Кіріспе

Ежелгі Рим Республикасының басты жиналысы Concilium Plebis (ағылшын тілінде: Plebeian Council, Plebeian Assembly, People's Assembly немесе Council of the Plebs) – ежелгі Рим Республикасының қарапайым халқының басты жиналысы. Ол заң шығару және сот функцияларын атқаратын жиналыс ретінде жұмыс істеді, арқылы плебейлер (қарапайым халық) заңдарды (плебисциттер деп аталады) қабылдап, плебей трибундары мен плебей эдильдерін сайлап, сот істерін қарады. Плебейлер кеңесі бастапқыда курия негізінде ұйымдастырылған, бірақ б.з.д. 471 жылы тұрғын аудандар немесе тайпалар негізінде ұйымдастырылу жүйесіне көшті. Плебейлер кеңесі әдетте Комитиумнің орталық алаңында өткізілетін, және оны плебстер трибуны ғана шақыра алатын. Патрицийлер кеңеске қатысудан шеттетілді.

509 - 471 жылдар аралығында

509 жылы Рим республикасы құрылғанда, рим халқы барлығы отыз курияға бөлінді. Плутарх және Галикарнасский Дионисий бұл куриялардың үш Ромул тайпасының бөлімшелері екеніне сенді. Куриялар отбасылық принцип бойынша ұйымдастырылды, осылайша ертедегі Римнің этникалық құрылымы қалыптасты. Әр курияның өз мерекелері, құдайлары және діни рәсімдері болды. Отыз курия Comitia Curiata немесе Куриялық жиналыс деп аталатын заң шығару жиналысына бірікті. Бұл жиналыс 753 ж.б.д. қаланың құрылуынан кейін көп ұзамай құрылды және жаңа рим патшаларын ресми түрде сайлады. Осы кезеңде плебейлердің саяси құқықтары болмады және рим заңына әсер ете алмады. Әр плебей отбасы белгілі бір патриций отбасына тәуелді болды. Сәйкесінше, әр плебей отбасы өзінің патриций меценаты бар курияға жатты. Плебейлердің әрқайсысы белгілі бір курияға тиесілі болғанымен, Куриялық жиналыста дауыс бере алатыны тек патрицийлер ғана еді. Плебей Кеңесі бастапқыда 494 жылы Плеб трибундарының кеңсесі айналасында ұйымдастырылды. Плебейлер, мүмкін, Плеб трибунының лауазымы құрылғанға дейін өз жиналыстарында кездескен болар, бірақ бұл жиналыстың саяси рөлі болмады. Плебей трибуны мен плебей эдилінің лауазымдары 494 ж.б.д. алғашқы плебей сецессиясынан кейін құрылды. 494 жылы плебейлер кейбір аудандарда түнгі жиналыстар өткізді, олардың алғашқы ұйымдасу әрекеттері өздерінің топтарына қатысты мәселелерге бағытталды. Бұл мәселелердің ішінде қарыз, азаматтық және жер құқығы, сондай-ақ әскери міндеттер кірді. Плеб трибундары патриций олигархиясына қарсы плебей мүдделерін қорғаумен де жүктелді. 492 жылы патрицийлер трибун лауазымын мойындады, осылайша плебейлердің заңды жиналысы (Concilium Plebis) құрылды және тек плебейлерге ғана қатысты заңдарды (plebiscita) қабылдады.

471 жылдан 27 жылға дейін

Рим империясының соңғы жылдары патша Сервий Туллий конституциялық реформалар сериясын жүзеге асырды. Осы реформалардың бірі әскерді қайта ұйымдастыруға көмектесетін тайпа деген жаңа ұйымдық бірлікті құруға әкелді. Оның бөліністері этникалық емес (курия бөліністері сияқты), географиялық сипатта болды. Туллий қаланы төрт географиялық аймаққа бөлді, әрқайсысы бір тайпаны қамтыды. Туллий билеген жылдардан бастап б.з.д. III ғасырының соңына дейін тайпалардың саны 4-тен 35-ке дейін өсті. Б.з.д. 471 жылға қарай плебейлер тайпалық ұйымның оларға патрицийлердің қамқорлығынан тәуелсіздік беретінін, ал курияларда мұндай мүмкіндік болмайтынын түсінді. Сондықтан б.з.д. 471 жыл шамасында плебейлерге тайпа бойынша ұйымдасуға рұқсат беретін заң қабылданды. Осылайша, «Плебей куриясы» тайпаларды ұйымдастыру негізі ретінде пайдалана бастады, курияларды емес. Осылайша, Плебей кеңесі «Плебей куриясынан» «Плебей тайпа жиналысына» айналды. Б.з.д. 471 жылдан кейінгі Плебей кеңесі мен қалыпты Тайпа жиналысы (ол да тайпалар негізінде ұйымдастырылған) арасындағы жалғыз айырмашылық – Плебей кеңесінің тайпаларына тек плебейлер кірген, ал Тайпа жиналысының тайпаларына плебейлер де, патрицийлер де кірген. Дегенмен, римдіктердің көп бөлігі плебейлер болды. Сондықтан Плебей кеңесі мен Тайпа жиналысы арасындағы басты айырмашылықтар көбінесе демографиялық емес, құқықтық болды. Бұл құқықтық айырмашылықтар Рим заңдарының бір топ адамнан (осы жағдайда плебейлер) тұратын жиналысты, бүкіл Рим халқынан тұратын жиналыстан бөліп қарауынан туындады. Алайда, уақыт өте келе бұл құқықтық айырмашылықтар заңнама арқылы азайтылды. Плебей кеңесі екі плебей шенеунігін – трибундар мен эдилдерді сайлады, сондықтан рим заңдары осы екі шенеунікті плебейлердің сайланған өкілдері деп сақтады. Осылайша, олар осы жиналыстың төрағалары ретінде әрекет етті. Плебейлер осы кезеңде Плебей кеңесі арқылы билікке ие бола бастады. Б.з.д. 449 және 287 жылдардағы екі жағдай плебей жиналысы мен оның басшыларының билігін арттырды, ал диктаторлар мен консулдардың жасаған ұступтарының нәтижесінде, қазір жұмылдырылған және ашуланған плебей халқы билікті дамыта бастады. Б.з.д. 339 жылы қабылданған Publilius заңы плебисциттерді (плебей заңнамасын) заң күшіне енгізді, бірақ бұл патрицийлер тарапынан кеңінен қабылданбады, б.з.д. 287 жылы Hortensius заңы қабылданғанша, ол кеңеске плебейлер мен патрицийлердің екеуіне де бағынуға тиіс заңдар жасау құқығын берді. Сонымен қатар, б.з.д. 291 және 219 жылдар аралығында Maenius заңы қабылданды, ол Сенаттың Плебей кеңесі ұсынған кез келген заң жобасын бекітуін талап етті.

27 ж. б. з. д. кейін

Плебейлік кеңес Рим Республикасының құлдырауынан аман қалғанымен, ол тез арада Сенаттың заң шығару, сот және сайлау билігін жоғалтты. Тұрақты трибун мәртебесіне ие болғандықтан, Юлий Цезарь мен император Август әрқашан Плебейлік кеңеске толық бақылау жасады. Олар шаршап, ашуланды. 339 ж. б.з.д. олар заңның (lex Publilia) қабылдануына көмектесті, бұл Тәртіптер қақтығысын аяқтауға жақындатты. Осы уақытқа дейін кез келген жиналыстан қабылданған заң жобасы патрициан сенаторларының мақұлдауынан кейін ғана заңға айналуы мүмкін еді, бұл auctoritas patrum ("әкелер билігі" немесе "патрициан сенаторларының билігі") деп аталатын жарлық түрінде болды. Lex Publilia заңның бір жиналыста дауысқа салынуынан бұрын auctoritas patrum-ның алынуын талап етті, емес, кейін. Бұл өзгеріс auctoritas patrum-ды тиімсіз еткендей болды. Осылайша, Плебейлік кеңес аристократиядан тек атау бойынша ғана емес, барлық жағынан тәуелсіз болды. 287 ж. б.з.д. орташа плебейдің экономикалық жағдайы одан әрі нашарлады. Проблеманың негізгі себебі – кең таралған қарыздық борыштар. Плебейлер жеңілдік талап етті, бірақ сенаторлар, олардың көпшілігі кредиторлар тобына жатқан, плебейлердің талаптарын қанағаттандырудан бас тартты. Плебейлер Жаникул төбесіне жаппай көшіп кетті, нәтижесінде плебейлердің соңғы шығуы болды. Бұл қозғалысты тоқтату үшін плебей диктаторы (Квинт Хортензий) тағайындалды, ол ақырында "Хортензий заңы" (lex Hortensia) деп аталған заңды қабылдады. Бұл заңның ең маңызды бөлігі – Плебейлік кеңес кез келген заң жобасын қарамас бұрын auctoritas patrum алу талабын жою болды. Осылайша, заң патрициан сенаторларының Плебейлік кеңеске жасаған соңғы бақылауын жойды. Дегенмен, lex Hortensia демократияның аристократия үстінен жеңісі деп қарастырылмауы керек. Плебей трибундары мен сенат арасындағы тығыз байланыс сенаттың Плебейлік кеңеске үлкен бақылауды сақтай алатынын білдірді. Осылайша, бұл заңның нақты мағынасы патрициандардың плебейлерге қарсы соңғы құралын жою болды. Бұл Тәртіптер қақтығысын аяқтады және плебейлерді патрициандармен толыққанды саяси теңдік деңгейіне жеткізді.

Плебейлік кеңестің ұйымдастырылуы

Құрылған кезде плебейлік кеңес куриялар бойынша ұйымдастырылды және плебей азаматтары заңдарды қабылдау үшін дауыс бере алатын сайлау кеңесі ретінде қызмет етті. Плебейлік кеңес өз отырыстарын басқару үшін плебей трибундарын сайлады. Дегенмен, кеңестің б.з.д. 451 және 450 жылдар аралығында Он екі тақта құрылғанға дейін конституциялық құқықтармен танылуы күмәнді. Плебейлік кеңес отырыстарында шешімдер қабылдап, соттар өткізіп, плебейлердің жағдайына қатысты мәселелерді талқылады. Олардың саяси қудалау жүргізу мүмкіндігі кейіннен Он екі тақтамен шектелді. Олар Рим плебейлерінің өкілдері ретінде қызмет етіп, патрицийлердің үстемдігіне қарсы плебейлердің мүдделерін қорғауға бағытталды. Трибундар кеңес отырыстарын шақырып, оларға төрағалық ете алатын. Плебейлер өздері саяси әрекеттер жасауға мүмкіндік алмайтындықтан, трибундар өздерінің саяси лауазымы арқылы ұзаққа созылатын әсер ете алуға мүмкіндік алды. Де Мартино мен Фон Фриц б.з.д. 287 жылғы Lex Hortensia-дан кейін патрицийлер плебейлік кеңеске кірмеген болуы керек деп санайды, себебі кеңес қабылдаған заңдар енді патрицийлерге де қатысты болды. Феликс теориясы, кеңінен қолданылса да, көп дау тудырады. Оның теориясы бойынша, concilium – universus populus-тың бір бөлігін ғана қамтитын ерекше жиналыс, ал comitia – бүкіл universus populus жиналысын білдіреді. Lex Ogulnia (б.з.д. 300 ж.), плебей азаматтарына понтификтер мен аугур коллегияларындағы діни лауазымдардың жартысына құқық берді. Lex Hortensia (б.з.д. 287 ж.), барлық римдік азаматтарды плебейлік кеңес қабылдаған заңдарға бағындырды. Lex Maenia (б.з.д. 291 және 219 жылдар аралығында), сенаттың плебейлік кеңес бекіткен барлық заң жобаларын мақұлдауын талап етті.

Заңнамалық іс-қимылдар

Concilium Plebis заң шығарушылық әрекеттерін олардың мақсатына қарай төрт негізгі санатқа бөлуге болады. Бұл санаттар: 1) Теңдік, 2) Қатысудың кеңеюі, 3) Қорғау және 4) Өзара міндетті кеңесу. "Теңдік" санатына жататын заңнамалық әрекеттер – әртүрлі топтардың арасындағы теңдікті орнатуға бағытталған шаралар. "Қатысудың кеңеюі" бұрын қатысудан айырылған топтардың саяси қатысуын арттыруға ұмтылатын әрекеттерді көрсетеді. "Қорғау" санаты мемлекеттің кездейсоқ әрекеттерін шектеуге, сондай-ақ жеке және меншік құқықтары сияқты құқықтарды қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық әрекеттерді қамтиды. Соңында, "Өзара міндетті кеңесу" санатына жататын заңнамалық әрекеттер – Concilium Plebis Кеңесінің билігі мен құзыретін нығайтуға және арттыруға бағытталған шаралар. Бұл санаттар Тиллидің Демократиялану өлшемдеріне негізделген.