Кіріспе
Қытай Халық Республикасының (ҚХР) мәдениеті – дәстүрлі қытай мәдениетінің коммунистік және басқа да халықаралық заманауи және постмодернистік ықпалдармен бай және алуан түрлі үйлесімі. Мәдени революция кезінде сансыз құнды мәдени ескерткіштер ауыр зақымдарға ұшырады немесе жойылды, көптеген өнер мен қолөнер түрлеріне тыйым салынды. Алайда, 1980 жылдардың басынан бастап осы саясатты ресми түрде жоққа шығару, Қытайдың ерекше мәдени дәстүрлерін жаңартуға бағытталған қарқынды күш-жігермен толықтырылды. Сондықтан Қытай мәдениеті өте күрделі болып қала береді, ежелгі дәстүрлер мен қазіргі заманғы тәжірибелерді қамтиды, бұл кейде өте динамикалық, бірақ нәзік үйлесім сияқты көрінеді. Халық Республикасының мәдениеті 1949 жылы құрылғанға дейін де дамып келді және негізінен дәстүрлі қытай мәдениеті мен коммунизмнің қосындысы болып табылады. Қытай мәдениетінің көптеген әртүрлілігі Қытайды құрайтын хань тайпасының және өз мәдениеттерінен ерекше мәдени элементтер әкелетін ұлттық азшылықтардың әртүрлілігінен туындайды. Бұл мәдени өзгерістердің жалғасуына және Қытай мәдениетінің тұрақты дамуына ықпал етеді. Мәдениет сонымен қатар Қытай тарихына тығыз байланысты, ол жүздеген жылдар бойы негізінен оқшауланған күйде дамыды, бейімделіп, ассимиляцияланды. Коммунистік және маоистік қозғалыстың идеологиясы, ХХ ғасырда басталған, қазіргі қытай мәдениетін түсіну үшін маңызды. Бүгінде Қытай әлемнің басқа аймақтарымен, әсіресе Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және шетелдегі қытай қауымдастықтарымен тығыз мәдени байланыстарды сақтайды. Оның мәдени элементтері ежелгі Қытайдың ықпалынан, сондай-ақ елдің жаңғыруынан және әлемдік держава ретінде өркендеуінен әлемге тарады, бұл оны әлемдегі ең маңызды мәдени күштердің бірі және Азиядағы басым мәдениетке айналдырды.
The culture of the People's Republic of China (PRC) is a rich and varied blend of traditional Chinese culture with communist and other international modern and post modern influences. During the Cultural Revolution, an enormous number of cultural treasures of inestimable value were seriously damaged or destroyed, and the practice of many arts and crafts was prohibited. Since the early 1980s, however, official repudiation of those policies has been complemented by vigorous efforts to renew China's distinct cultural traditions. China's culture thus remains highly complex, encompassing ancient traditions and modern experiments, in what sometimes appears to be a rather dynamic but tenuous mix. The culture of the People's Republic was in development long before its foundation in 1949 and is mainly a combination of traditional Chinese culture and communism. Much of the diversity of China's culture seems to come from the diversity of the Han Chinese who make up China, and the national minorities who bring individual cultural elements from their cultures, and contribute to a continuing development of Chinese culture that follows cultural changes nationwide and internationally. The culture is also very much based on the history of China, which developed mainly in isolation over the hundreds of years in which it has adapted and assimilated. The ideology of the Communist and Maoist movement beginning in the twentieth century is certainly crucial to understanding modern Chinese culture. Today, China still has many close cultural links with other parts of the world, especially within East Asia, Southeast Asia, and overseas Chinese communities. Its cultural elements have spread across the globe due to Ancient China's influence, as well as the country's modernizing popular culture and rise as a global power, becoming one of the most prominent cultural forces in the world, and the predominant culture in Asia.
Алғашқы жылдар
1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін дәстүрлі қытай мәдениеті белгілі бір деңгейде сақталды. Басты өзгерістер сексизм, этноцентризм және жеке меншікке негізделген тәуелділік сияқты дәстүрлі әлеуметтік теңсіздіктерді жоюға бағытталды. Пекиндегі Орталық Халық Үкіметі стандартты қытай диалектін лингва франка ретінде қолдады, бұл республикалық кезеңдегі шараларды жалғастырды, бірақ қытай тілінің жергілікті түрлері мен синиттік емес тілдер қолданылуын жалғастырды. Кеңес Одағы сол кезде Қытай үкіметінің одақтасы болғандықтан, орыс мәдениеті мен тілі кең таралды. Алайда, 1961 жылы Қытай-Кеңес қарым-қатынасының уысуы осы үрдіс тоқтатылды.
Мәдени революция
1966 жылы Мәдени революция басталғанда, дәстүрлі мәдениеттің барлық түрлері, қытай (шығыс) немесе еуропалық (батыс) қысымға ұшырады, оның ішінде Төрт Ескілікке соңғы нүкте қою мақсатында. Қызыл гвардияшылар ғибадатханалар мен шіркеулерді қиратты, Конфуцийлік моральға қарсы шықты және төраға Мао Цзэдунты құрметтеу культін қалыптастырды. Маоизмнің бір бөлігі болған «Кішкентай Қызыл кітап» ұлттық идеологияға айналып, қасиетті мәртебеге ие болды. Сол кезде әріптерді жеңілдету ресми түрде енгізілді, бірақ мұндай жеңілдетілген әріптердің көптеген түрлері жүздеген жылдар бойы қолданылып келген. Бұл сауаттылықты арттыру үшін жасалды, бірақ дәстүрлі және жеңілдетілген әріптер туралы пікірталас тудырды. Мәдени революция өнер қауымына ерекше әсер етті. Бастапқыда тек сегіз «Үлгілік қойылым» немесе үгіт-насихаттық өнер туындыларына ғана рұқсат берілді, сондай-ақ «Адалдық биі», төраға Мао Цзэдунты қасиеттеу плакаттары және «Шығыс қызыл» сияқты көптеген революциялық әндерге жол берілді. Мәдени революцияның кейінгі кезеңдерінде Линь Бяо мен Конфуцийді сынау кампаниясы Мао Цзэдунның төртінші әйелі Цзян Цин бастаған саяси кампания болды. Бұл кампания 1973 жылдан 1974 жылға дейін жалғасты және сол кездегі премьер-министр Чжоу Энлайға шабуыл жасау үшін қолданылған Линь Бяоға қарсы кампанияның жалғасы болды.
Маодан кейінгі дәуір
Мао дәуірінен кейін дәстүрлі қытай мәдениетінің қайта өркендеуі болды. Буддизм, даосизм және конфуциандық сияқты жергілікті діндер гүлденді. Бұл діндер бір-біріне қайшы емес, көптеген адамдар осы үшеуінің комбинациясын, сондай-ақ түрлі халықтық діндердің элементтерін ұстанады. Қытайда ислам мен христиан діні де қайта жаңғыруда, бірақ діни мекемелер үкімет бақылауында қалады. Үш өзіндік патриоттық қозғалысы (TSPM) және Қытай христиан кеңесі (CCC) – протестанттық ұйымдар. Қытай патриоттық католик қауымдастығы (CCPA) және Қытай католик епископтар кеңесі (CCBC) Рим Папасының орнына Пекиндегі үкіметке бағынады. ҚХР телеарналары соңғы жылдары императорлық тарихтан бастап қазіргі кездегі полицияның іс-қимылдарына дейін қамтитын көптеген сапалы драмалық сериалдар жасады және Қытай материгінде зор танымалдылыққа ие болды. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Қытай материгі батыс мәдениетінің, әсіресе поп-мәдениеттің ықпалына көбірек ішкерілді. Америка киносы танымал. Жастар түнгі клубтар мен барларда кешкі уақытқа дейін жиналады. Брендтік тауарларға құмаршылық артып келеді. Жастар сленгіне батыс тілінен сөздер енгізілуде. Қытайда ұялы телефон пайдаланушылар саны және интернет қолданушылар саны әлемде ең көп болғандықтан, бірегей ұялы телефон мәдениеті қалыптасты. Дегенмен, осы мәдениеттің дамуы ҚКП цензурасымен шектеледі.
Қазіргі проза
Жаңа мәдениет қозғалысында (1917-23 жж.) әдебиеттің барлық салаларында әдеби жазу стилі көбінесе халық тіліне ауыстырылды. Бұл өзгерісті негізінен Лу Сюнь (1881-1936) – Қытайдың халық тіліндегі алғашқы маңызды стилисі (романдық туындылардан басқа) және әдеби реформаторлар Ху Ши (1891-1962) мен Чэнь Дуксю (1880-1942) іске асырды. 1920-шы жылдардың соңы мен 1930-шы жылдары қытай фикционалды әдебиетінің өркендеу кезеңі болды, түрлі көркем теорияларды қолдайтын әдеби журналдар мен қоғамдар көбейді. Бұл дәуірдегі маңызды жазушылардың қатарында ақын, тарихшы, эссеист және сыншы Гуо Моруо (1892-1978), Сол қанат жазушылар лигасынан шыққан алғашқы романист Мао Дун (1896-1981) – оның туындылары 1920-шы жылдардың соңындағы революциялық күрес пен көңілсіздікті бейнелеген, сондай-ақ Иван Тургенев және басқа орыс жазушыларының ықпалында болған романист Ба Цзинь (1904-2005) болды. 1930-шы жылдары Ба Цзинь конфуцийлік отбасылық жүйенің ғасырлар бойғы үстемдігіне қарсы қазіргі жастардың күресін суреттейтін трилогия жазды. Трилогиядағы «Джиа» (Отбасы) романы мен «Хонг Лу Менг» арасында жиі салыстырулар жасалады. Бұл кезеңнің тағы бір көрнекті жазушысы – дарынды сатирик және романист Лао Ше (1899-1966 жж.) болды. Осы жазушылардың көптегені 1949 жылдан кейін өнер мен әдебиет саясатының басқарушылары ретінде маңызға ие болды. Мәдени революция кезінде тірі қалғандарының көпшілігі тазаланды немесе қоғам алдында қорланды. Сол қанат жазушылар лигасы 1930 жылы құрылып, оның жетекшілерінің бірі Лу Сюнь болды. 1932 жылы Лига кеңестік социалистік реализм доктринасын қабылдады, яғни өнердің заманауи оқиғаларға нақтылықпен ден қоюы, социалистік емес қоғамның кемшіліктерін ашып көрсетуі және коммунизм астындағы жарқын болашақты насихаттауы керек еді. 1949 жылдан кейін Маодың 1942 жылғы «Әдебиет және өнер туралы Яньаньдағы сөздері» атты атақты еңбегіне негізделген социалистік реализм, қытай авторларының жарияланған туындыларының біркелкі стиліне айналды. Алайда, үкімет пен жазушылар арасында тез арада қақтығыс туды. Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) билікке келгенге дейін жазушыларды пайдалы еткен, заманауи қоғамдағы жамандықтарды сатиралық түрде көрсету және әшкерелеу мүмкіндігі енді қабылданбады. Партияға одан да жағымсыз болған нәрсе – жазушылар арасында «шағын буржуазиялық идеализм», «гуманизм» деп айыпталған және тақырыпты таңдау еркіндігіне деген талаптардың сақталуы еді. Ұлы секіріс кезінде үкімет социалистік реализмді қолдануды күшейтті және оны «революциялық реализм» мен «революциялық романтизммен» біріктірді. Авторларға Қытайдың қазіргі заманындағы басқа кезеңдер сияқты, қазіргі Қытай туралы жазуға рұқсат етілді, бірақ бұл қажетті социалистік революциялық реализммен жасалуы керек еді. Дегенмен, саяси шектеулер көптеген жазушыларды көңілсіздікке түсірді. Авторларға жазуға ынталандырғанмен, әдебиет өндірісі төмендеді, 1962 жылы тек қырық екі роман жарық көрді. Мәдени революция кезінде Маоның төртінші әйелі Цзян Цин басшылығымен жүргізілген қуғын-сүргін мен қорқыту, бірнеше «үлгілі» опералар мен батырлық оқиғалардан басқа барлық мәдени қызметті тоқтатты. Кейбір жазушылардың жасырын түрде жазғаны кейіннен белгілі болды. Бұл кезеңде маңызды әдеби туындылар жарық көрген жоқ.
Маодан кейінгі кезеңдегі әдебиет
1976 жылы Цзян Цин және Төрттік топтың басқа мүшелерінің тұтқындалуы, әсіресе 1978 жылғы желтоқсанда өткен Қытай Коммунистік партиясының XI съезінің үшінші пленумында басталған реформалар, көптеген ескі жазушыларды және кейбір жас жазушыларды қайтадан қаламдарына оралуға ынталандырды. Әдебиеттің көп бөлігі Мәдени революция кезінде ұлттық және жергілікті деңгейлерде болған биліктің теріс пайдаланылуы туралы әңгімеледі. Жазушылар сол он жылдық ішінде уақыт пен таланттың ысырап болуын айыптады және Қытайды кері ұстаған бұзушылықтарға күйінді. Сонымен қатар, жазушылар қытай қоғамын құруға үлес қосуға деген құлшыныстарын білдірді. Көбінесе "жаралы әдебиет" деп аталатын бұл әдебиетте партия мен саяси жүйеге қатысты алаңдатарлық пікірлер кездеседі. Ұлттық рухтағы бұл авторлар Мәдени революцияның өте ауыр хаосы мен тәртіпсіздігіне себеп болған саяси басшылықты сынмен қарады. Олардың кейбіреулері кінәны басшылардың бүкіл буынына және тіпті саяси жүйеге жүктеді. Саяси билік алдында қиын мәселе тұрды: Мәдени революцияның бұзушылықтарын жазушылардың сынауына және оның беделін түсіруіне қалай мүмкіндік беруге болады, бірақ бұл сын олардың қабылдай алатын шектен аспауы керек еді. Осы кезеңде көптеген романдар мен әңгімелер жарық көрді, Мәдени революцияға дейінгі әдеби журналдар қайта жаңғыртылды және оқырман қауымның шешілмейтін қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаңа журналдар ашылды. Шетелдік туындыларға ерекше қызығушылық танытылды. Аудармашыларға жақында жарық көрген шетелдік әдебиетті аудару тапсырылды, бірақ көбінесе қытай оқырмандары үшін оның қызығушылығына жеткілікті назар берілмеді. Шетелдік әңгімелерді аудауға маманданған әдеби журналдар, әсіресе жастар арасында өте танымал болды. Мұндай күрт өзгерістерге үкімет пен әдебиет және өнер саласындағы кейбір басшылар қарсылық білдірді, олар бұл тым жылдам болып жатыр деп қорқыды. Алғашқы реакция 1980 жылы "бұржуалық либерализмге" қарсы күрес туралы шақырулармен келді, бұл науқан 1981 жылы қайталанды. Осы екі қиын кезеңнен кейін 1983 жылдың соңында рухани ластануға қарсы науқан басталды, бірақ 1986 жылға қарай жазушылар қайтадан шығармашылық еркіндіктің артуын сезінді.
Драмалық
Дәстүрлі драма, көбінесе «қытай операсы» деп аталады, Юань әулетінің (1279–1368) заджуларынан (әртүрлі пьесалардан) өркендеп, 368 түрлі нысанда сақталды. Олардың ең танымал түрі – Пекин операсы, ол 19 ғасырдың ортасында қалыптасып, Цин әулетінің (1644–1911) сарайында үлкен сұранысқа ие болды. Пекин операсында дәстүрлі қытайлық ішекті және соққылы аспаптар актерлік шеберлікке күшті ырғақты үйлесім сыйлайды. Ойын-қозғалыс көбінесе ишараларға негізделген: қол қимылдары, қадамдар және басқа да дене қозғалыстары атқа міну, қайық жүргізу немесе есік ашу сияқты әрекеттерді көрсетеді. Сөйлеу диалогы речитатив пен Пекиннің әдеби тіліне бөлінеді, алғашқысы – маңызды кейіпкерлерге, екіншісі – жас әйелдер мен клоундарға тән. Кейіпкерлердің рөлдері қатаң белгіленген. Пекин операсының дәстүрлі репертуары 1000-нан астам туындыны қамтиды, олардың көпшілігі саяси және әскери күрестер туралы тарихи романдардан алынған. Халық Республикасының алғашқы жылдары Пекин операсының дамуына қолдау көрсетілді, тарихи және заманауи тақырыптарда көптеген жаңа опералар жазылды, ал бұрынғы опералар көрсетілімде болды. Халықтық өнер түрі ретінде опера әдетте Қытай саясатындағы өзгерістерді бірінші болып көрсетеді. Мысалы, 1950 жылдардың ортасында «Жүз гүлдің гүлдеуі» науқанында алғашқы болып көзге түсті. Сол сияқты, 1965 жылғы қарашада Пекиннің вице-мэрі Ву Хан мен оның «Хай Жуйдің қызметтен босатылуы» атты тарихи пьесасына жасалған шабуыл Мәдени революцияның басталуын білдірді. Мәдени революция кезінде көптеген опера труппалары таратылды, орындаушылар мен драматургтар қуғынға түсті, ал Цзян Цин мен оның жақтастары бекіткен сегіз «үлгі операдан» басқа барлық операларға тыйым салынды. 1976 жылы «Төрттік топтың» құлауынан кейін Пекин операсы қайта жанданды және театрларда да, теледидарда да кең таралған ойын-сауық түріне айналды. Дәстүрлі қытай театрында пьесалар халық тілінде немесе әнсіз қойылмайтын. Бірақ 20 ғасырдың басында шетелден оралған қытай студенттері батыс пьесаларын сынап көруді бастады. 1919 жылғы 4 мамыр қозғалысынан кейін Қытайда бірқатар батыс пьесалары қойылды, ал қытай драматургтары осы үлгіні қабылдай бастады. Жаңа стильдегі драматургтардың ең танымал өкілі – Цао Ю (1910–1996). Оның 1934–1940 жылдары жазылған «Дауыл», «Күн шығысы», «Шөл», және «Пекин адамы» атты маңызды туындылары Қытайда кеңінен оқылды. 1930 жылдары коммунистер бақылаған аймақтардағы Қызыл Армияның мәдени топтарының қойылымдары партияның мақсаттары мен саяси философиясын насихаттау үшін саналы түрде пайдаланылды. 1940 жылдары театр коммунистер бақылаған аймақтарда нығайды. Халық Республикасының алғашқы жылдары батыс үлгісіндегі театр негізінен «социалистік реализм» стилінде ұсынылды. Алайда Мәдени революция кезінде батыс пьесалары «өлген драма» және «улы арамшөп» деп айыпталды және қойылмады. Мәдени революциядан кейін батыс үлгісіндегі театр қайта жанданды. Көптеген жаңа туындылар пайда болды, Қытайдан және шетелден қайта қаралып, тыйым салынған пьесалар ұлттық репертуарға қайта енгізілді. Жаңа пьесалардың көпшілігі шығармашылық еркіндіктің шегіне дейін сыналып, саяси ахуалға байланысты мақталып немесе айыпталды. Жаңа буын драматургтарының ең ашық сөздісі – Ша Есин. Оның партия мүшелеріне берілетін жеңілдіктер мен артықшылықтарды қатал сынаған «Егер мен шын болсам» атты пьесасы алғаш рет 1979 жылы қойылды. 1980 жылдың басында пьеса Бас хатшы Ху Яобангтан қатты сын естіді, бұл Мәдени революциядан кейін өнерге жасалған алғашқы араласу болды. 1981 жылы буржуазиялық либерализмге қарсы науқан мен 1983 жылы рухани ластануға қарсы науқанда Ша мен оның туындылары қайтадан сынға ұшырады. Осы уақытқа дейін Ша сахна үшін жазуын жалғастырып, өзін және шығармаларын баспасөзде қорғады. 1985 жылдың соңында Ша Есин ҚКП-ға қабылданды және Шанхай Халықтық өнер театрының директоры болып тағайындалды, онда ол даулы пьесаларды қоюын жалғастырды.
Музыка
Қытай музыкасы қытай өркениетінің бастапқы кезеңдеріне дейін барып тоқталады, ал құжаттар мен артефакттар Жоу дәуірінде (б.з.д. 1027–221) жақсы дамыған музыкалық мәдениеттің куәлігін береді. Императорлық музыка бюросы алғаш рет Цинь династиясында (б.з.д. 221–207) құрылып, Хан императоры У (б.з.д. 140–87) тұсында едәуір кеңейтілді. Бюроның міндеті сарай және әскери музыканы бақылау, сондай-ақ қандай халық музыкасының ресми мойындалатынын анықтау болды. Келесі династияларда Қытай музыкасының дамуына шетелдік музыка, әсіресе Орталық Азия музыкасының ықпалы зор болды. Қытай вокалдық музыкасы дәстүрлі түрде жұқа, резонанссыз дауыспен немесе фальцетте орындалады және көбінесе жеке орындауға бағытталған, хорлық емес. Қытайдың барлық дәстүрлі музыкасы әуендік, гармониялық емес. Аспаптық музыка жеке аспаптарда немесе қылды аспаптар (ұңғылы, көмыз), флейта, түрлі сыбызғылар, гонгтар мен барабандардан құралған шағын ансамбльдерде орындалады. Музыкалық шкала бес нотадан тұрады. 1910-1920 жылдардағы Жаңа мәдениет қозғалысы Батыс музыкасына қызығушылықты арттырды, өйткені шетелде білім алған көптеген қытай музыканттары Батыс классикалық музыкасын орындау және Батыс музыкалық нотация жүйесіне негізделген өз шығармаларын жазу үшін отанына оралды. Көптеген ірі қалаларда симфониялық оркестрлер құрылып, концерт залдарында және радио арқылы көпшілікке өнер көрсетті. 1940 жылдары Батыс, әсіресе АҚШ музыкасының ықпалымен кең таралған халық музыкасы үлкен аудиторияға ие болды. 1942 жылғы Янаньдағы әдебиет және өнер форумынан кейін коммунистер бақылауындағы аудандарда халық музыкасын революциялық әндерге бейімдеу үшін кең ауқымды науқан басталды, мақсаты сауатсыз ауыл тұрғындарына партияның мақсаттарын түсіндіру болды. Халық Республикасы құрылғаннан кейін революциялық әндер орындалуын жалғастырды, ал қалған халық музыкасының көп бөлігі кеңестік әндерден тұрды, олардың мәтіні қытай тіліне аударылған. Ел бойынша симфониялық оркестрлер дамып, Батыс классикалық музыкасын және қытай композиторларының шығармаларын орындады. Ірі қалаларда консерваториялар мен басқа да музыкалық білім беру мекемелері құрылып, кеңейтілді. Шығыс Еуропадан келген оркестрлер Қытайда концерттер берді, ал қытай музыканттары мен музыкалық топтар халықаралық фестивальдерге қатысты. Мәдени революция кезінде музыкалық шығармашылық пен орындаушылыққа қатаң шектеулер қойылды. Мәдени революциядан кейін музыкалық мекемелер қайта құрылып, музыкалық шығармашылық пен орындау жанданды. 1980 жылы Қытай музыканттарының қауымдастығы Халықаралық музыкологиялық қоғамға мүше болып сайланды. Қытай музыкалық топтары шетелдерде гастрольдік сапарлар жасады, ал шетелдік музыкалық ұйымдар Қытайда концерттер берді. 1980 жылдардың ортасында танымал балладалар, батыс халық және классикалық музыкасы ең көп көрермендерді тартты, бірақ бұрын тыйым салынған батыс джазы мен рок-н-ролл сияқты басқа музыка түрлері де орындалып, әсіресе жастар арасында қабылдануы артты.
Аңыздағы төрт адам
"Аңызды Төрттік" – Мәдени революция кезінде Бейжіңдегі Орталық музыка консерваториясында бір уақытта композицияны оқыған төрт композитор – Тань Дунь, Е Сяоган, Го Вэньцзин және Цуй Сяосоннан құралған топ. Революция басталғанда, олардың барлығы үйлерінен шығып, шаруа шаруашылықтарында жұмыс істеуге міндеттелді, онда дәстүрлі қазақ халық музыкасының ықпалы арқылы ең бағалы композиторлық тәжірибе жинады.
Сурет салу және каллиграфия
Императорлық дәуірде сурет салу және каллиграфия сарайдағы ең жоғары бағаланған өнер түрлері болды және оларды негізінен әуесқойлар – аристократтар мен ғалым-қазынагерлер жасады. Олар ғана техниканы жетілдіруге және ұлы туындылар жасауға қажетті сезімталдыққа иелік ете алатын уақытқа ие болды. Каллиграфия сурет салудың ең жоғары және таза түрі саналды. Оның құралдары – жануарлардың түктерінен жасалған қылқалам және қара шайыр мен жануарлардың желімінен жасалған қара сиялар еді. Ежелгі заманда жазу да, сурет салу да жібекке жасалатын. Бірақ бірінші ғасырда қағаздың ойдағыдай табылуымен, жібек жаңа және арзан материалға бірте-бірте жол берді. Танымал каллиграфтардың түпнұсқа жазбалары Қытай тарихы бойында жоғары бағаланды және олар суреттер сияқты орамаларға орнатылып, қабырғаларға ілінетін. Дәстүрлі стильдегі сурет салу каллиграфиямен бірдей техникаларды қолданады және қара немесе түрлі-түсті сияға мақтанған қылқаламмен жасалады; майлы бояулар қолданылмайды. Каллиграфия сияқты, сурет салу үшін ең көп қолданылатын материалдар – қағаз және жібек. Аяқталған туындылар орамаларға оралып немесе ілінетін. Дәстүрлі сурет салу альбомдарда, қабырғаларда, лакқа жағу арқылы және басқа да материалдарда жасалады. Тан дәуірінен (618–907) бастап сурет салудың басты тақырыбы пейзаж болды, ол шаншуй (тау-су) суреті деп аталды. Мұндай пейзаждар көбінесе монохромды және азат болды, олардың мақсаты табиғаттың сыртқы көрінісін дәл бейнелеу емес, оның «ырғағын» сезіну үшін эмоцияны немесе атмосфераны түсіну болды. Сун дәуірінде (960–1279) көбірек нәзік пейзаждар пайда болды; шексіз қашықтықтар тұманға сіңген тау контурларын және табиғи құбылыстардың импрессионистік бейнелеуі арқылы берілді. Суретшінің рухани сапасын көрсетуге және даостық және буддалық ұғымдарға сәйкес адам мен табиғаттың ішкі үйлесімділігін ашуға баса назар аударылды ( «Жүз мектеп» деген бетке қараңыз). Он үшінші ғасырдан бастап жеміс ағашының бұтағы, бірнеше гүл немесе бір-екі жылқы сияқты қарапайым нысаналарды бейнелеу дәстүрі қалыптасты. Сун суретіне қарағанда кеңірек түстік гаммаға және көбірек толқыны бар сурет салу Мин дәуірінде (1368–1644) өте танымал болды. Мин кезеңінде ағаштан жасалған түрлі-түсті гравюралармен суреттелген алғашқы кітаптар пайда болды. Түсті баспа техникасы жетілдірілген сайын, сурет салу өнері туралы нұсқаулықтар жарық көре бастады. 1679 жылы алғаш жарық көрген «Масштаб тұқымы бақшасының нұсқаулығы» (Jieziyuan Huazhuan) бес томдық еңбегі суретшілер мен студенттер үшін техникалық оқулық ретінде пайдаланылып келеді. Жаңа мәдениет қозғалысынан бастап қытай суретшілері батыс техникасын қабылдауға кірісті. Осы кезеңде майлы бояулар да Қытайға енгізілді. Халық Республикасының алғашқы жылдарында суретшілер социалистік реализмді қолдануға шақырылды. Кейбір советтік социалистік реализм өзгеріссіз импортталды, суретшілерге тақырыптар тағайындалды және олардан суреттерді жаппай өндіру күтілді. Бұл тәртіп 1953 жылы жеңілдетілді, ал 1956–1957 жылдардағы «Жүз гүлдің гүлдеуі» науқанынан кейін дәстүрлі қытай суреті қайта жандануды бастан кешірді. Кәсіби өнер ортасындағы осы дамулармен қатар, ауылдық жерлердегі күнделікті өмірді бейнелейтін шаруалар өнері қабырғалық суреттер мен ашық аспан астындағы көрмелерде кеңінен таралды. Мәдени революция кезінде өнер мектептері жабылып, өнер журналдары мен ірі көрмелер тоқтатылды. Дегенмен, әуесқой өнер осы кезеңде де дамыды. Мәдени революциядан кейін өнер мектептері мен кәсіби ұйымдар қайта құрылды. Шетелдік суретшілермен алмасулар ұйымдастырылды және қытай суретшілері жаңа тақырыптар мен техникаларды зерттеуге кірісті.
Кинофильмдер
Қытайда кино 1896 жылы пайда болды, бірақ киноиндустрия 1917 жылға дейін құрылмады. 1920 жылдары АҚШ-тың кинотехниктері Шанхайда, алғашқы кино түсіру орталығында, қытай кинотехниктерін оқытты, және американдық ықпал келесі екі онжылдық бойында сезіліп тұрды. 1930-1940 жылдары бірнеше әлеуметтік және саяси маңызы бар фильмдер жасалды. 1949 жылдан кейін киноиндустрия дамуын жалғастырды. Халық Республикасының құрылуы мен Мәдени революция арасындағы 17 жылда 603 көркем фильм, 8342 деректі фильм және киножурналдар түсірілді. Алғашқы кең экранды фильм 1960 жылы шықты. Балаларды ойын-сауыққа тартып, білім беру мақсатында қағаздан кесу, көлеңке театр, қуыршақтар мен дәстүрлі суреттер сияқты халық өнерлерін пайдаланатын анимациялық фильмдер де кең таралды. Мәдени революция кезінде киноиндустрияға қатаң шектеулер қойылды. Көптеген бұрынғы фильмдерге тыйым салынды, тек аз ғана жаңа фильмдер өндірілді. Мәдени революциядан кейінгі жылдары киноиндустрия халықтың көңіл көтеру құралы ретінде қайтадан гүлденді. Жергілікті фильмдерге үлкен қызығушылық болды, ал шетелдік кинофестивальдерге билеттер тез сатылып кетті. 1980 жылдары киноиндустрия басқа ойын-сауық түрлерінің бәсекелестігімен және биліктің көптеген танымал триллерлер мен жекпе-жек фильмдерінің әлеуметтік тұрғыдан қабылдамауына байланысты қиындықтарға тап болды. 1986 жылдың қаңтарында киноиндустрия Мәдениет министрлігінен жаңа құрылған Радио, кино және теледидар министрлігіне "қатаң бақылау мен басқаруды" күшейту және "өндіріске қадағалауды арттыру" мақсатымен берілді.
Радио және теледидар
Радио мен теледидар 1980-ші жылдары бұқаралық ақпарат құралдарының және халықтық ойын-сауықтың маңызды құралы ретінде қарқынды дамыды. 1985 жылы радио 167 радиостанция, 215 миллион радио қабылдағыш және кең сымдық үнтаратқыш жүйе арқылы халықтың 75 пайызына жетті. Теледидар, тіпті одан да жылдам өсіп, 104 станция арқылы халықтың үштен екісіне жетті (1984 жылы 52, ал 1983 жылы 44 станция болған); қала тұрғындарының шамамен 85 пайызы теледидар көруге мүмкіндік алды. Радио және теледидар станцияларының саны артуымен бірге, бағдарламалардың мазмұны бұрынғы кезеңдегі саяси лекциялар мен статистикалық тізімдерден күрт өзгерді. Радиодағы тыңдаушылардың басты сүйіктісі – танымал романдар негізінде түсірілген телесериалдар, сондай-ақ түрлі қытай және шетелдік музыка болды. Телевизия бағдарламаларының көп бөлігі ойын-сауыққа арналған: көркем фильмдер, спорт жарыстары, драмалық туындылар, музыка, би және балаларға арналған бағдарламалар. 1985 жылы Шанхай қаласындағы «Радио және теледидар журналы» (Wuxiandian Yu Dianshi) басылымы жүргізген теледидар бағдарламаларының апталық сараптамасы көрсеткендей, бағдарламалардың жартысынан астамы ойын-сауық сипатында болды; білім беру бағдарламалары қалған бөлігінің 24 пайызын, ал жаңалықтар – 15 пайызын құрады. Әр кеш сайын кең ауқымды халықаралық жаңалықтар ұсынылды. Көптеген жаңалықтар хабарламалары шетелдік ақпарат агенттіктерінен алынып, оларға қытай тіліндегі түсіндірме қосылды. Қытайдың Орталық телеарнасы ойын-сауық бағдарламаларын алу үшін бірнеше шетелдік телеарналармен келісім шарттарына қол қойды. 1982-1985 жылдар аралығында АҚШ-тың алты телекомпаниясы Қытайға американдық бағдарламаларды жеткізу туралы келісімдерге қол қойды. Қытай теледрамасы да халық арасында кең танымал болды (корей теледрамалары сияқты), «Принцесса-агент», «Нарвандағы өмір», «Гүлдің саяхаты», «Мәңгілік махаббат», «Принцесса Вэйюн», «Тек бір күлімдеу керемет», «Ми Юэ туралы аңыз», «Қызыл жүрек», «Генерал мен мен» және тағы да басқалары сияқты қытай теледрамалары iQiyi, Youku, QQ Video және Le Video сияқты Қытайдың ең танымал видеохостингтерінде миллиардтаған көрулер жинады. Кейбір драмалар өте танымал болғандықтан және халықаралық деңгейде жоғары бағаланғандықтан, олар түрлі тілдерге аударылып, сондай-ақ жалғасы да түсірілді. Қытайдың түрлі ойын-сауық шоулары да кең танымал болды, «Бақытты лагерь», «Супер дауыс қызы», «Жырла! China», «The Rap of China», «The Singer» сияқты бағдарламалар әлемдік деңгейде танылып, миллиондағаннан миллиардтаған көрермендерді қамтып, көптеген сыйлықтар жеңіп алды.
Халықтық және саяхаттық өнер
Қытайда халықтық және эстрада өнерінің ұзақ тарихы бар. Халық өнерінің ең көне түрлерінің бірі – қуыршақтар театры. Қуыршақ ойнатушылар әртүрлі қуыршақтарды қолданады, оның ішінде марионеткалар, таяқшалы қуыршақтар, мата қуыршақтар және сымды қуыршақтар, олар халық әндері мен билерін, сондай-ақ кейбір диалогтарды қамтитын қойылымдарда пайдаланылады. Тақырыптар көбінесе балалар ертегілері мен нақылдарынан алынады. Көлеңке театры – бұл қуыршақтар театрының бір түрі, онда жануар терісінен немесе картоннан жасалған фигуралар шам жарығымен жарықтандырылған экранның артында қозғатылады. Көлеңке театрының тақырыбы мен ән салу стилі жергілікті операмен тығыз байланысты. Тағы бір танымал халық өнері – қи, ол әртүрлі әңгімелеу, күлкілі монологтар мен диалогтардан тұрады, көбінесе соққы аспаптары, барабандар немесе ішекті аспаптармен сүйемелденеді. Эстрада өнері, оның ішінде арқанмен жүру, акробатика, жануарлармен қойылымдар және қолдаушылық өнер, кем дегенде Хан әулеті (б.з.д. 206–220 жж.) дәуіріне дейін барып, императорлық сарайда өте танымал болды. Кейіннен осы өнердің көп бөлігі дәстүрлі театрларға енгізіліп, көшпенді труппалармен орындала бастады. Бұл труппалар елді аралап жүріп, өз репертуарын дамытып, байытты. 1949 жылдан бері бұл өнер түрлері жаңа құрметке ие болды. Облыстарда, автономиялы аймақтарда және арнайы муниципалитеттерде труппалар құрылды, ал ірі қалаларда эстрада өнеріне арналған театрлар салынды. Кейбір труппалар әлемдік деңгейде танымал болып, ел ішінде де, шетелде де толық залдарда өнер көрсетуде.
Стенд-ап комедиясы
Стендап-комедия – дамып келе жатқан өнер түрі. 2008 жылға дейін Қытай Comedy Central веб-сайтына қол жеткізуді шектеді, осы сайттың Қытай азаматтарына жарамсыз деп санайтын. Гонконг – Қытайда толық уақытты комедия клубы бар жалғыз қала, бірақ Sony-ді де қолдайтын Асахи компаниясы Sony-дің Қытайда ойындарын сатуы қиын екенін айтады, себебі көптеген ойындар заңсыз көшіріліп, Қытай үкіметінің цензурасына ұшырауы мүмкін, сондай-ақ ойын компаниялары арасында бәсекелестік тууы ықтимал. Зайкей Шимбун Sony мен Microsoft туралы айта келе, осы екі компанияның Қытайда пайда көре алмайтынын, себебі үкімет тарапынан берілетін жауаптар мен Қытайдың қазіргі жағдайына байланысты екенін мәлімдейді. Рейтер Nintendo туралы хабарлап, Nintendo-ның Қытайды қоса алғанда, дамып келе жатқан елдер үшін жаңа ойын шығаратынын хабарлайды. Бұл мақалада Nintendo ойынын басқа ойын компаниялары қолданбаған жаңа тәсілмен сататыны айтылады. Көптеген басқа мақалалардан өзгеше, бұл мақала Nintendo-ның Қытайда пайда көре алатынын көрсетеді. Yahoo News, Yomiuri сияқты, ойын компанияларының көптеген кедергілері туралы айтпайды. Nikkei мақаласы ойындарды сатуды либерализациялаудан бұрын жазылған, бірақ Қытай үкіметінің неліктен бір нәрсені реттегені, неліктен либерализацияны қарастырғаны және ойындарды сатуды либерализациялау үшін қандай процеске қатысу керектігі туралы жазылған. Сондай-ақ, ойын индустриясы ойын сатуды либерализациялаудан кейін не болады және Sony, Microsoft және Nintendo өз ойындарын сатудан пайда көре ала ма деген сұрақтар да талданған. Осылайша, әр медиа әртүрлі пікір білдіреді. Сондықтан көптеген фактілерді қарастырып, шындықты анықтау маңызды.
Үлкен компаниялардың сатуы
2014 жылдың 16 сәуірінде Sony Interactive Entertainment компаниясы сату көрсеткіштерін жариялады. Олардың мәліметінше, олар Қытайда 7 миллион PlayStation 4 консолін, сондай-ақ 20 миллион ойын бағдарламалық құралдарын сатқан. Microsoft компаниясы 2013 жылға дейін 3 миллион Xbox One консолін сатқанын хабарлады. (7) Nintendo компаниясы Nintendo 3DS және Wii U консольдерінің 16 миллион данасын сатқанын мәлімдеді.
Халықтың реакциясы
NetEase деген қытайлық портал сауалнама жүргізді. Адамдардан дерегуляциядан кейін қандай ойын консолін сатып алғылары келетіні сұралды. PS4, PS Vita, Xbox One және тағы да басқалары ұсынылды. 2014 жылдың 15 шілдесіне дейін 6488 адам осы сұраққа жауап берді, және олардың жартысынан астамы PS4 таңдады. Xbox One-ды таңдағандардың саны шамамен 640 болды, бұл барлық жауап берушілердің 10 пайызын құрады. Nintendo туралы ештеңе айтылмады. Forbes жазғандай, Қытай дерегуляция жариялағаннан кейін Sony және Nintendo акцияларының бағасы Жапонияда өсті. Бұл адамдардың осы екі компания Қытайда сәтті болады деп күткенін көрсетеді. Microsoft акциялары да өсті, бірақ одан әлдеқайда аз. Азияда осы екі компания Microsoft-тан күштірек. Сондықтан болашақта Sony мен Nintendo Қытайда қызу бәсекелестікке түсуі мүмкін.
Қытайдағы болашақ
Осы мәліметтерге сүйенсек, Sony әлемдік және Қытай бейнеойындар нарығында Microsoft-ты, және мүмкін Nintendo-ны да озып кететін секілді. Дегенмен, жағдай осыншалықты жеңіл емес. Ойын компаниялары үшін қысым бар. Біріншіден, ҚХР үкіметінің ресми өкілі бұл реттеудің уақытша екенін мәлімдеді; яғни, ойын сату қайтадан тыйым салынуы мүмкін. Екіншіден, ойын компаниялары өнімдерін сату үшін Шанхайдың еркін сауда аймағында өндіруі керек, ал шетелдік компаниялардың ойындары ҚХР үкіметінің қатаң цензурасынан өтуге тиіс.
Күлкілі суретшілер
Қытай үкіметі есірткі пайдалану, жезөкшелік, салықтан қашу, некеден тыс қатынастар және ҚКП-ның ұстанымдарынан өзге саяси көзқарастарды қолдау сияқты заңға қайшы және/немесе проблемалық әрекеттерге қатысатын әртістер мен танымал адамдарды "ластанған әртістер" деп есептейді. 2014 жылы Мемлекеттік Баспасөз, Басылым, Радио, Кино және Телевизия басқармасының бұйрығымен барлық "ластанған әртістер" Қытайдың барлық телеарналарында көрсетілуден тыйым салынды.