Қырым хандығының негізін қалаушы – Хажы I Ғырай

Кіріспе

Қырымның 1-ші ханы 1441-1456 жылдары Хажи I Герай (1397–1466) – Қырым хандығының және 1441 жылдан 1466 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткен Герай әулетінің негізін қалаушы. Алтын Орда ыдырап бара жатқанда, ол Қырымда бекініп, өмірінің көп бөлігін басқа соғыс басшыларымен күреске арнады. Ол көбінесе литвалықтармен одақтас болды. Оның есімі әртүрліше жазылады, мысалы, Хажи Гирей және Мелек Хажи Гирей (; Мелек Хачи Герей, ملک خاجى كراى). Ол Алтын Орданың таразы белгісінен шыққан жаңа мемлекеттік символ – тарак тамғаны, яки «Герайлардың үш тіс тікұшағын» енгізген делінеді. Сол замандағы еуропалық дереккөз – Длугош хроникасы, оны ерекше адамдық қасиеттерімен және тиімді басшы ретінде сипаттайды.

Герайлардың шығу тегі

Мильнер (1855) осы оқиғаны айтады. Оның нағыз аты Девлет еді, бірақ оны Хажи деп атады, әйтсе де ол Хажға барғанына ешқандай дәлел жоқ. Бала кезінде отбасы жеңілгенде, оны бір бағушы қорғаған. Өсіп, күшті болған соң ол қарт бағушыдан не қалағанын сұрады. Бағушы Хажи Девлеттің өзінің атын – Гирейді қабылдауын тіледі. Олардың алғашқы атасы – Жошының кіші ұлы Тоғай Тимур. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Гирейлер тарихы Тоғай Тимурдың ұлы Өрең Тимурдың Менгу Тимурдан Қырымды алғаннан басталады. Хажидің әкесі Таш Тимур бин Канси, ал анасы – Гыяс әд-Дин (Гыяс эд Дин, Gıyaseddin) болды. Таш Тимур 1394/95 жылдары Қырымда монеталар соқты (=А. 797), бұл біршама тәуелсіздікке ие екенін көрсетеді. Тамерланның бір соғысында (1395 ж. шамасында) Таш Тимур Қырымнан қуылды. Оның ұлдары Гыяс әд-Дин мен Девлет Берди Литваға қашып кетті. Хажи 1397 жылы, шамамен Тракайда дүниеге келді. Ағалар Тоқтамышқа Эдигуге қарсы күресте көмектесті, соның бірінде Гыяс әд-Дин қаза тапты. Гыяс әд-Диннің бір қызметшісі Хажиді алты жыл жасырды. 1419 жылы Эдигу қайтыс болғаннан кейін Девлет Берди мен оның сіңілі баласы Хажи Гирей Қырымда бекінді. 1427 жылы Девлет Берди Сарайды басып алды, бірақ оны Борақ хан (немесе Барақ хан) өлтірді.

Қырымның алынуы (14281441)

1428 жылы Хажи далаға, 1429 жылы Қырымға, 1431 жылы далаға, 1434 жылы Қырымға, 1441 жылы Литвада тұтқынға алынды, 1442 жылы Қырымға, содан кейін тағы да Қырымға 1449 жылы барды. Бұл кезде далаға Улуғ Мұхаммед, Күшүк Мұхаммед (Үлкен және Кіші Мұхаммед) және Донға жақын Тоқтамыштың немересі Сәид Ахмад I қарсылас болды. Барақ хан Волганың шығысында орналасқан. Қырым келесі билеушілердің қолында болды: 1419: Улуғ, 1427: Девлет Берди, 1428: Хажи, шамамен 1429: Улуғ, 1431: Хажи, 1434: Улуғ, 1437: Күшүк, 1438?: Сәид, 1441: Хажи, 1442: Сәид, содан кейін белгілі билеуші болмады, 1447: Хажи және одан кейін Ғирай әулеті. Вазарийдің сөзінше, 1426/27 жылдары Қырымды Улуғ Мұхаммед, ал 1427 жылдың наурызынан бастап Девлет Берди биледі. 1428 жылы Хажи 16 000 сарбаздың қолдауымен Қырымды басып алды. Ол Солхат/Старый Крым және Кирк Ер/Чуфут Кале қалаларын алды. Улуғ Мұхаммед аймаққа шабуыл жасағанда, көптеген ақсүйектер, соның ішінде Ширин басшысы Тегене Бей де жақтарын ауыстырды. Осының салдарынан Хажи далаға, содан кейін Литваға қашып кетті. 1431 жылы Хажи Литва жерінен жиналған әскерлерімен қайтып келді. Тегене Бей Перекопта оған қосылды. Улуғ пен Күшүк екеуі де оны қуудан мүлттық жасатпады. 1433 жылы Хажи Теодор княздығының князі Алексий I-мен одақтасты. Сол күзде Алексий Генуяның Кембало/Балаклава портын басып алды. 1434 жылдың жазында генуялықтар флотымен оралып, Балаклава мен Алексийді басып алды. Олар Каламита/Инкерманды басып алып, ішкі аймаққа жылжыды, бірақ Иске Қырым маңында Хажиден жеңіліске ұшырады. Хажи Каффаны қоршағанда генуялықтар оған сыйақы төлеп, оны хан ретінде мойындады. 1434 жылы Улуғ Мұхаммед тағы да Қырымға шабуыл жасады, Шириндер жақтарын ауыстырды, ал Хажи жаңа әскер жинау үшін Литва жеріне қашты. Сигизмунд Кестутайтис оны тұтқынға алып, Лидадағы қамалға жайғастырды. 1437 жылы Улуғты Күшүк Мұхаммед қуды. Көп ұзамай Сәид Ахмад I Қырымды иеленді. Ол өкіметшілерінің салықты күрт арттыруынан және көшпелілердің бірнеше рет түбекке шабуыл жасауынан кейін халықтың наразылығына түсті. 1440 жылы Қырым ақсүйектері Литваның Казимир IV Ягеллоннан Хажиді босатуды өтінді. Ол Киевке барып, Бейлермен кездесіп, Радвила Астикас (Радзивиллдер әулетінің негізін қалаушы) қосылған үлкен әскерімен Қырымға барып, Сәидтің билеушісін қуды. Содан кейін Ширин әулетінің Тегене Бегі оған адал болуға ант берді.

For reference, in 1428 Haji was at the steppe, Crimea in 1429, the steppe in 1431, Crimea in 1434, hostage in Lithuania in 1441, Crimea in 1442, the steppe, and then Crimea once again in 1449. At this time the steppe was being contested by Ulugh Muhammad, Küchük Muhammad (Big and Little Muhammad) and Sayid Ahmad I, a grandson of Tokhtamysh near the Don. Barak Khan was east of the Volga. Crimea was held by the following: 1419: Ulugh, 1427 Devlet Berdi, 1428 Haji, c1429 Ulugh, 1431: Haji, 1434: Ulugh, 1437: Kuchuk, 1438? : Sayid, 1441: Haji, 1442: Sayid, then no clear ruler, 1447: Haji and thereafter the Giray dynasty. According to Vasary, in 1426/27 Crimea was ruled by Ulugh Mohammad and by March 1427 by Devlet Berdi. In 1428, Haji took over Crimea with the support of 16,000 men, derived from the support of Vytautas of Lithuania and the Shirin mirzas. He took Solkhat/Stary Krym and Kyrk Er/Chufut Kale. Once Ulugh Muhammad launched his invasion of the area, many nobles changed sides, including the Shirin chief Tegene Bey. As a result, Haji fled to the steppes and then finally Lithuania. In 1431 Haji returned with troops raised in the Lithuanian lands. Tegene Bey joined him at Perekop. Both Ulugh and Küchük failed to drive him out. In 1433, Haji allied with Prince Alexios I of the Principality of Theodoro. That fall Alexios took the Genoese port of Cembalo/Balaklava. In the summer of 1434 the Genoese returned with a fleet and captured Balaklava and Alexios. They then took Kalamita/Inkerman and moved inland, but were defeated by Haji near Stary Krym. When Haji besieged Kaffa, the Genoese paid a ransom and recognized him as Khan. In 1434, Ulugh Mohammad once again invaded Crimea, the Shirins changed sides, and Haji fled to the Lithuanian lands to gather a new army. Sigismund Kęstutaitis decided to hold him hostage and gave him a castle at Lida. In 1437, Ulugh was driven out by Kuchuk Mohammad. Soon Sayid Ahmad I gained Crimea. He became unpopular when his officials greatly increased taxes and nomads several times raided the peninsula. Around 1440 the Crimean nobles asked Casimir IV Jagiellon of Lithuania to release Haji. He went to Kiev, met the Beys and went to Crimea with a large army joined by Radvila Astikas (the founder of the Radziwills) and drove out Sayid's governor. Tegene Bey of the Shirins then swore his allegiance.

Билік ету (14411466)

1441 жылдың наурыз айында генуялық дереккөздер оны жаңа хан деп атайды. Сол жылы ол Чуфут-Каледе өзінің есімімен монеталар соғып шығарды, сондықтан 1441 жыл оның билігінің ресми басталуы және Қырым хандығының негізі ретінде жиі қабылданады. Басқа ықтимал мерзімдер – 1428 жыл (жоғарыда) және 1449 жыл (төменде). Вазаридің айтуынша, дәстүрлі түрде қабылданған күн – 1449 жылдың тамызы.

1442 жылы Каффадағы генуялық консулы Саидпен одақтасып, Генуя республикасы әскер жіберді. Хажи генуялықтарды жеңіп, келісімге келді. Сол кезде Саид Солхатты басып алып, иеленді. Шинандар тарап ауыстырып, Хажи Днепрге қашып кетті. Саид жергілікті халықтың қолдауын ала алмады, Солхатты өртеп жіберді. Саид далаға қайтып келді. Саид Донда соғысып жатқанда, Хажи Перекопқа бекініп, қамал салды. Ол Саидтың далалық халқын тұтқындауға тырысты, бірақ сәтті болмады. Саидтың билеушісі Перекопты бұзуға тырысып, сәтсіз аяқтады. Хажи Перекопты нығайтып, шабуылды күтті. 1445 жылы Саид Перекопты қоршауға алды. Ол кері шегініп, жеңілді, көптеген әскерлерін және жылқыларын жоғалтып, Донның арғы жағына қашты. Хажи Шириндер мен Бариндердің қолдауымен Қырымға кіріп, хан болды (1449 жылдың тамызында?). Хажи Теодордың Алексий I (1410–1447 жж.)-мен одақтасып, оған қаржылық және әскери көмек көрсетті және Каламита/Инкерманды генуялықтардан қайтарып алу үшін әскер жіберді. Оның ұлы Меңлі I Герай Алексийдің сарайында өмір сүрді, ал Алексийдің мұрагері Хажидің балаларымен бірге Ескі Қырымда өсті. Ол дала әміршілерімен соғысқандықтан, литвалықтармен достық қарым-қатынаста болды. 1452 жылы Саид Подолияға, тіпті Львовқа дейін шабуыл жасады. Көптеген тұтқындар мен олжамен оралған Хажи Днепрден өтіп бара жатқанда оған шабуыл жасады. Ол қоршалып, жеңілді, көптеген сарбаздары Хажиге кетті, ал Саид аз ғана адаммен қашып шықты. Ол Киевке барып, литвалықтардан көмек сұрады. Ол тұтқындалып, өмірінің қалған бөлігін Ковнода өткізді. 1453 жылы Османлы түркілері Константинопольді басып алды. Келесі жылы түрік флоты (56 кеме Демир Кьяхи басшылығымен) Генуя порттарына шабуыл жасау үшін Қырымға жақындады. Олар шілдеде Каффаға қонды, бірақ бекініске шабуылдай алмады. Үш күннен кейін Хажи Гирей 6000 әскермен келіп, түрік қолбасшысымен келіссөздер жүргізді. Біз не айтылғанын білмейміз, бірақ келесі күні түрік әскері кері шегінді, генуялықтардан азық-түлік алды және теңізге бет алды. 1456 жылы Хажи Махмуд бин Күчүкт Ресейге шабуыл жасағаннан кейін Донды кешіп бара жатқанда жеңді. Махмудтың орнын ағасы Ахмет хан бин Күчук басты және Астраханға қашып кетті. Оның көптеген әскерлері Хажидің қызметіне өтіп, Хажидің жеріне қоныстанды, оның күшін одан әрі арттырды. 1456 жылы оның Крымдық ұлы Хайдер қысқа уақытқа таққа отырды деген қауесет бар, бірақ бұл нақты емес. Ол өзінің астанасын Ескі Қырымнан Чуфут-Кале бекінісіне көшірді. (Меңлі I Герай оны Салачик аңғарына, ал Сәхиб I Бахчисарайға көшірді). Ол 1466 жылдың тамыз айында қайтыс болып, қазіргі Бахчисарайдың шетінде орналасқан Салачикте жерленді.

In 1442, the Genoese consul at Kaffa allied with Sayid and the Genoese republic sent troops. Haji defeated the Genoese and an arrangement was made. At the same time Sayid invaded and took Solkhat. The Shinins changed sides and Haji fled to the Dnieper. Sayid collected tribute and burned Solkhat which cost him local support. Sayid returned to the steppes. While Sayid was fighting on the Don Haji entrenched himself at Perekop. He tried to capture Sayid's steppe subjects and failed. Sayid's governor failed to break thru Perekop. Haji strengthened Perekop and awaited an attack. In 1445, Sayid unsuccessfully besieged Perekop. He retreated, was defeated, lost many men and horses and fled beyond the Don. Haji, supported by the Shirins and Baryns entered Crimea and became khan (in August 1449?). Haji allied with Alexios I of Theodoro (1410–1447), gave him financial and military support and sent troops to help him re take Kalamita/Inkerman from the Genoese. His son Meñli I Giray lived in Alexios's court and Alexios's heir was brought up in Stary Krim with Haji's children. Since he was fighting the steppe warlords he was necessarily a friend of the Lithuanians. In 1452, Sayid made a deep raid into Podolia almost as far as Lvov. Returning with many captives and much loot, Haji attacked him while crossing the Dnieper. He was surrounded and defeated, many of his soldiers went over to Haji and Sayid broke out with a few men. He went to Kiev and asked for Lithuanian help (sic). He was arrested and spent the rest of his life in Kovno. In 1453, the Ottoman Turks captured Constantinople. Next year a Turkish fleet (56 ships under Demir Khyakhi) approached Crimea to raid the Genoese ports. They landed at Kaffa in July but could not storm the fort. Three days later Haji Giray arrived with 6000 men and negotiated with the Turkish commander. We do not know what was said, but the next day the Turks withdrew, received supplies from the Genoese and headed out to sea. In 1456, Haji defeated Mahmud bin Küchük as he was crossing the Don after a raid on Russia. Mahmud was replaced by his brother Ahmed Khan bin Küchük and fled to Astrakhan. Many of his men took service with Haji and were settled on Haji's lands, further increasing his strength. It is said that in 1456, his son Hayder of Crimea briefly seized the throne, but this is not certain. He moved his capital from Stary Krim to the rock fort of Chufut Kale. (Mengli I Geray moved it down to the valley at Salachik and Sahib I moved it to Bakhchisaray). He died in August 1466 and was buried in Salachik which is now on the outskirts of Bakhchysarai.

Салдары

Оның маңызды ұлдары: Мубарек, Қырымның Хайдері (1456?), екінші ұлы Нұр Девлет (1466-1476 жылдары аралығында үш рет таққа отырған), алтыншы ұлы Меңлі I Ғырай (1468-1515 жылдары аралығында үш рет таққа отырған). Одан да көп ұрпақтары туралы Меңлінің ұлы Мехмед I Ғырайды қараңыз. Оның қайтысынан кейін 1466-1478 жылдары Хаджидің ұлдары Менгли мен Нұр Девлет тақ үшін күресті. 1475 жылы түріктер оңтүстік жағалаудағы Генуя колонияларын жаулап алды, ал 1478 жылы Менгли I Ғырайды (1478-1515) вассал немесе одақтас ретінде хан етті, бұл жағдай 1774 жылға дейін сақталды. 1502 жылы Меңлі Алтын Орданың қалдықтарын жойды. Меңлінің ұлы Мехмед I Ғырай (1515-1523) үш хандықты біріктіруге тырысты, бірақ қаза тапты. 1523-1532 жылдары хандыққа Мехмедтің ұлдары мен бауырлары таласып, Сахиб I Ғырай (1532-1551) билігін нығайтқанға дейін күрес жалғасты.