Кіріспе

Жануармен тартылатын трамвай немесе көлік
атпен тартылатын вагондар

Атпен тартылатын трамвай, атпен тартылатын көлік (АҚШ) немесе атпен тартылатын теміржол (тарихи), – жануармен (әдетте атпен) тартылатын трамвай немесе көлік.

Қорытынды

Атпен тартылатын трамвай (ат күймесі) – бұрыннан бар өнеркәсіптік тасымалдау жолдарынан және 1820 жылдары пайда болған, жаңадан жетілдірілген темір немесе болат рельстерде ("трамвай" деп те аталатын) қоғамдық көшелерде жүретін омнибус бағыттарынан дамыған, қоғамдық рельстік көліктің алғашқы түрі. Олар шағын аймақтық дилижанс желілерінің нұсқалары болды және жолаушыларды алдын ала жалдамай, белгілі бір бағыт бойынша тасыды. Трамвай жолдарындағы ат күймелері омнибуске қарағанда артықшылықтары бар еді, себебі металл дөңгелектердің темір немесе болат рельстерде (әдетте 1852 жылдан бастап ойықтармен) төмен домалану кедергісі жануарларға бірдей күш жұмсағанда омнибуске қарағанда ауыр жүк тасуға мүмкіндік берді, сондай-ақ саяхатты тегіс етіп берді. Атпен тартылатын трамвай жануарлар күшінің төмен құны, икемділігі және қауіпсіздігін рельстік жолдың тиімділігі, тегісдігі және кез келген ауа райында жүру мүмкіндігімен үйлестірді. Сол кезде жануарлар күші бу күшінен қауіпсіз деп есептелді, өйткені алғашқы локомотивтер жиі қазандық жарылыстарынан зардап шекті. Рельстер кез келген ауа райына төтеп бере алатын болды, себебі сол кездегі көшелер нашар немесе мүлдем асфальтталмаған болуы мүмкін, бұл жаңбыр немесе қарда арба дөңгелектерінің лайға батуына себеп болатын.

Канада

1861 жылы Торонто қаласында қоғамдық көлік құралы ретінде атпен жүретін автобустар Торонто көшелік темір жолының ат арбаларымен алмастырылды. 1892-1894 жылдар аралығында ат арбалары электрлі трамвайлармен ауыстырылды. Торонто көшелік темір жолы Торонтоның ерекше кең еңістігін құрды. Көшелер асфальтталмаған, сондықтан баспалдақ қолданылды. Ат арбалары фланцты дөңгелектермен баспалдақтың жоғарғы деңгейінде жүрді. Кәдімгі арбалар мен экипаждар кең төменгі деңгейдегі ішкі баспалдақпен жүрді. Бұл кеңірек еңіс талап етті. Осы кең Торонто еңісі бүгінге дейін Торонто трамвай жүйесі және Торонто метросының үш желісі қолданып келеді. Метрополитен-стрит темір жолы 1885 жылдан бастап, сол кездегі қала маңындағы Солтүстік Торонтода ат арбасы желісін іске қосты, ал 1890 жылы желі электрленгенге дейін жұмыс істеді; бұл ат арбасы желісі де Торонто еңісін пайдаланды.

Үндістан

Үндістандағы алғашқы атпен жүретін трамвайлар 1873 жылғы 24 ақпанда Силда мен Армян қақпасы көшесі арасында 4 км (2,4 миль) қашықтықта жүріп өтті. Қызмет сол жылдың 20 қарашасында тоқтатылды. Калькутта трамвай компаниясы 1880 жылғы 22 желтоқсанда Лондонда құрылып тіркелді. Метрлік рельстік атпен жүретін трамвай жолдары Силдадан Армян қақпасына дейін Боубазар көшесі, Далхаузи алаңы және Странд жолы арқылы салынды. Жолды вице-король Рипон 1880 жылғы 1 қарашада ашты. 1874 жылғы 9 мамырда қалада алғашқы атпен жүретін вагон пайда болды, ол Колаба – Пидонды Кроуфорд базары арқылы, ал Бори Бандерден Калбадеви бағыты арқылы Пидонге дейін қатынайтын. Бастапқы бағасы үш анна (ондық жүйеге ауысудан бұрын 15 паиса) болды, билеттер сатылған жоқ. Қызмет халыққа кеңінен таралғандықтан, бағасы екі аннаға (ондық жүйеге ауысудан бұрын 10 паиса) төмендетілді. Кейін сол жылы билетсіз сапарларды азайту үшін билеттер енгізілді. Стернс пен Киттердждің қызмет ету кезеңінде 1360 жылқы болғаны хабарланды.

Ұлыбритания

Әлемдегі алғашқы трамвай қызметін Уэльстегі Суонси және Мэмблс темір жолы атпен жүретін жүк тасуға арналған бар болған трамвай жолында, арнайы жасалған вагондарды пайдалана бастады. 1807 жылдан бастап, жол ақысын төлейтін жолаушылар Ойстермут, Мэмблс және Суонси доктары арасындағы желіде тасымалданды. Глостер және Челтенхам трамвай жолы (1809) да жолаушыларды тасымалдады, бірақ оның басты мақсаты жүк тасымалы болды. Оның ерте басталуына қарамастан, Ұлыбританияда атпен жүретін трамвайлардың кеңінен қабылдануына көп уақыт кетті. Американ Джордж Фрэнсис Трэйн оларды алғаш рет 1860 жылы Биркенхедте, Биркенхед корпорациясы трамвайларының алдағы іскерлігімен таныстырды, бірақ ол Лондон көшелеріне алғашқы трамвай рельстерін төсеуге тырысқанда, жолдың "бұзылуына және зақымдануына" себеп болды деп айыпталып түрмеге қамалды. 1870 жылғы Парламент заңы осы құқықтық кедергілерді жойып, жауапкершілікті анықтады, содан кейін келесі үш онжылдықта көптеген жергілікті трамвай компаниялары құрылды. Олар кабельдік, бу немесе электрмен жүретінге дейін атпен жүретін вагондарды пайдаланды. Көптеген компаниялар екі жылқымен тартылатын, жартылай жабық екі қабатты вагондарды қабылдады. Соңғы атпен жүретін трамвай 1915 жылы Лондоннан алынып тасталды. Жылқылар 20 ғасырдың басына дейін жеңіл жөндеу жұмыстарына қолданыла берді. Британ теміржолында соңғы рет жөндеу үшін пайдаланылған жылқы 1967 жылдың 21 ақпанында Ньюмаркетте (Саффолк) зейнеткерлікке шықты.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында ең алғашқы трамвай 1832 жылы Нью-Орлеан қаласында, «Пончартрейн теміржол компаниясы» басқаруымен пайда болды, одан кейін сол 1832 жылы Нью-Йорктегі «Нью-Йорк және Гарлем теміржолында» да пайда болды. Бұл көліктерді Нью-Йорк штатының Нью-Рошель қаласынан Джон Стивенсон жобалап, Нью-Йорктегі өз компаниясында құрастырған. Алғашқы трамвайлар көбінесе екі аттан тұратын командамен, кейде қашырлармен вагондарды тартқан. Сирек жағдайларда, төтеншелік жағдайларда адамдар да қолданылған. 1880 жылдардың ортасына қарай АҚШ-та 415 көше теміржол компаниясы бар болды, олардың жалпы ұзындығы шамамен [мәлімет жоқ] километрге жететін жолдармен жыл сайын 188 миллион жолаушыны атпен жүретін вагондармен тасымалдады. 1890 жылы Нью-Йорк тұрғындарының әр бірі жылына орташа есеппен 297 рет атпен жүретін вагондарда саяхат жасады. Көшедегі трамвайға жұмсалатын аттың өмір сүру ұзақтығы шамамен екі жылды құрады.

Басқа жерлер

Континентальдық Еуропадағы алғашқы атпен тартылатын теміржол вагондары 1828 жылдан бастап České Budějovice – Linz темір жолымен пайдаланылды. Еуропа 1860 жылдардың ортасынан бастап жаңа трамвай қызметтері үшін ат арбаларын кеңінен қолдануды көрді, көптеген қалалар жаңа желілер салды. Тропикалық плантациялар (хенекен және банан сияқты өнімдер үшін) жолаушылар мен жүк тасымалына арналған жануарлармен жұмыс істейтін трамвайларды кеңінен пайдаланды, көбінесе Decauville тар тетікті портативті жол жүйесін қолданды. Кейбір жағдайларда бұл жүйелер өте кеңейді және қалааралық трамвай желілеріне айналды (Юкатан сияқты, онда мұндай желілердің көптеген мысалдары болды). Осы жүйелердің сақталған мысалдары Юкатан мен Бразилияда табылуы мүмкін.

Құлдырау

Жылқымен жүретін көліктердің мәселелері мынадай болды: әрбір жануар күніне белгілі бір уақытқа ғана жұмыс істей алатын, оны күнделікті бағып, күтіп, тамақтандыру қажет еді, сондай-ақ көп мөлшерде тыңайтқыш өндіретін. Питтсбург, Пенсильвания қаласындағы Сара көшесі желісі 1923 жылға дейін жылқылармен тартылған. АҚШ-тағы соңғы тұрақты еселдермен тартылған вагондар 1926 жылға дейін Арканзас штатының Сальфар Рок қаласында жүріп, 1983 жылы шығарылған АҚШ пошта маркасымен есте қалды. Торонтодағы жылқымен тартылған трамвайлар 1891 жылы тоқтатылды. Басқа елдерде жануарлармен жұмыс істейтін трамвай қызметтері көбінесе 20-ғасырдың ортасына дейін жалғасты: Мексика қаласындағы соңғы еселдермен тартылған трамвай 1932 жылы тоқтады, ал Мексиканың Селая қаласындағы еселдермен тартылған трамвай 1954 жылға дейін сақталды.

Қолданыстағы ат арбалары

Бірнеше түпнұсқа ат арбалары сақталып қалды немесе туристік нысан ретінде қайта жаңғыртылды, ал соңғы жылдары бірнеше ат арбалары желілері салынды. Төменде әлемдегі жұмыс істеп тұрған және көпшілікке ашық ат арбалары бар орындар тізімі берілген. ОрынСуретКоординаталарОрынЕлРельс еніҚұрылған жылыЕскермелерArdenwood Historic FarmFremont, California US1988Дизель локомотивтері де осы желіде жолаушыларды тартады, ал арнайы шаралар кезінде бу локомотивтері пайдаланылады. Döbeln TramwayDöbeln, Saxony Germany1892Дуглас шығанағы ат трамвайыДуглас, Мэн аралы1876Ghora TramGhangha Pur, Punjab Pakistan1898Хоккайдо дамуының ауылыСаппоро, Хоккайдо Жапония1983Атпен тартылатын трамвайлар (Диснейленд паркі (Париж))Марне-ла-Валле, Иль-де-Франс Франция1992Диснейленд Паризінде орналасқан. 小岩井農場Шизукуиши, Ивате Жапония1904Алматы көше көліктері (Диснейленд)Анахайм, Калифорния АҚШ1955Диснейленд курортында орналасқан. Main Street Vehicles (Magic Kingdom)Бей-Лейк, Флорида АҚШ1971Уолт Дисней әлемінде орналасқан. Pferdeeisenbahn Budweis–Linz–Gmunden#Pferdeeisenbahn WanderwegRainbach im Mühlkreis, Upper Austria Austria1828Будвейс-Линц-Гмуден атты темір жолының қайта құрылған бөлігі, Еуропадағы жолаушыларды тасымалдаған алғашқы темір жол желісі. Spiekeroog, Lower Saxony Germany1885Виктор Харбор атпен тартылатын трамвайыВиктор Харбор, Оңтүстік Австралия Австралия1864