Кіріспе

Макбет кейіпкері Флеанс (флеанс, '/f//l//eɪ//ɒ//n//s/') – Шотландияның аңыз тарихындағы тұлға. 16 ғасыр тарихшылары оны Лорд Банконың ұлы, Лохабер бароны және Стюарт әулеті патшаларының арғы атасы ретінде бейнелеген. Флеанс Уильям Шекспирдің «Макбет» пьесасындағы кейіпкер ретінде кеңінен танымал, онда Үш Қызыр Банконың ұрпақтары патша болады деп болжайды. Экрандағы кейбір бейімдеулер Флеанстың рөлін кеңейтіп, Макбеттің өлімінен кейін оның патшалыққа оралуын көрсетеді. Шекспирдің пьесасы 16 ғасырдың соңында жазылған Британ аралдарының тарихы – «Холиншедтің жылнамаларынан» алынған. Холиншедте Флеанс Макбеттен қашып, Англияға қашып барады, онда ол кейін Шотландия короліне тұңғыш мұрагерлік үй басқарушысы болған ұлға әке болады. Шын мәнінде, «Стюард» аты ақырында «Стюарт» атына айналды (кейіннен француз тіліне жақындату үшін «Стюарт» деп өзгертілді), ал Уолтер Стюарт Роберт Брюстің қызы Марджори ханшайымына үйленді. Олардың ұлы Роберт II Шотландиядағы Стюарт/Стюарт патшалар әулетін бастады. Джеймс VI және I, Мэри, Шотландия королевасының ұлы, Шотландияның тоғызыншы Стюарт/Стюарт монархы (сегізінші патшасы) және Англия мен Ирландияның Стюарт монархтарының біріншісі болды. Джеймс VI және I Уильям Шекспир «Макбетті» жазып, қойған кезде билікте болған монарх еді, бұл жаңа патшаның құрметіне арналған болуы мүмкін.

Тарих

Флианс және оның әкесі Банко екеуі де шотланд тарихшысы Гектор Бойс тарихи факт ретінде ұсынған құмарлық кейіпкерлер. Оның "Scotorum Historiae" (1526–27) еңбегі Рафаэль Холиншедтің "Шежірелеріне" дереккөз болды, ол Шекспир заманында Британ аралдарының тарихы бойынша танымал еді. "Шежірелерде" Флианс – Макбеттен қорқып – Уэльске қашып, Уэльстің соңғы тума князі Груффид ап Лливелиннің қызы Нестаға үйленеді. Олардың Уолтер есімді ұлы Шотландияға оралып, Корольдік ұлы жолдамашы болып тағайындалады. Аңыз бойынша, ол Англия мен Шотландияның Стюарт монархтарының бабасы болды. Стюарттар Флианспен және оның Уэльс ханшайымымен жасаған некесі арқылы аңызға айналған Артур патшамен туыстық байланысты дәлелдеуге тырысты. Олар мұның өзінің таққа талап етуінің заңдылығын күшейтеді деп үміттенеді. Алайда, 1722 жылы шотланд тарихшысы Ричард Хей Джеймстің Флианстың ұрпағы емес екенін, сондай-ақ Флианс пен Банконың тіпті өмір сүрмегенін көрсететін нақты дәлелдер келтірді. Қазіргі заманғы көптеген ғалымдар Флианстың нақты тарихи тұлға емес екеніне келіседі.

Макбеттегі

Флианс Шекспирдің "Макбет" пьесасында кездеседі. Алайда, оның балалық шағы ғана бейнеленеді; оның қалған өмірі, Холиншедтің жылнамаларында сипатталғандай, Шекспирдің пьесасында көрсетілмейді. Ғалымдар Шекспирдің Флианстың Шотландиядан қашқаннан кейінгі өмірін егжей-тегжейлі баяндамағанын, бұл Макбеттің өзінің тарихынан қажетсіз алаңдатуды болдырмау үшін жасағанын айтады. Бірінші актіде Макбет пен Банко үш қарапайым әйелмен кездеседі, олар Макбеттің патша болатынын және Банконың "өзі патша болмаса да, ұрпақтары патша болады" деп болжайды. Флианс екінші актінің бірінші көрінісінде шамалы ғана көрінеді, онда әкесі оған "ұйқыда адамның ойына келетін, жанына бататын қасіретті ойлар" туралы айтады. Макбет Банко мен оның ұлының өзінің жаңа тағына қауіп төндіретінін біліп, оларды өлтіруді жоспарлайды. Банко саяхатқа шығар алдында Макбет: "Флианс сенімен бірге келе ме?" деп сұрайды. Макбет үш кісіні оларды қуатып, өлтіруге жібереді, "Флианстың жоқтығы маған / оның әкесінің жоқтығынан кем емес" дейді. Сол түні Макбет той ұйымдастырып, әйеліне Флианс пен Банко екеуін де өлтірмесе, қандай қауіптер күтіп тұрғанын айтады. Банко мен Флиансқа шабуыл жасалады, Банко шабуылдаушыларды тойтарыс берерлік болып, "Қаш, жақсы Флианс, қаш, қаш, қаш! / Әрине, өш аласың!" деп айғайлайды. Қылмыскерлер Макбетке оралып, Флиансты өлтіре алмағанын хабарлағанда, ол: "Содан кейін менің жағдайым қайтадан нашарлайды: әйтпесе мен кемелді болар едім, / мрамор сияқты толық, тас сияқты берік, / кең және ауадай жалпы: / Бірақ қазір мен шектелгенмін, қоршалғанмын, тұтқынға алынғанмын, / Саққыр күмәндер мен қорқыныштарға байландым." Кейінірек Макбет үш қарапайым әйелмен тағы кездеседі және Банконың ұрпақтарынан тараған патшалардың ұзақ тізімін көреді.

Талдау

2-ші актінің алғашқы көрінісінде Флианс әкесімен кездеседі, ол одан қылышын алуын сұрайды және "табиғаттың тыныштықта тудыратын қарғыс ойларға" байланысты төсекке баруға асықпайтынын айтады. Бірақ Макбет жақындағанда, Банко қылышын дереу қайтаруды талап етеді. Ғалымдар мұны Банконың патшаны өлтіру туралы армандағанын жорғап түсіндіреді. Бұл Флиансқа таққа ие болуға жол ашар еді және үш сиқыршының оның ұлдары патша болады деген болжамын орындайтын еді. Банконың жақсы мінезі осы ойлардан жиренеді, сондықтан ол Флиансқа қылышы мен қанжарын береді, осылайша ол оларға көніп қалмайтынына көз жеткізеді. Дегенмен, ол Макбеттің жақындауынан қатты алаңдайды, сондықтан оларды қайтаруды талап етеді. Басқа ғалымдар Банконың армандарының патшаны өлтірумен еш қатысы жоқ екенін, бірақ олар оған Макбеттің қанымен суланған табиғатын көрсеткенін айтады. Олар Банконың қылышын түнгі уақытта ғана қалдырып отырғанын, бірақ Макбет жақындағанда, Банко, оның туралы қараңғы армандар көріп, сақтық шарасы ретінде қылышын қайтарып алады деп санайды. Қалай болғанда да, бұл көрініс пьесаның қараңғы, белгісіз және мазасыз атмосферасын күшейтеді. Флианс пен оның әкесі тіпті сағаттың неш уақыт екенін білмейді, өйткені Флианс көріністің басында сұрағанда: "Ай батып кетті, мен сағаттың дыбысын естімедім" дейді. Банко мен Флиансқа, леди Макдаф пен Макдафтың ұлына жасалған шабуылдарды бейнелейтін екі көрініс, Иродтың Мәсіхті өлтіру және Бейтлехемдегі жаңа туған барлық балаларды өлтіру арқылы тақты өзіне сақтап қалуға тырысқан әрекетімен салыстырылады. Флианс пен Банконың өлімге қадам басқан орнындағы әңгімелері ерекше қараңғы. Банконың іштен айтқан алғашқы сөзі: "Маған шам жақ, әй!" түнгі ортаны көрсетеді. "Банко кірді, және Флианс, шырақпен" деген сахналық нұсқау Флианстың пьесаның қараңғы істерінің арасындағы Шотландия үшін нұр екенін көрсетеді. Макбет пьесаның соңында сиқыршыларға оралғанда, олар оған Флианс арқылы төмен түсіп, оның әулетінен сегіз патшаның көрінісін көрсетеді. Макбет жазылған кезде тақта отырған король Джеймс Стюарт әулетінің тоғызыншы патшасы болды. Осылайша, бұл көрініс Джеймстің тегі бойынша таққа иелік ету құқығын күшті түрде қолдайды және Шекспирдің заманындағы көрермендер үшін сиқыршылардың болжамының нақты орындалуы болды. Бұл көрініс Макбет үшін де қатты алаңдату тудырады, ол өзі үшін ғана емес, сонымен қатар патшалар әулетін жалғастыруды қалайды. Театр зерттеушісі Марвин Розенберг Макбеттің ұлы болғанын болжайды және пьесаны әке мен ұл арасындағы бәсекелестік туралы түсіндіреді: Банко мен Флианс, Макдафф пен оның ұлы, Макбет пен оның ұлы. Ол Флианс пен Макбет арасындағы шиеленіс, егер Макбет баласы болса, күшейе түсетінін айтады: оның мотиві тек өзімшілдік емес, сонымен қатар өз ұлына деген әкелік амбиция. Бірақ бұл түсінік дұрыс емес, өйткені IV:iii бөлімінде Макдафф әйелі мен балаларының Макбеттің қолынан өлгенін естігеннен кейін: "Оның балалары жоқ" дейді. Кейбір Макбет қойылымдары Макбеттердің баласын жоғалтқанын көрсетеді немесе бас кейіпкердің Флианстың басын сылап, оның нәзіктігін көрсету арқылы осыны білдіреді, бірақ Флианс әкесінің жанына қашып кетеді.

Театр және экран нұсқалары

Театр және экран нұсқаларында Макбет кейде Флианстың рөлін кеңейтеді. Орсон Уэллстің "Макбет" (1948) фильмінде Флианс фильмнің соңында қысқаша көрінеді. Ол бұл сахнада сөйлемейді, бірақ Малкольм мен Макдаффтың әскерімен Шотландияға оралған, және Макбет өлтірілгеннен кейін Малкольмды жаңа патша ретінде қарсы алғандармен бірге көрсетіледі. BBC-дің Шекспирдің "Макбет" нұсқасында Флианс соңғы сахнада пайда болады, бұл оның Банконың ұрпағын таққа отырғызудағы болашақ рөлін білдіреді. "Джо Макбет" (1955) фильмінде, Макбетті банда мен мафия сияқты ортаға көшірген алғашқы фильмде, Флеанстың орнына Ленни есімді кейіпкер келеді. Леннидің әкесі Банки өлтіріледі, бірақ Ленни қашып кетеді және ашулы мафиозилер тобын жинап, Макбетті құлатуға кіріседі, ол бірнеше кісі өлтіру арқылы өзін аймақтағы бандит патшасы етіп жасайды. Ленни Макбетті өлтіруде сәтті болады, бірақ Макбет оның отбасы мүшелерінің көпшілігін өлтіргеннен кейін ғана. "Men of Respect" (1991) атты тағы бір бандиттік бейімдеуде Флеанстың орнына Фил есімді кейіпкер келеді, ол әкесі Банки (Банко) өлтірілгеннен кейін Майкты (Макбет) құлатуға көмектеседі. Фил фильмнің соңында бандиттік топқа қабылданады, Малкольм (Малькольм) билікті қолға алады, бұл зорлық-зомбылық бандиттік мәдениет ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатынын көрсетеді. Бұл сезім Пэнни Вулкоктың "Макбет" романының соңғы көріністерінде де көрінеді. Макдаф Макбетті өлтіріп, оның саусағынан жоғары мәртебесін білдіретін сақинаны алады. Барға кіргенде ол оны Малкольмға бұрып: "Аман бол, патша!" дейді. Малкольм сақинаны мақтанышпен киіп, бардың алдына қарай итеріледі. Ол итеріп өткен кейіпкерлердің бірі – Флианс (скинхед), ол саусақтарынан жасалған ойыншық қарумен қараңғы терілі Малкольмның бас сүйегіне "атып" алады. Бұл зорлық-зомбылықтың жаңа буынмен де аяқталмайтынын көрсетеді. "Қан тағында" (Throne of Blood) пьесасының жапондық нұсқасында Флеанстың орнына Акира Кубо ойнаған Йошитеру келеді. Макбет және Банко кейіпкерлері Васидзу мен Микиге, шатырда жүнді тігетін қарт әйел айтады, Васидзу бір күні Орман қамалына билік ететін болса, Микидің ұлы Йошитеру одан кейін оны мұра етеді. Васидзу таққа отырады және бір сәтте Йошитеруды өзінің мұрагері етіп тағайындауға дайын болады, бірақ әйелі жүкті екенін айтқанда ойынан қайтады. Васидзу Йошитеру мен оның әкесі өлтірілсін деп жоспарлайды, бірақ Йошитеру қашып құтылады. Үндістанда түсірілген "Мақбол" (2003) фильмінде Флеанстың орнына Гудду есімді кейіпкер енгізіледі. Мақбол (Макбет) Гуддуды өлтіруге тырысады, ұйымдасқан қылмыстық ортадағы билігін нығайту үшін. Алайда Гудду аман қалып, бұрынғы қылмыскердің қызына үйленеді. Эжен Ионесконың 1972 жылғы "Макбет" сахналық бейімдеуінде Флеанс Малкольм кейіпкерімен біріктірілген. Патша Дунканның ұлы деп есептелген Макол (Малькольм) Банконың (Банконың) баласы екені анықталады. Дункан мұрагер ұл болуы үшін Маколды асырап алады. Макол Макбеттен (Макбет) патшалықты тартып алуда Малькольм рөлін орындайды. 2006 жылғы Мельбурн бандиттерінің арасындағы қазіргі заманғы киімдегі фильмде Флианс (Крейг Стотт) жасөспірім бала ретінде бейнеленген, ол түпнұсқа пьесадағыдан сәл үлкен көрінеді. Ол V актінің көріністерінде де көбірек пайда болады, онда ол ағашқа толы жүк көлігіне тығылып кіріп, Макдаффтың үйге қайтуына көмектесу алдында Макбеттің өлімін көреді. Джоэл Коэннің 2021 жылғы фильмінде Флеансты (Лукас Баркер) (әдеттегіден гөрі көбірек көзге түсетін) Росс (Алекс Хасселл) кейіпкері Қарт әйелден (Кэтрин Хантер) алады, ол фильмде екіұстама рөл атқарады.