Қытай астрологиясындағы жұлдыздық топтар: 28 қоныс, үш қоршау және оңтүстік аспан. 1565 жұлдыздан құралған 283 топқа бөлінеді. Астрология, жұлдыз карталары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай астрологиясында қолданылатын топтамалар
Groupings used in Chinese astrology
Дәстүрлі қытай астрономиясында аспан сферасын астеризмдер немесе шоқжұлдыздарға бөлу жүйесі бар, олар "чиновниктер" (қытай тілінде lang=zh xīng guān) деп аталады. Қытай астеризмдері грек-римдік дәстүрдегі шоқжұлдыздардан әдетте кішірек. Сун династиясының (XIII ғасыр) Сучжоу планетарийі барлығы 283 астеризмді, оның ішінде 1565 жеке жұлдызды көрсетеді. Астеризмдер төрт топқа бөлінеді: эклиптика бойындағы Жиырма сегіз сарай (lang=zh, Èrshíbā Xiù) және солтүстік аспанның Үш қоршауы. Еуропалық жұлдыздық карталарға негізделген Мин династиясының соңында оңтүстік аспан бесінші топ ретінде қосылды, ол қосымша 23 астеризмді қамтиды. Үш қоршау (lang=zh, Sān Yuán) көктегі солтүстік полюске ортасталған және жыл бойы көрінетін жұлдыздарды қамтитын Көктемгі тыйым салынған қоршауды, ал қалған екеуі көктегі экватордың бойында орналасқан. Жиырма сегіз сарай, айдың айлық қозғалысына негізделген, (Қытайдан) көрінетін, бірақ жыл бойы емес, жұлдыздар үшін қолданылатын эклиптикалық координаттар жүйесін құрайды.
Traditional Chinese astronomy has a system of dividing the celestial sphere into asterisms or constellations, known as "officials" (Chinese lang=zh xīng guān). The Chinese asterisms are generally smaller than the constellations of Hellenistic tradition. The Song dynasty (13th century) Suzhou planisphere shows a total of 283 asterisms, comprising a total of 1,565 individual stars. The asterisms are divided into four groups, the Twenty Eight Mansions (lang=zh, Èrshíbā Xiù) along the ecliptic, and the Three Enclosures of the northern sky. The southern sky was added as a fifth group in the late Ming dynasty based on European star charts, comprising an additional 23 asterisms. The Three Enclosures (lang=zh, Sān Yuán) include the Purple Forbidden Enclosure, which is centered on the north celestial pole and includes those stars which could be seen year round, while the other two straddle the celestial equator. The Twenty Eight Mansions form an ecliptic coordinate system used for those stars visible (from China) but not during the whole year, based on the movement of the Moon over a lunar month.
Терминология
Қытай тілінде "жұлдыз, аспан денесі" деген сөз - 星 xīng. 星 таңбасы бастапқыда күрделірек формада болды: 曐, бұл дыбыс-мағыналық таңба (形聲字), оның мағыналық бөлігі 晶, бастапқыда үш жылтырап тұрған жұлдызды бейнелейді ("күн" радикалының үш рет қайталануы 日). Қазіргі қытай тіліндегі "жұлдыз шоқжұлдызы" термині, IAU жүйесімен анықталғандарға қатысты, 星座 (xīng zuò) болып табылады. Ескі термин 星官 (xīng guān) тек дәстүрлі жүйенің шоқжұлдыздарын сипаттауда қолданылады. 官 таңбасының негізгі мағынасы "мемлекеттік қызметкер" (содан ағылшын тіліндегі аударма "қызметкерлер" қытайлық астеризмдер үшін), тарихи тұрғыдан ол "қызметкердің резиденциясы" дегенді де білдіруі мүмкін. "Астеризм" деген жалпы атау - 星群 (xīng qún, әдеби аудармасы "жұлдыздар тобы").
The Chinese word for "star, heavenly body" is 星 xīng. The character 星 originally had a more complicated form: 曐, a phono semantic character (形聲字) whose semantic portion, 晶, originally depicting three twinkling stars (three instances of the "sun" radical 日). The modern Chinese term for "constellation", referring to those as defined by the IAU system, is 星座 (xīng zuò). The older term 星官 (xīng guān) is used only in describing constellations of the traditional system. The character 官's mainmeaning is "public official" (hence the English translation "officials" for the Chinese asterisms), it historically could also meant "official's residence". The generic term for "asterism" is 星群 (xīng qún, lit. "group of stars").
Қытай жұлдыз атаулары
Ежелгі қытай астрономдары Иоганн Байер осыған ұқсас тәсілмен жасағаннан мың жылдан астам бұрын жүйелі түрде көрінетін жұлдыздарға атаулар берді. Негізінде, әр жұлдызға жұлдыздық шоқжұлдыз (астеризм) тағайындалады. Содан кейін осы шоқжұлдыздағы жеке жұлдызға нөмір беріледі. Сондықтан жұлдыз "шоқжұлдыз атауы" + "нөмірі" деп белгіленеді. Алайда, шоқжұлдыздағы жұлдыздардың нөмірленуі осы жұлдыздың жарқырауына емес, шоқжұлдыздағы орнына байланысты. Байер жүйесі кейде осы қытай әдісін қолданады, әсіресе Үлкен Аюдағы жұлдыздардың жарқырауы шамалас болғанда; өз кезегінде Үлкен Аюдың жұлдыздары, қытайша 北斗, қытай астрономиясында Байер белгілерімен бірдей ретпен нөмірленеді, екі жағдайда да Дубхе бірінші болады. Мысалы, Altair жұлдызы қытай тілінде 河鼓二 деп аталады. 河鼓 – шоқжұлдыздың атауы (сөзбе-сөз "Өзендегі барабан"). 二 – сандық белгі (екі). Сондықтан бұл сөзбе-сөз "Өзендегі барабанның екінші жұлдызы" дегенді білдіреді. (Егер Байер қытай шоқжұлдыздарын тізімдеген болса, ол Altair жұлдызын "Бета Тимпани Флумине" деп атаған болар еді.) Кейбір жұлдыздардың дәстүрлі атаулары да бар, олар көбінесе мифологиямен немесе астрологиямен байланысты. Мысалы, Altair көбінесе қытай тілінде 牛郎星 немесе 牵牛星 (Сиыршы жұлдызы) ретінде белгілі, бұл Сиыршы мен Тоқымашы қыздың мифологиялық әңгімесінен кейін пайда болған атау. Бұл атаулар қазіргі қытай астрономиясында әлі де қолданылады. Ағылшын тілінде дәстүрлі атаулары қолданылған барлық жұлдыздар әдетте олардың каталог атауларының аудармаларынан гөрі дәстүрлі қытай атауларымен аударылады.
Ancient Chinese astronomers designated names to the visible stars systematically, roughly more than one thousand years before Johann Bayer did it in a similar way. Basically, every star is assigned to an asterism. Then a number is given to the individual stars in this asterism. Therefore, a star is designated as "Asterism name" + "Number". The numbering of the stars in an asterism, however, is not based on the apparent magnitude of this star, but rather its position in the asterism. The Bayer system uses this Chinese method occasionally, most notably with the stars in the Big Dipper, which are all about the same magnitude; in turn, the stars of the Big Dipper, 北斗 in Chinese, are numbered in Chinese astronomy in the same order as with the Bayer designations, with Dubhe first in both cases. For example, Altair is named 河鼓二 in Chinese. 河鼓 is the name of the asterism (literally the Drum at the River). 二 is the number designation (two). Therefore, it literally means "the Second Star of the Drum at the River". (Bayer might have called Altair "Beta Tympani Flumine" if he had been cataloguing Chinese constellations.) Some stars also have traditional names, often related to mythology or astrology. For example, Altair is more commonly known as 牛郎星 or 牵牛星 (the Star of the Cowherd) in Chinese, after the mythological story of the Cowherd and Weaver Girl. These designations are still used in modern Chinese astronomy. All stars for which the traditional names are used in English are routinely translated by their traditional Chinese designations, rather than translations of their catalogue names.