Кіріспе
Ежелгі Римдегі саяси лауазым: плебстер трибуны, халық трибуны немесе плебей трибуны (tribunus plebis) – рим мемлекетінің плебейлерге ашық болған алғашқы лауазымы және Республика тарихы бойында Рим Сенаты мен магистраттардың билігін тексерудің ең маңызды құралы болды. Бұл трибундар Concilium Plebis (халық жиналысы) шақыруға және оған төрағалық етуге, Сенатты шақыруға, заңнама ұсынуға және плебейлердің құқықтарын қорғау үшін заңдық мәселелерге араласуға құқылы болды, бірақ ең маңызды құқық – консулдар мен басқа магистраттардың әрекеттеріне вето қою арқылы плебейлердің мүдделерін сақтап қалу болды. Трибундар көбінесе Рим форумында олар үшін арнайы орнатылған орындықтарда отыратын. Трибундар қасиетті саналды, яғни оларға жасалған кез келген шабуыл өлім жазасына әкелетін. Империя дәуірінде трибунаттың өкілеттіктері императорға берілді, ал лауазымның өзі тәуелсіздігінен және көптеген функцияларынан айырылды.
Tribune of the plebs, tribune of the people or plebeian tribune (tribunus plebis) was the first office of the Roman state that was open to the plebeians, and was, throughout the history of the Republic, the most important check on the power of the Roman Senate and magistrates. These tribunes had the power to convene and preside over the Concilium Plebis (people's assembly); to summon the senate; to propose legislation; and to intervene on behalf of plebeians in legal matters; but the most significant power was to veto the actions of the consuls and other magistrates, thus protecting the interests of the plebeians as a class. The tribunes of the plebs were typically found seated on special benches set up for them in the Roman Forum. The tribunes were sacrosanct, meaning that any assault on their person was punishable by death. In imperial times, the powers of the tribunate were granted to the emperor as a matter of course, and the office itself lost its independence and most of its functions.
Трибунаттың құрылуы
Патшалар қуғыннан және Рим Республикасының құрылуынан кейін он бес жыл өткен соң, плебейлер қарыздардың ауыр салмағымен қиналды. Б.з.д. 495 және 494 жылдары халық пен билеуші патрицистер арасындағы қақтығыстар плебейлерді көтеріліс қаупіне жеткізді, тіпті консулдарды өлтіру туралы әңгімелер тарады. Бірақ, Луций Сициний Велуттың кеңесімен, плебейлер Римнің сыртындағы Монс-Сакер (Киелі тау) төбесіне жаппай көшіп кетті. Сенат бұрынғы консул, плебейлерге жақын Агриппа Менений Ланатты елші ретінде жіберді. Менений жақсы қабылданып, асқазан мен дене мүшелері туралы мысал келтірді, халықты асқазанды қолдамаған дене мүшелеріне теңеді, нәтижесінде олар аштықтан қиналып қайтыс болды; оның түсіндіруінше, асқазан мен дене мүшелері сияқты, қала да патрицистер мен плебейлер бірлесіп жұмыс істемесе, тірі қала алмайды. Плебейлер қалаға оралу үшін келіссөздер жүргізуге келісті, олардың талабы – плебейлерді өкілдік ету және оларды консулдардың билігінен қорғау үшін арнайы трибундар тағайындалуы керек еді. Сенаторлық топтың ешбір мүшесі бұл лауазымға үміткер бола алмайтын еді (іс жүзінде, бұл тек плебейлер ғана трибунатқа сайлана алатынын білдірді), ал трибундар қасиетті болып жарияланды; трибундардың біреуіне зиян келтірген адам заңнан тыс деп есептелетін, ал плебейлердің барлық қауымы жазадан сескенбей, оны өлтіруге құқылы болды. Сенат осы талаптарға келісіп, халық қалаға қайтып оралды. Б.з.д. 493 жылға Люций Альбиний Патеркул мен Гай Лициний алғашқы плебей трибундары болып тағайындалды. Одан кейін трибундар өздерінің серіктері ретінде Сицинийді және тағы екі адамды тағайындады.
Трибуналардың өкілеттігі
Кейде плебей билеушілері деп аталатын халық трибундары, плебей эдильдері сияқты, бірдей уақытта құрылған, техникалық тұрғыдан билеушілер емес еді, өйткені олар тек плебейлер жиналысымен сайланды. Дегенмен, олар Рим мемлекетінің билеушілері сияқты жұмыс істеді. Олар плебейлерге ғана қатысты заңдар қабылдауға құқылы болған плебстің кеңесін (plebiscita) шақыра алатын, сондай-ақ б.з.д. 493 жылдан бастап плебей трибундары мен эдильдерін сайлауға құқылы болды. Трибунат институты құрылғаннан бастап, плебстің кез келген трибуны осы жиналысқа төрағалық етуге құқылы болды. Трибундар жиналыс алдында заңнама ұсынуға құқылы еді. Б.з.д. III ғасырына қарай, трибундар сенатты тәртіпке шақырып, оларға ұсыныстар енгізе алатын болды. Ius intercessionis, сондай-ақ intercessio деп те аталатын, трибундардың плебейлердің атынан араласу және билеушілердің әрекеттеріне вето салу билігі, рим тарихында бірегей болды. Олар техникалық тұрғыдан билеушілер болмағандықтан және maior potestas-қа ие болмағандықтан, плебейлерге қолайсыз әрекеттерге кедерес келтіру үшін өздерінің қасиеттілігіне сүйенді. Қасиетті болып есептелгендіктен, ешкім трибундарға зиян келтіре алмайды немесе олардың қызметіне араласа алмайды. Мұндай әрекет жасаған немесе трибунның ветосын елемеген адам өлім жазасына кесілетін, ал трибундар өздерінің қасиеттілігін бұзғандарды өлімге бұйыра алатын. Бұл трибунға біреуді қамау қажет болғанда қорғаныш ретінде пайдаланылуы мүмкін еді. Бұл қасиеттілік трибундарды барлық билеушілерден тәуелсіз етті; ешбір билеуші трибунның әрекетіне вето қоя алмады. Егер билеуші, сенат немесе басқа да жиналыс трибунның бұйрықтарын елемейтін болса, ол мұндай әрекеттің алдын алу үшін «өзінің қасиетті тұлғасын қолдана алатын» еді. Тіпті диктатор (немесе, болжам бойынша, interrex) да вето құқығынан босатылмаған, бірақ кейбір дереккөздер керісінше айтады. Трибундар сонымен қатар, қазіргі заманғы habeas corpus құқығының алғы күші болған provocatio ad populum құқығын іске асыруға құқылы болды. Бұл азаматқа билеушінің әрекетіне шағымдануға мүмкіндік берді, ол үшін «tribunos appello!» («Трибундарды шақырамын!») немесе «provoco ad populum!» («Халыққа шағымданамын!») деп айғайлау жеткілікті еді. Бұл құқық қолданылғаннан кейін трибундардың бірі жағдайды бағалап, билеушінің әрекетінің заңдылығын анықтауға міндетті болды. Осы құқықтың бұзылуы заңсыз әрекет болып есептелді. Нәтижесінде, бұл халық трибундарына мемлекеттік биліктің кездейсоқ қолданылуынан жеке адамдарды қорғау үшін беспрецеденттік билік берді және римдік азаматтарға ежелгі әлемде теңдесі жоқ еркіндік сыйлады. Егер трибун әрекет етуге шешім қабылдаса, ол ius intercessionis («араласу құқығы») заңын қолданар еді.
Шектеулер
Трибун, сенаторлар немесе басқа да жиналыстар қабылдаған шешімге вето сала алатын болса да, оны қолдану үшін жеке қатысуы қажет еді. Трибундардың қасиеттілігі плебейлердің оларды қорғауға берген анттарына байланысты болғандықтан, олардың билігі Рим қаласының шекарасымен шектелді. Шетелге сапарлаған трибун өкілеттігіне сүйене алмай, плебейлердің мүддесін қорғай алмады. Осы себепті трибундардың қызметі көбінесе қаланың өзінде және одан бір миль радиуста шектелді. 462 жылы трибун Гай Терентилий Арса консулдық үкіметтің монархияны алмастырғаннан кейін одан да зорлықшыл болып кеткенін мәлімдеді. Ол консулдардың билігін анықтау және шектеу үшін бес комиссарды тағайындау туралы заң қабылдауға шақырды. Соғыс және оба қаупінен сақтану үшін мәселе бес даулы жылға кейінге шегерілді, әр жыл сайын бірдей трибундар сайланды. 457 жылы заңның жақтастарының ынтасын жою мақсатында сенат трибундардың санын онға дейін көбейтуге келісті, бірақ бұрынғы жылдардағы трибундардың ешқайсысы қайта сайланбауы керек еді. Дегенмен, жаңа трибундар Терентилийдің заңын қабылдау үшін күшпен әрекет ете берді, содан кейін 454 жылы сенат грек заңдарын және институттарын зерттеу үшін үш комиссарды тағайындауға келісті, ал олар оралғаннан кейін ордендер арасындағы дауды шешуге көмектесті. Елшілер оралғаннан кейін сенат пен трибундар он адамнан тұратын комитет тағайындауға келісті. Осы уақытқа дейін трибунат қызметін тоқтатты. Бірақ 450 жылы тағайындалған екінші десемвирлер алқасы заңсыз түрде келесі жылға дейін өкілеттіктерін сақтап қалғаннан кейін, олардың билікті теріс пайдалануы халыққа анық болды, десемвират жойылды және трибунат жыл сайынғы магистраттармен бірге қайта жаңғыртылды. Десемвирлер жазған заңдардың бірі патрицистер мен плебейлер арасындағы некеге тыйым салу еді; Рим заңдарының он екі кестесі консулдықтың өзі плебейлерге жабық екенін де көрсетті. Соған қоса, 448 жылы трибунаттағы бос орындарға екі патриций тағайындалды, бірақ олар орташа көзқарастарды ұстанды, ал олардың билік ету жылы бейбіт болды. Патрицистердің трибундарды таңдауға ықпал етуіне жол бермеу үшін Луций Требоний Аспер трибундарға өз әріптестерін кооптациялауға тыйым салатын және олардың барлық орындары толтырылғанға дейін сайлауын жалғастыруды талап ететін заң шығарды. Бірақ ордендер арасындағы қарым-қатынас нашарлап, 445 жылы Гай Канулий басшылығындағы трибундар патрицистер мен плебейлердің аралас некелесуіне рұқсат беретін және консулдардың бірінің плебей болуына мүмкіндік беретін заңды қабылдады. Плебей консулын сайлауға рұқсат берудің орнына сенат консулдық өкілеттікке ие әскери трибундарды сайлау туралы шешім қабылдады, олар кез келген топтан сайлануы мүмкін еді. Бастапқыда бұл келісім плебейлерді қанағаттандырды, бірақ іс жүзінде тек патрицистер ғана сайланды. Консулдардың орнына әскери трибундарды үнемі сайлау 400 жылға дейін плебейлердің мемлекеттің ең жоғары лауазымдарына ие болуына кедергі келтірді, онда алты әскери трибунның төртеуі плебейлер болды. Плебейлік әскери трибундар 399, 396, 383 және 379 жылдары қызмет етті, бірақ 444 және 376 жылдар аралығындағы барлық басқа жылдары консулдық өкілеттікке ие әрбір консул немесе әскери трибун патриций болды. 376 жылдан бастап, плебб трибундары Гай Лициний Кальвус Столо мен Люций Секстий Латеран жыл сайынғы магистраттарды сайлауға тыйым салу үшін вето құқығын қолданды. Жыл сайын қызметте болып, олар патрицистерді ренжітті, олар 371 жылдан 367 жылға дейін патрицистік әскери трибундарды сайлағанына қарамастан, ақыры Лициний Рогациясына келісіп, консулдықты мойындады. Бұл заң бойынша консулдық өкілеттікке ие әскери трибундар жойылды, жыл сайын сайланатын консулдардың бірі плебей болуы керек еді. Бұл заң кейде екі патриций консулын сайлау арқылы бұзылса да, Секстийдің өзі 366 жылы консул болып сайланды, ал Лициний 364 жылы. Соңғысы плебей трибундары мемлекеттің ең жоғары лауазымдарындағы патрициандық монополияны бұзды. 367 жылы жеңіске жеткеннен кейін трибундар сенаттың және жыл сайынғы магистраттардың билігін тежеуде маңызды рөл атқарды. 287 жылы сенат плебисцитті заңды күшпен ресми түрде таныды. 75 жылы бұрынғы трибундар қайтадан жыл сайынғы магистратураларға қабылданды, ал трибуниктер өкілеттігін 70 жылы консулдар Гней Помпей Магнус пен Марк Лициний Красс толық қалпына келтірді. 48 жылы сенат трибуниция потестасын (трибуниция билігі) диктатор Гай Юлий Цезарьге берді, ол патриций ретінде трибунның бірі болуға құқылы емес еді. Одан сайланған екі трибун оның әрекеттеріне кедергі келтіруге тырысқанда, Цезарь оларды импичментке ұшыратып, сенатқа алып келді, онда олар өкілеттіктерінен айырылды. Цезарь қайтыс болғанға дейін 44 жылы трибундардан қарсылық көре алмады; ол өліміне дейін трибуниция билігін сақтап қалды. 23 жылы сенат Цезарьдің сіңілісі Октавианға, енді Август деп аталатын трибуниция потестасын берді. Осы сәттен бастап трибуниция потестасы императорлар үшін міндетті шартқа айналды, олардың көпшілігі таққа отырғанда сенаттан оны алды, бірақ кейбіреулері бұрынғы билеушілердің кезінде осы өкілеттікке ие болған; осы өкілеттікті беру императордың мұрагері ретінде таңдалған сарай мүшесін белгілеу құралы болды. Агриппа, Жастар дорусы, Тиберий, Тит, Траян және Марк Аврелийдің әрқайсысы осылайша трибуниция билігін алды. Императорлар мен олардың мұрагерлері трибуниция билігін үнемі иеленуімен, трибундардың ежелгі билігі азайды. Трибун лауазымы империялық дәуірде де сақталғанымен, оның тәуелсіздігі мен көптеген практикалық функциялары жоғалды. Эдилдікпен бірге, бұл плебейлердің көптегендері үшін сенатқа отыруға ұмтылған саяси мансаптың бір қадамы болды, кем дегенде үшінші ғасырға дейін. Трибунаттың 5 ғасырдың соңына дейін бар екенін көрсететін дәлелдер бар.