Кіріспе
Х. Л. А. Харттың 1961 жылғы кітабы – Х. Л. А. Харттың ең танымал еңбегі, «Құқық туралы түсінік». «Құқық туралы түсінік» кітабы Харттың құқықтық позитивизм теориясын ұсынады – заңдар адамдар жасаған ережелер және заң мен мораль арасында ешқандай табиғи немесе қажетті байланыс жоқ деген көзқарас. Харт сипаттамалық социология және талдамалық юриспруденция теориясын жасауға тырысты. Кітап заңның мәні, заңдардың ережелер болып табысатыны және заң мен мораль арасындағы қатынас сияқты дәстүрлі юриспруденциялық мәселелерді қарастырады. Харт осы мәселелерге заңды әлеуметтік контекстке қойып, сонымен бірге заң терминдерін қатаң түрде талдау мүмкіндігін сақтап жауап береді, бұл «ағылшын юриспруденциясын ұзақ ұйқысынан оятты». Харттың кітабы аналитикалық құқықтық философияның ең ықпалды мәтіндерінің бірі болып қала береді, сондай-ақ ортақ құқық жүйесінде пайда болған аналитикалық юриспруденцияның ең табысты еңбегі есебінде танылады. Никола Лейсидің сөзіне сәйкес, «Құқық туралы түсінік» жарық көргеннен кейін 40 жыл өткен соң да аналитикалық юриспруденцияны оқытудағы басты анықтамалық нүкте болып табылады, ал Келсеннің «Заңның таза теориясы» және «Заң мен мемлекеттің жалпы теориясы» сияқты еңбектермен бірге аналитикалық дәстүрдегі юриспруденциялық зерттеулердің бастапқы нүктесі саналады.
the book by H. L. A. Hart
The Concept of Law is a 1961 book by the legal philosopher H. L. A. Hart and his most famous work. The Concept of Law presents Hart's theory of legal positivism—the view that laws are rules made by humans and that there is no inherent or necessary connection between law and morality—within the framework of analytic philosophy. Hart sought to provide a theory of descriptive sociology and analytical jurisprudence. The book addresses a number of traditional jurisprudential topics such as the nature of law, whether laws are rules, and the relation between law and morality. Hart answers these by placing law into a social context while at the same time leaving the capability for rigorous analysis of legal terms, which in effect "awakened English jurisprudence from its comfortable slumbers". Hart's book has remained "one of the most influential texts of analytical legal philosophy", as well as "the most successful work of analytical jurisprudence ever to appear in the common law world." According to Nicola Lacey, The Concept of Law "remains, 40 years after its publication, the main point of reference for teaching analytical jurisprudence and, along with Kelsen’s The Pure Theory of Law and General Theory of Law and State, the starting point for jurisprudential research in the analytic tradition."
Ұдайы туындайтын сұрақтар
Харт "Заң тұжырымдамасы" кітабын "Тұрақты сұрақтар" деп аталатын тараумен бастайды. Ол осы тарауда өзі "қайта оралатын үш мәселе" деп сипаттаған нәрсені баяндайды. Харт заң теориясы үшін келесі қайта оралатын үш сұраққа жауап іздейді: "Заң қорқынышпен қамтамасыз етілген бұйрықтардан қалай ерекшеленеді және олармен қалай байланысты? Заңдық міндет моральдық міндеттен қалай ерекшеленеді және олардың арасында қандай байланыс бар? Ереже дегеніміз не және заң қаншалықты дәрежеде ережелердің ісі болып табылады?"
Остиннің "басшылық теориясы"
Талқылаудың бастапқы нүктесі – Харттың Джон Остиннің «бұйрық теориясына» қанағаттанбауы: заң – бұл қауіп-қорқынышпен қамтамасыз етілген бұйрық және оның қолданылуы кең таралған болуы керек деген құқықтанулық ұғым. Харт Остиннің теориясын банктегі қарақшының рөлімен салыстырады және қарақшының бұйрықтары мен заң бұйрықтары арасындағы айырмашылықты анықтауға тырысады. (Мысалы, қарақшы бізді оған бағынуға мәжбүрлейді, бірақ біз оған құлшынбаймыз. Ал заңға бағыну мүлдем басқа сезіммен байланысты.) Харт үш маңызды айырмашылықты бөліп көрсетеді: мазмұны, бастауы және ауқымы. Мазмұны тұрғысынан, барлық заңдар міндетті немесе мәжбүрлеуші болып табыла бермейді. Кейбіреулері, мысалы, келісімшарттар мен өзге де құқықтық қатынастар жасауға мүмкіндік береді. Бастауы тұрғысынан, барлық заңдар санкциялармен қамтамасыз етілген биліктің бұйрықтары емес. Кейбіреулері, дәстүрлі немесе конституциялық ережелер сияқты, халықтың өзі қабылдаған қағидалар болып табылады. Ауқымы тұрғысынан, барлық заңдар жалпы және абстрактілі емес. Кейбіреулері, сот шешімдері немесе әкімшілік бұйрықтар сияқты, нақты және конкретті болып келеді. Остин әрбір құқықтық жүйеде заңды құратын, бірақ оған ықпал етпейтін билік болуы керек деп есептеді (бастауы), қарақшы сияқты, ол бұйрықтардың жалғыз көзі және ешкімнің бұйрығына бағынбайды. Харт мұның заңның дұрыс емес сипаттамасы екенін айтады, заңдардың бірнеше көзі болуы мүмкін және заң шығарушылар көбінесе өздері қабылдаған заңдарға бағынады. Харт заңдардың мәжбүрлеу бұйрықтарынан әлдеқайда кең ауқымды екенін, Остиннің «бұйрық теориясына» қайшы екенін көрсетеді. Көбінесе заңдар азаматтарға өсиетнама жасау немесе келісімшарттар құру сияқты құқықтық күші бар іс-әрекеттерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік әдеттер мен ережелер
Харт әлеуметтік әдет пен (адамдар әдетте осыны жасайды, бірақ әдетті бұзу қорлыққа ұшыратпайды, мысалы, бейсенбі күні киноға бару) әлеуметтік ереже арасында ажырату жасайды (егер ережені бұзса, бұл дұрыс емес деп есептеледі, мысалы, шіркеуге кіргенде бас киімді шешпеу). Біз өзімізді әлеуметтік ережелермен байланысты сезінеміз және заңдар көбінесе әлеуметтік ережелердің бір түрі болып табылады. Мұның екі тұрғысы бар: сыртқы тұрғысы – адамдардың ережеге үнемі бағынуға бейім екендігін байқауға болатын тәуелсіз факт, ал ішкі тұрғысы – жеке адамның ережеге белгілі бір дәрежеде міндеттілік сезінуі, яғни сыншыл ойлау қабілеті. Заңның нормативтік сипаты осы ішкі сезімнен туындайды. Ережені халықтың сақтауы тиімділік деп аталады. Егер халықтың көпшілігі ережені сақтамаса, ешқандай заң тиімді деп айтуға болмайды. Қазіргі заманғы, дамыған құқықтық жүйесі бар мемлекеттегі орташа азамат ішкі сезімді сезініп, заңдарға бағынуға міндетті болса да, қоғамның, халықтың шенеуніктері үшін ішкі сезімге ие болу маңыздырақ, себебі олар конституциялық ережелерді орындауға міндетті, және қаласа, олар ешқандай жауапкершілікке тартылмай оларды елемеуге болады. Дегенмен, шенеуніктер ішкі сезімді пайдаланып, стандарттарды өздерінің және басқа шенеуніктердің мінез-құлқына бағыт беру үшін пайдалануы керек.
Харттың "Құқық тұжырымдамасы" атты эмпирикалық құқықтық жүйесі
Харт заң – негізгі ережелердің (мінез-құлық ережелері) және қосымша ережелердің (құқық беруші ережелердің) бірлігі деп есептеді.
Негізгі ережелер
Бастапқы ережелер – жалпы қоғамдық мінез-құлықты реттейтін ережелер немесе заңдар. Осылайша, бастапқы ережелер оларды бұзған жағдайда заңдық міндеттемелерді және салдарларын құрайды. Кісі өлтіруге қарсы заң – бастапқы ережеге жақсы мысал; ол адамды өлтіруден тыйымдайды және осы қылмысты жасағаны, жасауға талпынғаны және жасасуға сөз байласқаны үшін жазаларды белгілейді.
Екінші реттік ережелер
Екінші реттік ережелер егемендік құруға билік береді; сонымен қатар олар негізгі (және екінші реттік) ережелерді өзгерту, толықтыру немесе күшіне енгізу құқығын да береді. Екінші реттік ережелер құқықтық жүйелердегі негізгі ережелермен шешілмейтін үш маңызды мәселеге қарсы күреседі: (1) заңның нақты еместігі, (2) заңның тиімсіздігі және (3) заңның өзгермейтін сипаты. Екінші реттік ережелердің әр түрі осы үш мәселенің біреуін жеке-жеке шешеді, бірақ олардың барлығы өзара байланысты. Харт екінші реттік ережелерді үш түрге бөледі: тану ережелері, өзгерту ережелері және сот ісін жүргізу ережелері.
Мойындау ережесі
Харт негізгі ережелер режимінің белгісіздігіне қарсы құрал – тану ережесі екенін айтады. Тану ережесі – барлық ережелердің жарамдылығын анықтайтын стандарттар мен талаптар жиынтығы; осылайша, тану ережесі жаңа ережелерді бекіту арқылы оларға күш береді. Ереженің жарамды болуы – оны тану ережесінде қарастырылған барлық талаптарға сай деп мойындаумен анықталады.
Өзгеріс ережелері
Парето оптималды деп аталатын құқықтық жүйелер жоқ. Ең жақсысы – жүйенің статикалық емес, керісінше, динамикалық және прогрессивті болуын қамтамасыз ету. Бастапқы ережелер режимінің статикалық сапасын түзетуге өзгерістер ережелері көмектеседі. Жалпы, өзгерістер ережелері негізгі және қосымша ережелерді құру, жою және өзгерту өкілеттіктерін береді және шектейді. Өзгерістер ережелерінің күрделілігі әртүрлі: берілген өкілеттіктер түрлі жолдармен шектелмеуі немесе шектелуі мүмкін, ал ережеде заң шығаруға уәкілетті тұлғаларды анықтаумен қатар, заң шығару процедурасы да белгілі бір дәрежеде қатаң түрде айқындалуы мүмкін. Бұрынырақ айтқандай, өзгерістер ережелері басқа ережелермен өзара байланысты. Харт "өзгерістер ережелері мен тану ережелері арасындағы тығыз байланысты" ерекше атап өтті. Өзгерістер ережелері болған жағдайда, тану ережелері "міндетті түрде ережелерді анықтау белгісі ретінде заңнамаға сілтеме жасайды, бірақ заңнамаға қатысты барлық процедуралық ерекшеліктерге сілтеме жасау қажет емес".
Сотталу ережелері
Сот төрелігін шешу ережелері оның тараған әлеуметтік қысымының тиімсіздігін жою мақсатында жасалған. Сот төрелігін шешу ережелері жеке тұлғаларға нақты жағдайда негізгі ереженің бұзылған-бұзылмағанын анықтау бойынша шешімді қабылдауға құқық береді. Сот төрешілерін сайлау және олардың іс жүргізу тәртібі сот төрелігін шешу ережелерімен реттеледі. Дегенмен, кім сот талқылауын жүргізеді, соған қатар олар қандай заңдарды қарастырады деген мәселе де маңызды. Осы логика бойынша, сот төрелігін шешу ережелері, өзгерту ережелері сияқты, қандай да бір тану ережелерімен толықтырылуы тиіс. Сондықтан, "өкілеттік беруші ереже сонымен қатар тану ережесі болып табылады, ол сот шешімдері арқылы негізгі ережелерді анықтайды және бұл шешімдер құқықтың "көзіне" айналады".