994 жылдың сәуірінен 2000 жылдың мамырына дейін батпақ тышқанын "Қауіпті" деп белгіледі, ал 2006 жылдың сәуірінде оның статусын "Құрып бара жатқан" деп жаңартты. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мәліметінше, батпақ тышқаны консервация тұрғысынан "Ең аз уайым тудыратын" түрге жатады. Тышқан сирек кездесетін сүтқоректі деп есептелсе де және оның саны азайып барады деген болжам бар, қазіргі уақытта оның саны бойынша есептемелер жоқ және оның азаю қарқыны оны одан да қауіпті санатка енгізуге жеткілікті жылдам деп есептелмейді. Қолайлы сулы-батпақты орталар, негізінен, урбанизация мен ортаның ауыл шаруашылығына айналуы салдарынан азайып келеді, ал тышқанның кең географиялық ареалында қорғалатын орталар ұсынылатыны күтілуде.