Вильгельм Виндельбандтың «Номотетикалық» және «Идиографтық» ұғымдары

Кіріспе

Виндельбанд қолданған философиялық терминдер Номотетика және идиографиялық – бұл неоканттық философ Вильгельм Виндельбандтың білімге қатысты екі ерекше көзқарасты сипаттау үшін қолданған терминдері. Әрбір көзқарас әртүрлі интеллектуалдық бейімділікке және академияның әртүрлі саласына сәйкес келеді. Виндельбанд осы соңғы екіұстанымды қолдады деу – оның ой-пікірін қате түсіну болып табылады. Оның пікірінше, ғылымның кез келген саласы мен пәнді екі әдіспен де қарастыруға болады, себебі олар біртұтас екі көзқарас ұсынады. Номотетика – Кант сипаттаған жалпылауға бейімділікке негізделген және ол табиғаттану ғылымдарына тән. Ол объективті құбылыстардың түрлері мен категорияларын түсіндіретін заңдарды табуға жасалған күш-жігерді көрсетеді. Идиографиялық – Кант сипаттаған нақтылауға бейімділікке негізделген және гуманитарлық ғылымдарға тән. Бұл кездейсоқ, бірегей және көбінесе мәдени немесе субъективті құбылыстардың мәнін түсінуге бағытталған ізденіс.

Әлеуметтік ғылымдардағы қолдану

Номотетикалық немесе идиографиялық тәсілдерді қолдану мәселесі әлеуметтік ғылымдарда ең айқын сезіледі, себебі олардың зерттеу нысаны – бірегей тұлғалар (идиографиялық перспектива), бірақ олардың белгілі бір жалпы қасиеттері немесе жалпы ережелерге сәйкес мінез-құлқы болады (номотетикалық перспектива). Көбінесе номотетикалық тәсілдер сандық, ал идиографиялық тәсілдер сапалық болып табылады, алайда Монте Б. Шапиро жасаған «Жеке сауалнама» және оның одан әрі дамуы (мысалы, Дискан шкаласы және ПСИХЛОПС) сандық және идиографиялық сипатқа ие. Тағы бір өте ықпалды, бірақ идиографиялық сандық құрал – Репертуарлық тор, оны қолданғанда туындаған конструкциялар мен мүмкін туындаған элементтер. Жеке таным (Д. А. Бут) идиографиялық, сапалық және сандық болып табылады, ол жағдайдағы іс-әрекет туралы жеке тұлғаның өзінің баяндамасын қолданып, қалыпты жағдайдан айырмашылықтардың өлшемдері арқылы жүргізіліп жатқан биоәлеуметтік танымдық процестерді бағалайды (М. Т. Коннермен 1986, Р. П. Дж. Фрименмен 1993 және О. Шарппен 2005). «Қатаң идиография» әдістері толық идиографиялық деректердің негізінде де ақпараттық алмасуды ықтималдық тұрғысынан бағалауға мүмкіндік береді. Психологияда идиографиялық – бұл жеке тұлғаны зерттеу, ол бірегей өмір тарихы бар ерекше агент ретінде қарастырылады, оның қасиеттері оны басқа адамдардан ерекшелендіреді (идиографиялық бейнеге қараңыз). Осы ерекше сипаттамаларды зерттеудің кең таралған әдісі – (авто)биография, яғни адамды осы адамға айналдырған оқиғалардың бірегей тізбесін баяндайтын әңгіме. Номотетикалық – бұл жеке тұлғалардың топтарын немесе когорталарын зерттеу. Мұнда зерттеу нысаны халықтың үлгісі және олардың сәйкес жеке тұлғалық қасиеттері мен мінез-құлқы ретінде қарастырылады. Идиографиялық және номотетикалық терминдерді американдық психологияға 1937 жылы Гордон Оллпорт енгізгенімен, Хьюго Мюнстерберг оларды 1898 жылы Американдық психологиялық қауымдастығының мәжілісіндегі президенттік сөзінде қолданған. Бұл сөз 1899 жылы «Психологиялық шолу» журналында жарияланды. Теодор Миллон жекелік бұзылыстарды анықтау және диагностикалау кезінде клиницистер алдымен номотетикалық перспективадан бастап, әр түрлі жалпы ғылыми заңдарды іздейді; содан кейін олар бұзылысты анықтады деп ойлағанда, нақты адамға және оның ерекше ерекшеліктеріне назар аудару үшін идиографиялық перспективаға көшеді. Әлеуметтануда номотетикалық модель белгілі бір құбылыстағы өзгерістерге жауапты тәуелсіз айнымалыларды табуға тырысады (мысалы, бала туудың уақыты мен жиілігі мен білім арасындағы қатынас қандай?). Номотетикалық түсіндірмелер ықтималдық және көбінесе толық емес. Идиографиялық модель бір жағдайды толық және терең түсінуге бағытталған (мысалы, неге менде үй жануарлары жоқ?). Антропологияда идиографиялық – бұл топты зерттеу, ол басқа топтардан ерекшеленетін ерекше қасиеттері бар тұлға ретінде қарастырылады. Номотетикалық – бұл бір жағдайда нақты қасиеттер емес, жалпылауды қолдану.

The problem of whether to use nomothetic or idiographic approaches is most sharply felt in the social sciences, whose subject are unique individuals (idiographic perspective), but who have certain general properties or behave according to general rules (nomothetic perspective). Often, nomothetic approaches are quantitative, and idiographic approaches are qualitative, although the "Personal Questionnaire" developed by Monte B. Shapiro and its further developments (e. g. Discan scale and PSYCHLOPS) are both quantitative and idiographic. Another very influential quantitative but idiographic tool is the Repertory grid when used with elicited constructs and perhaps elicited elements. Personal cognition (D. A. Booth) is idiographic, qualitative and quantitative, using the individual's own narrative of action within situation to scale the ongoing biosocial cognitive processes in units of discrimination from norm (with M. T. Conner 1986, R. P. J. Freeman 1993 and O. Sharpe 2005). Methods of "rigorous idiography" allow probabilistic evaluation of information transfer even with fully idiographic data. In psychology, idiographic describes the study of the individual, who is seen as a unique agent with a unique life history, with properties setting them apart from other individuals (see idiographic image). A common method to study these unique characteristics is an (auto)biography, i. e. a narrative that recounts the unique sequence of events that made the person who they are. Nomothetic describes the study of classes or cohorts of individuals. Here the subject is seen as an exemplar of a population and their corresponding personality traits and behaviours. It is widely held that the terms idiographic and nomothetic were introduced to American psychology by Gordon Allport in 1937, but Hugo Münsterberg used them in his 1898 presidential address at the American Psychological Association meeting. This address was published in Psychological Review in 1899. Theodore Millon stated that when spotting and diagnosing personality disorders, first clinicians start with the nomothetic perspective and look for various general scientific laws; then when they believe they have identified a disorder, they switch their view to the idiographic perspective to focus on the specific individual and his or her unique traits. In sociology, the nomothetic model tries to find independent variables that account for the variations in a given phenomenon (e. g. What is the relationship between timing/frequency of childbirth and education?). Nomothetic explanations are probabilistic and usually incomplete. The idiographic model focuses on a complete, in depth understanding of a single case (e. g. Why do I not have any pets?). In anthropology, idiographic describes the study of a group, seen as an entity, with specific properties that set it apart from other groups. Nomothetic refers to the use of generalization rather than specific properties in the same context.