Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
II ғасырдағы грек риторигі және жазушысы
2nd century Greek rhetorician and author
Публий Элий Аристид Теодор (; 117–181 ж.т.) – грек ораторы және жазушысы, Екінші Софистер тобының көрнекті мүшесі және осы топтың ең ықпалды ораторларының бірі саналады. Оның елуден астам сөздері мен басқа да еңбектері сақталған, олар Антонин Пий мен Марк Аврелийдің билік кезеңдеріне жатады. Оның ерте жетістіктері он жылға созылған аурулар тізбегімен тоқтап қалды, ол Асклепий құдайымен рухани байланыс арқылы ем іздеді, бұл құдайдың қасиетті жерінде ұйықтағанда келген түстерді түсіндіріп, оларға бағыну арқылы мүмкін болды; ол бұл тәжірибесін «Қасиетті әңгімелер» (Hieroi Logoi) деп аталатын бірнеше шамалар түрінде жазды. Өмірінің соңғы жылдары Аристид ораторлық қызметін қайта бастады, осылайша айқын жетістіктерге қол жеткізді, сондықтан Филострат: «Аристид – барлық софистердің ішінде өнерін ең терең білгені» деп мәлімдеді.
Publius Aelius Aristides Theodorus (; 117–181 AD) was a Greek orator and author considered to be a prime example as a member of the Second Sophistic, a group of celebrated and highly influential orators who flourished from the reign of Nero until c. 230 AD. More than fifty of his orations and other works survive, dating from the reigns of Antoninus Pius and Marcus Aurelius. His early success was interrupted by a decades long series of illnesses for which he sought relief by divine communion with the god Asclepius, effected by interpreting and obeying the dreams that came to him while sleeping in the god's sacred precinct; he later recorded this experience in a series of discourses titled Sacred Tales (Hieroi Logoi). In his later life, Aristides resumed his career as an orator, achieving such notable success that Philostratus would declare that "Aristides was of all the sophists most deeply versed in his art."
Өмір
Аристид, Мизияның ауылдық аймағындағы Адриани қаласында туған болуы мүмкін. Әкесі бай жер иесі болғандықтан, Аристидтің ең жақсы білім алуына мүмкіндік жасады. Аристид алғаш Смирнада Александр Котейскийден (кейін Марк Аврелийдің ұстазы) оқыды, содан кейін сол кездегі ең көрнекті софистерден білім алу үшін әртүрлі қалаларға сапар шекті, оның ішінде Афина мен Александрияда оқыды. Қайта-қайта ауруға шалдыққандарына қарамастан, 147 жылы Аристид жазушы және кейде лекция оқушы ретінде мансабын қайта бастады, бірақ оның мәртебесіне сай азаматтардан күтілетін түрлі азаматтық және діни міндеттерден заңдық иммунитет іздеді. 154 жылы ол өзінің мансабын толыққанды жандандыруға жете алды, соның ішінде Грекия мен Римге лекциялық сапарлар жасады, онда императорлық сарайдың алдында өзінің ең әйгілі сөйлеуін – «Рим туралы» баяндамасын жасады. Ол шәкірттер де алды, олардың ең танымалсы – софист Дамиан. 165 жылы Аристид Рим империясын шарпыған Антонин обасына (вероятно, шешекке) шалдықты. Ол аман қалды, бірақ белсенділігі азайды және Асклепийге деген сенімін жаңартты. 171 жылы ол Асклепийден түсінде алған көптеген белгілер мен түйсіктерді жазу үшін «Қасиетті әңгімелерді» жазуға кірісті. Оның ең үлкен жетістігі 176 жылы болды, Марк Аврелий Смирнаға келген кезде Аристид императорды қатты әсер еткен сөз сөйледі. Аристид өмірінің соңғы жылдарын Мизиядағы ауылдық иеліктерінде жеке өмір сүріп, 181 жылы қайтыс болды. Аристидтен бір буын кейін өмір сүрген ежелгі дәуірдің ең танымал дәрігері Гален былай деп жазды: «Жандары табиғатынан күшті, ал денелері әлсіз адамдарды мен аздап көрдім. Олардың бірі – Аристид еді, ол ең көрнекті шешендердің қатарына жатты. Өмір бойы оқытумен және сөйлеумен айналысқандықтан, оның барлық денесі құлдырап кетті».
Aristides was probably born at Hadriani in rural area of Mysia. His father, a wealthy landowner, arranged for Aristides to have the finest education available. Aristides first studied under Alexander of Cotyaeum (later a tutor of Marcus Aurelius) at Smyrna, then traveled to various cities to learn from the foremost sophists of the day, including studies in Athens and Alexandria. Despite recurrent bouts of illness, by 147 AD Aristides resumed his career as a writer and occasional lecturer, though he sought legal immunity from various civic and religious obligations expected of a citizen of his standing. By 154 AD he felt well enough to resume his career on a full scale, including lecture tours to Greece and to Rome, where, in the presence of the imperial court, he delivered what was to become his most famous speech, "Regarding Rome". He also took pupils, the most famous being the sophist Damianus. In 165 AD, Aristides contracted the so called Antonine Plague (probably smallpox) that ravaged the Roman Empire. He survived, but became less active and renewed his devotion to Asclepius. In 171 AD he set about writing the Sacred Tales to record the numerous omens and insights he had received from Asclepius in his dreams over a period of almost thirty years. His greatest career success came in 176 AD, when Marcus Aurelius visited Smyrna and Aristides delivered an oration that greatly impressed the emperor. Aristides spent his last years in seclusion at his country estates in Mysia, dying in 181 AD. Living a generation after Aristides, the most famous physician of antiquity, Galen, wrote: "As to them whose souls are naturally strong and whose bodies are weak, I have seen only a few of them. One of them was Aristides [who] belonged to the most prominent rank of orators. Thus it happened to him, since he was active in teaching and speaking throughout his life, that his whole body wasted away."
Шығармалары
Аристидтің "көп қырлы әдеби шығармашылығы оны өз заманында алып тұлға етті", ал оның жұмысының кейінгі танымалдығы – қоғамдық және жеке шараларға арналған сөздер, poleмикалық эсселер, тарихи тақырыптардағы сөздер және түрлі құдайларға арналған прозалық гимндер – оны (Глен Боверсоктың сөзінше) "еллинизмді таратудағы маңызды тұлға" ретінде бекітті.
Aristides' "many sided literary output made him a giant in his own day", and the subsequent popularity of his work—addresses for public and private occasions, polemical essays, declamations on historical themes, and prose hymns to various gods—established him (according to Glen Bowersock) as a "pivotal figure in the transmission of Hellenism".
Ауызша сөйлеу
Көптеген софистерден айырмашылығы, Аристид импровизациялап сөйлеуді ұнатпады. Филостраттың айтуынша, "Оның табиғи қабілеті экспромт сөздерге бейім болмағандықтан, ол ең жоғары дәлдікке ұмтылды – ол туа біткен дарынымен жақсы жабдықталған және стилін кез келген бос әңгімеден тазартып, оны қатайтты". Марк Аврелиймен Смирнада кездескенде, император оған сөз сөйлеуді ұсынғанда, Аристид: "Бүгін тақырыпты беріңіз, ертең келіп тыңдаңыз, себебі мен сөздерін құсып тастамайтын, керісінше, оларды жетілдіруге тырысатын адамдардың бірімін" деді. Бұл сөйлеу "Римнің жетістіктерінің керемет бейнесін" жасайды. Осы сөз Рим императорлары Антониндерге қатысты тарихтың оң бағасын қалыптастырды, соның нәтижесінде Гиббон Домициан мен Коммод арасындағы кезеңді адамзат тарихының ең бақытты дәуірі деп атады. Аристидтің Смирна қаласы туралы бес еңбегі бізге жеткен. Бірінші Смирналық сөз – қалаға келген шенеунік үшін жасалған экскурсия сияқты нәрсе, ол қаланың ең толық сипаттамасын береді. Басқа еңбектерде 177 жылы болған қатты жер сілкінісінен бұрынғы және кейінгі қаланың жағдайы сипатталған, соның ішінде "Смирна туралы императорларға хат" кіреді. Филостраттың айтуынша, Марк Аврелий бұл сөз оқылып болған соң қатты қимылдап, "бетіне жас шығарды".
Unlike many sophists, Aristides disliked speaking extempore. According to Philostratus, "Since his natural talent was not in the line of extempore eloquence, he strove after extreme accuracy he was well endowed with native ability and purified his style of any empty verbosity." When he met Marcus Aurelius in Smyrna and the emperor asked him to declaim, Aristides replied: "Propose the theme today and tomorrow come and hear me, for I am one of those who do not vomit their speeches but try to make them perfect." and "paints an impressive picture of the Roman achievement". This oration would become "the main basis for history's favorable verdict on the Antonines", inspiring Gibbon's famous pronouncement that the period between Domitian and Commodus was the happiest era of human history. There are five extant works by Aristides regarding the city of Smyrna. The first Smyrnaean Oration, a sort of guided tour of the city for a visiting official, gives "the best description of ancient Smyrna which we possess". Other works describe the city before and after the devastating earthquake of 177 CE, including A Letter to the Emperors Concerning Smyrna. According to Philostratus, Marcus Aurelius was so moved when this speech was read to him that he that he "actually shed tears over the pages. "</blockquote>
Киелі аңыздар
Оксфорд классикалық сөздігінде айтылғандай, "Киелі әңгімелер" атты алты кітап "ерекше санатқа жатады. Аристодеске емші құдай Асклепийдің түсінде берген уахиларын қамтитын бұл жазбалар, ғибадатхана медицинасымен байланысты практикаларға дәлел ретінде де, сондай-ақ, кез келген түрлі дін өкілінің жеке діни тәжірибесі туралы ең толық бірінші қолдан келген мәлімет ретінде де зор маңызға ие". Қазіргі заманғы ғылым Аристодестің ауруларының (нақты немесе ойдан туған) сипаты және оның діни тәжірибесінің мәні туралы көптеген теорияларды қарастырды; "бірқатар ғалымдар Аристодестің өзін-өзі қабылдауына психоанализдік теорияларды қолданды" және түрлі қорытындыларға келді. Аристодестің толық шығармаларын Чарльз А. Бехр ағылшыл тіліне аударды және 1981 және 1986 жылдары екі томдық түрінде жариялады. Бехр сонымен қатар Аристодестің өмірі мен шығармаларының мерзімдемесін жасады және оның толымды өмірбаянын жазды, ол оның бұрынғы кітабына "Элий Аристид және Киелі әңгімелер" (1968) кірді, онда ол Киелі әңгімелердің ерекше маңыздылығын баяндады:
According to the Oxford Classical Dictionary, the six books of Sacred Tales "are in a class apart. A record of revelations made to Aristides in dreams by the healing god Asclepius they are of major importance, both as evidence for the practices associated with temple medicine, and as the fullest first hand report of personal religious experience that survives from any pagan writer." Modern scholarship has seen a proliferation of theories about the nature of Aristides' illnesses (real or imagined) and about the meaning of his religious experiences; "a number of scholars have applied psychoanalytical theories to Aristides' self presentation" and have come to various conclusions. The complete works of Aristides were translated into English by Charles A. Behr and published in two volumes, in 1981 and 1986. Behr also worked out a chronology of Aristides' life and works and composed a lengthy biography which was included in his earlier book Aelius Aristides and the Sacred Tales (1968), in which he set forth the unique importance of the Sacred Tales:
Ежелгі әлемдегі тұлғаның толық бейнесі Киелі әңгімелердің призмасы арқылы Аристодестің бейнесінен гөрі зерттеуге көбірек мүмкіндік береді. Егер осы еңбектің мәнін құрайтын арман әлемі мен ояу өмірдің мол және адал жазбасы дұрыс пайдаланылса, онда бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер туындайды, тіпті ежелгі заманның ең танымал тұлғаларының ішкі өмірін қоршап тұрған құпияны бұзуға және ешқандай шектеулерсіз немесе болжамсыз, олардың біреуінің санасты емес деңгейіне енуге болады.
Nowhere does the whole person of a figure from the ancient world lie more open to scrutiny than that of Aristides through the prism of the Sacred Tales. If the voluminous and faithful record of dream world and waking life, which is the substance of that work, is correctly employed, for the first time unequaled possibilities are at hand to break the barriers of anonymity which surround the inner life of even the best known figures of antiquity, and without qualification or conjecture, to penetrate to the subconscious level of one of them.
Қолжазбалар
Чарльз А. Бехрдің каталогы бойынша Элий Аристидтің 234 қолжазбасы тізімделген. Олардың ең ертесі – біздің заманымыздың V-VII ғасырларына жататын төрт папирус фрагменті. Олардың екеуі «Панафенаик» (Or. 1) шығармасынан, ал қалғандары «Төрттің қорғанында» (Or. 3) және «Қасиетті әңгімелерден». Сақталған орта ғасырлық ең ерте қолжазба – А кодексі (шамамен 917 жылы Кесария архиепископы Аретас үшін каллиграф Иоанн жазған), қазір екіге бөлінген: Parisinus graecus 2951 және Laurentianus 60.3. Онда 53 сөздің 42-сі сақталған, және ол фрагментті Ор. 53-ті сақтаған жалғыз қолжазба. Ең ертеге жақын толық мәтін (фрагментті Орр. 52–53-тен басқа) – Т (Laurentianus graecus 60.8; XI ғасыр). Бехрдің сөзіне сүйенсек, бүкіл дәстүрдің қайта құруға болатын бір ортақ архетипі (O) бар, және ол ω және φ гипархетиптері арқылы екі тармаққа бөлінген, екеуі де жоғалған. Папирус фрагменттері, мүмкін, басқа таралу жолын көрсетеді, бірақ олар тым қысқа болғандықтан аса пайдалы емес.
234 manuscripts of works by Aelius Aristides are catalogued by Charles A. Behr. The earliest of them are four papyrus fragments dating from the fifth to the seventh centuries AD. Two are from Panathenaicus (Or. 1), and the others are from In Defense of the Four (Or. 3) and the Sacred Tales. The earliest surviving medieval manuscript is codex A (written ca.917 by the scribe John the Calligrapher for the archbishop Arethas of Caesarea), now divided in two: Parisinus graecus 2951 and Laurentianus 60.3. It contains 42 of 53 surviving speeches and is the only one to preserve the fragmentary Or. 53. The earliest nearly complete text (missing only the fragmentary Orr. 52–53) is T (Laurentianus graecus 60.8; eleventh century). According to Behr, the whole tradition has one common reconstructable archetype (O) and was divided into two routes via the hyparchetypes ω and φ, both lost. The papyrus fragments represent perhaps a different line of transmission, but they are too short and hence of no great use.
Басылымдар
Элий Аристидтің алғаш рет басылып шыққан сөздері – «Панафенаик» және «Римді мақтау» (Orr. 1 және 36) – Исократтың 1513 жылғы Алдус Мануций басылымына қосымша ретінде жарияланды. Алғашқы толық басылымы Юнтин болып табылады, оны Эуфросино Бонино редакциялап, Филиппо Гюнта (Флоренция, 1517) шығарды, алайда ол Orr. 16 және 53-ті қоспады. Ол екі сапасы төмен қолжазбаға негізделген және сөздердің бұрыс ретін ұстанды. Аристидтің латын тіліне аудармасын Виллем Кантер (Базель, 1566) жасады, ол сөздерді қайта реттеді. Осы рет Диндорфқа дейінгі барлық келесі басылымдарда сақталды. Бұл басылымдар Юнтиннің мәтінін Кантердің аудармасымен біріктірді. Пауль Этьеннің (Женева, 1604) және Сэмюэл Джеббтің (Оксфорд, 1722–1730) басылымдары ең жақсылары болып саналады. Иоганн Якоб Райске басылымды жоспарлаған, бірақ оны аяқтаған жоқ. 1761 жылы ол Аристид туралы өткір пікірлер мен түсініктемелерді жариялады және схолиялар жинағын жасады. XIX ғасырдағы ең маңызды басылым Карл Вильгельм Диндорфтың 1829 жылғы басылымы болды. Оның алғашқы екі томында Аристидтің мәтіні, ал үшіншісінде Рейске жинаған схолиялар бар. Бруно Кейл толығымен жаңа толық басылымды жариялауға ниеттенді, бірақ тек екінші томды (1898; сөздер 17–53) ғана аяқтады. Ол сондай-ақ Т қолжазбасындағыдай сөздердің ретін қалпына келтірді. Оның жұмысын де жалғастырды, ол 1 және 5–16 сөздерді дайындады, бірақ 1969 жылы қайтыс болды. Соңында Чарльз Эллисон Бехр осы жұмысты аяқтады және бірінші томды (1976, 1980; сөздер 1–16) жариялады. Лоб классикалық кітапханасы Бехрдің ағылшын тіліне аудармасы бар 4 томдық толық басылымды жариялауды жоспарлады, бірақ тек бірінші том жарық көрді (1973). Оның орнына Бехрдің барлық сөздерінің толық ағылшын тіліне аудармасы Brill (1981, 1986) баспасында жарияланды. Майкл Трапп жаңа Лоб басылымын дайындап жатыр (Ленц Бехр және Кейлден кейінгі грек мәтінімен), оның 1-томы (2017) қазірдің өзінде қолжетімді (L533).
The first speeches by Aelius Aristides to be printed were Panathenaicus and The Encomium on Rome (Orr. 1 and 36) added as appendix to Aldus Manutius's 1513 edition of Isocrates. The first full edition was the Juntine, edited by Eufrosino Bonino and published by Filippo Giunta (Florence, 1517), though it omits Orr. 16 and 53. It was based on two inferior manuscripts and followed the faulty ordering of the speeches. The Latin translation of Aristides was made by Willem Canter (Basel, 1566), who also reordered the speeches. It is this order that remained in all subsequent editions up to and including Dindorf's. These editions combined the Juntine text with Canter's translation. Paul Estienne's (Geneva, 1604) and Samuel Jebb's (Oxford, 1722–1730) are the best ones. Johann Jakob Reiske planned an edition, but never completed the task. In 1761 he published a very acute set of notes and comments on Aristides and made a compilation of scholia. The most important 19th century edition was Karl Wilhelm Dindorf's 1829. Its first two volumes contain Aristides's text, while the third presents the scholia collected by Reiske. Bruno Keil intended to publish a completely new complete edition, but finished only the second volume (1898; speeches 17–53). He also restored the order of the speeches as it is found in the manuscript T. His work was taken by de, who prepared speeches 1 and 5–16, but died in 1969. At last Charles Allison Behr completed this task and published the first volume (1976, 1980; speeches 1–16). A complete edition in 4 volumes with Behr's English translation was announced by the Loeb Classical Library, but only the first volume was published (1973). Instead, Behr's complete English translation of all speeches in 2 volumes was published by Brill (1981, 1986). A new Loeb edition is being prepared by Michael Trapp (with Greek text after Lenz Behr and Keil), of which vol.1 (2017) is already available (L533).