Кіріспе
Грамматикалық категория – тілдік категория.
a linguistic category
Тіл білімінде, ажыратылмайтын иелік (қысқартылып) – иеленушісіне міндетті түрде тиесілі болатын иелік түрі. Ажыратылмайтын иелік қатынасындағы есімдер немесе атаулы жұрнақтар өздігінен немесе иеленушісінен "бөлініп" жүре алмайды. Ажыратылмайтын есімдерге дене мүшелері (мысалы, аяқ, тіпті денеден айырылған жағдайда да, міндетті түрде "біреудің аяғы" болып табылады), туыстық атаулар (мысалы, анам) және бүтін мен бөліктің арақатынасы (мысалы, жоғарғы жағы) жатады. Көптеген тілдер бұл айырмашылықты көрсетеді, бірақ ажыратылмайтын иелікті қалай белгілейтінімен ерекшеленеді. Кейбір тілдерде екінен астам иелік кластары бар. Мысалы, Папуа-Жаңа Гвинеяда Анем тілінде кем дегенде 20 класс, ал Амеле тілінде 32 класс бар.
Басқаға беру мүмкіндігімен салыстыру
Ажырамас иелікте екі ұғым тұрақты байланыста болады, онда иеленген нәрсе иесіне аз ғана бақылауға ие. Мысалы, дене мүшелері (қалыпты жағдайларда) өзгермейді және оларды иесінен бөліп алу мүмкін емес. Нақты өмірдегі келесі қарым-қатынастар көбінесе ажырамас иелікке жатады: Сонымен қатар, тілдер ажырамас деп саналатын ұғымдардың саны мен түрлері бойынша әртүрлі айырмашылықтар жасай алады.
Айқын иеленушілер
Тілдердің алынатын және ажырамас иеленуді ажыратудың тағы бір жолы – нақты иеленушісіз қолданыла алмайтын есімдер класын құру. Мысалы, алгонкин тілдерінің бірі – оджибве тілінде, есімдердің иеленушісі міндетті түрде көрсетілуі керек. Егер нақты иеленуші болмаса (мысалы, (11b) және (12b) мысалдарында), тіркес грамматикалық тұрғыдан дұрыс болмайды. (11) мысалында, ажырамас есім nik (қол) үшін иеленуші ni қажет. (12) мысалында да осы құбылыс байқалады, ажырамас есім ookmis (әже) грамматикалық болу үшін иеленуші морфемасы n талап етеді.
Аз морфологиялық ерекшеліктерді қажет етеді
Егер тілде бөлек, беріліп-алынатын және беріліп-алынбайтын иелену конструкциялары болса, және конструкциялардың бірі анық белгіленген болса, ал екіншісі "нөлдік белгіленген" болса, онда белгіленген форма беріліп-алынатын иелену болады. Беріліп-алынбайтын иелену анық маркердің болмауымен көрсетіледі. Мысал ретінде Dâw деректерін келтіруге болады. Бір типологиялық зерттеу көрсеткендей, Оңтүстік Америка тілдерінің 78 пайызында беріліп-алынатын және беріліп-алынбайтын иелену арасындағы айырмашылық байқалды, онда беріліп-алынбайтын иелену оның беріліп-алынатын әріптесіне қарағанда аз морфологиялық маркерлермен байланысты болды. Керісінше, саралған тілдердің тек біреуі ғана беріліп-алынбайтын иеленуді белгілеу үшін беріліп-алынатын иеленуге қарағанда көбірек морфологиялық ерекшеліктерді қажет етті.
Синтаксис бойынша бейнелеу теориясы
Иесі ажыратылмайтын есімнің мағынасымен тығыз байланысты болғандықтан, ажыратылмайтын есімдер иелерін семантикалық аргумент ретінде қабылдайды делінеді. Алынатын және ажыратылмайтын есімдердің иелері әртүрлі конструкциялар арқылы білдірілуі мүмкін. Мәриямның досы сияқты, иеленуші есімдер иеленілген есімнің толықтырғышы ретінде келеді, бұл ажыратылмайтын есім бастаған тіркестің бір бөлігі болып табылады.
Байлау гипотезасы (Герон 1983)
Байланысты гипотеза иеленушінің етістіктің синтаксистік және семантикалық аргументі ретінде де, иеленуші есімнің семантикалық аргументі ретінде де көрінуін түсіндіреді. Ол иеленудің ажырамас конструкциялары келесі синтаксистік шектеулерге бағынады деп есептейді: Ландаудың талдауы роман тілдеріндегі деректердегі бірнеше иелену қасиеттеріне негізделген. Бұл жағдайда, иеленуге болмайтын мүліктерге қатысты есімдер анықталған формада қолданылады және иелік белгісіздік анықтауышы болмайды. (28) сөйлемде "haken" синтаксистік нысанының анықталған түрінде жасырылған иеленуші бар. Онда нақты иелік көрсеткіші жоқ. Керісінше, ағылшыл тіліндегі аудармада "оның" деген анық иелік анықтауышы бар, ол иеленуді білдіреді. Ағылшыл тілінде дене мүшелеріне қатысты иелік анықтауыштар міндетті түрде қолданылады. Норвег тілінде туыстық және дене мүшелері есімдері байланысты айнымалыларға қатысты ұқсас қарастырылады. Анықталған есім болғанда, әдетте сілтемелік мағынасы болады. (29а) сөйлемде сілтемелік мағына бар. Дегенмен, анықталған туыстық немесе дене мүшесі есімдерінің болуы байланысты айнымалы мағынаны да тудыруы мүмкін, онда туыстық немесе дене мүшесі есімдері баптың сандық белгісімен байланысты айнымалыны қамтиды, ал (29b) сілтемелік және байланысты айнымалы мағыналарды да беруі мүмкін. Сілтемелік мағына бойынша профессорлар бұрын айтылған бетті немесе әкені жуды. Байланысты айнымалы мағына бойынша профессорлар өз беттерін немесе әкелерін жуды. Сонымен қатар, туыстық және дене мүшесі есімдері VP-прономинализациясы бар сөйлемдерде ұқсас әрекет етеді. Екі есімді қамтитын VP-прономинализациясы сілтемелік мағынаны да, айнымалы байланысты қамтитын "дөңгелек оқуды" да қамтиды. (29с) сөйлемде сілтемелік мағына бойынша Джон мен Мари бұрын айтылған бетті немесе ананы жуады. "Дөңгелек оқуда" Джон өзінің немесе анасының бетін жуады, ал Мари өзінің бетін жуады. Соңында, туыстық және дене мүшесі есімдерінің жақындық бойынша ұқсастықтары бар. Екеуі де есімнің анықталған формасы ең жақын баппен байланыстырылатын тәрізде әрекет етеді. (30а) сөйлемде иеленуші негізгі емес, бағынышты баптың субъектісі болуы керек. Сол сияқты, (30b) сөйлемде айтылған әке бағынышты баптың субъектісіне қатысты әке, негізгі баптың субъектісіне қатысты әке емес. Екінші жағынан, норвег тіліндегі анықталған туыстық және дене мүшесі есімдерінің синтаксистік айырмашылығы бар. Дене мүшесінің анықталған есімдері бірінші немесе екінші тұлға иеленушісіне мүмкіндік береді, бірақ кейбір анықталған туыстық есімдері жоқ. Мысалы, (31а) сөйлемге бірінші тұлға иеленушісі және туыстық термині болғандықтан рұқсат етілмейді. Туыстық термин тек үшінші тұлға иеленушісімен (31b) қолданылуы мүмкін. Алайда, дене мүшесі есімдері (32) сияқты бірінші немесе екінші тұлға иеленушілеріне қатысты шектеулерге ие емес.
Landau's analysis is made on the basis of several properties possessives in the data case in Romance languages. which takes place when noun phrases referring to inalienable possessions use the definite form and contain no possessive determiner. In sentence (28), "haken", the syntactic object, contains a suppressed possessor in its definite form. It does not contain an explicit possessive marker. In contrast, the English translation contains an explicit possessive determiner, "her", which denote possession. Possessive determiners are obligatory in English for subject controlled body part terms. Norwegian treats kinship nouns and body part nouns similarly in relation to bound variable interpretations. When a definite noun is present, it usually has a referential reading. In (29a), the referential reading is present. However, the presence of definite kinship or body part nouns may also bring about the bound variable reading in which a kinship or body part noun contains a variable bound by the quantifier in the subject, and (29b) may produce both the referential and bound variable readings. With the referential reading, the professors washed a face or father, mentioned earlier. With the bound variable reading, the professors washed their own face or father. Additionally, both kinship and body part nouns behave similarly in sentences with VP pronominalization. VP pronominalization involving both nouns allow for both a referential reading and a "sloppy reading", which involves variable binding. In (29c) in the referential reading, John and Mari wash a face or a mother been mentioned earlier. In the "sloppy reading", John washes his face or mother, and Mari washes hers. Finally, both kinship and body part nouns bear similarities in locality. Both behave in such a way that the definite form of the noun is bound by the closest subject. In (30a), the possessor must be the subordinate clause subject, not the main clause subject. Likewise, in (30b), the father mentioned is preferably the father of the subordinate clause subject referent, not of the main clause subject referent. On the other hand, definite kinship and body part nouns in Norwegian have a syntactic difference. Definite body part nouns allow a first or second person possessor, but some definite kinship nouns do not. For instance, the sentence in (31a) is not allowed as it contains a first person possessor and kinship term. The kinship term can be used only with a third person possessor, such as in (31b). However, body part nouns do not have the restriction on first or second person possessors like in (32).
Функционалдық мотивация
Берілмейтін иелік құрылымдарында көбінесе нақты иесі көрсетілмейді. Экономика мұны иелік ету жиілігімен түсіндіреді.