Кіріспе

Саяси ғылым саласындағы мамандық. Салыстырмалы саясат – саяси ғылымда салыстырмалы әдіс немесе басқа да эмпирикалық әдістерді қолдана отырып, елдер ішіндегі және арасындағы саяси жүйені зерттейтін сала. Мазмұны жағынан бұл саяси институттар, саяси мінез-құлық, қақтығыстар, экономикалық дамудың себептері мен салдарына қатысты мәселелерді қамтуы мүмкін. Салыстырмалы саясаттың нақты салаларына қатысты зерттеулерде «салыстырмалы үкіметтану» (үкімет нысандарының салыстырмалы зерттеуі) сияқты басқа аталымдар қолданылуы мүмкін.

Анықтама

Салыстырмалы саясат – әлемдегі әртүрлі саяси жүйелерді жүйелі зерттеу және салыстыру. Ол әр түрлі саяси жүйелердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, олардың арасындағы даму өзгерістерінің қалай пайда болғанын түсіндіруге талпынады. Бұл жүйелілікпен сипатталатынын, себебі ол осы саяси жүйелер арасындағы үрдістерді, үлгілерді және заңдылықтарды анықтауға бағытталған. Зерттеу саласы бүкіл әлемдегі саяси жүйелерді қарастырады, демократия, жаһандану және интеграция сияқты тақырыптарға назар аударады. Соңғы 40 жылда салыстырмалы саясаттың арқасында саясаттануда жаңа теориялар мен тәсілдер пайда болды. Олардың кейбіреулері саяси мәдениетке, тәуелділік теориясына, дамушылыққа, корпоративизмге, өзгерістердің жергілікті теорияларына, салыстырмалы саяси экономикаға, мемлекет-қоғам қатынастарына және жаңа институционализмге қатысты. Салыстырмалы саясаттың мысалдарына президенттік және парламенттік жүйелер, демократиялар мен диктатуралар, түрлі елдердегі парламенттік жүйелер, Канада сияқты көп партиялық жүйелер мен АҚШ сияқты екі партиялық жүйелер арасындағы айырмашылықтарды зерттеу жатады. Салыстырмалы саясатты белгілі бір уақытта, әдетте қазіргі уақытта жүргізу қажет. Зерттеуші әр түрлі кезеңдердегі жүйелерді салыстыра алмайды, ол статикалық болуы керек. Соңғы кезде ұлттық деңгейден төмен салыстыруларға қызығушылық артып, олардың салыстырмалы саясатқа тигізетін пайдасы зор. Ұлттық емес зерттеулер болмаса, саяси ғылымдағы маңызды мәселелерді білу мүмкін болмас еді. Ұлтаралық зерттеулер саясатты зерттеуге маңызды әдістемелік, теориялық және мазмұндық идеяларды ұсынады. Ұлттық деңгейдегі зерттеулерде жиі жасырынатын маңызды оқиғаларды ұлттық деңгейден төмен зерттеулер арқылы анықтау оңай. Мысалы, мемлекеттік институттардың рөлі мен мәні төмендеген елдердегі аймақтарды қарастыруға болады. Питер Мейр мен Ричард Роуз салыстырмалы саясатты елдердің саяси жүйелерін зерттеуге бағытталған мазмұндық назар және осы елдер арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды ортақ ұғымдарды қолдана отырып анықтау және түсіндіру әдісінің үйлесімі ретінде анықтап, сәл өзгеше анықтама береді. Кейде, әсіресе АҚШ-та, "салыстырмалы саясат" термині "шетелдік елдердің саясатына" қатысты қолданылады. Бұл терминнің қолданылуы даулы. Салыстырмалы саясаттың маңызы оның адамдарға әлемдегі саяси құрылымдардың табиғаты мен жұмыс істеуін түсінуге көмектесуінде. Әлемдегі саяси жүйелердің көптеген түрлері бар, олар тарихи, әлеуметтік, этникалық, нәсілдік және мәдени факторларға сәйкес келеді. Тіпті саяси бірлестіктердің салыстырмалы құрылымы да бір елден екіншісіне өзгереді. Мысалы, Үндістан мен АҚШ демократиялық елдер, бірақ АҚШ-та Үндістанда қолданылатын парламенттік жүйеге қарама-қарсы либералды дауыс негізінде президенттік жүйе бар. Саяси шешімдерді қабылдау процесі де АҚШ-та Үндістанның парламенттік үкіметімен салыстырғанда әртүрлі. АҚШ-та президент басшылық етеді, ал Үндістанда премьер-министр бар. Салыстырмалы саясат осы маңызды айырмашылықтарды түсінуге және екі елдің демократиялық болғанына қарамастан қаншалықты ерекшеленетінін түсінуге көмектеседі. Бұл зерттеу саласы халықаралық қатынастар және қақтығыстарды шешу салалары үшін маңызды. Салыстырмалы саясат халықаралық қатынастарға әлемдік саяси мәселелерді және қазіргі әлемдегі жағдайларды түсіндіруге көмектеседі. Екі сала да саясаттанудың қосалқы салалары болғанымен, салыстырмалы саясат халықаралық стратегияның себептерін және әлемдік саясат пен жүйелердің отандық саяси мінез-құлық пен жұмыс істеуіне тигізетін әсерін зерттейді.

Тарих

Гарри Х. Экштейн салыстырмалы саясат саласының тарихын Аристотельге дейін жетеді және Макиавелли мен Монтескьеден бастап, Гаэтано Моска мен Макс Вебер, Вильфредо Парето мен Роберт Мишельс, содан кейін Джеймс Брайс өзінің "Заманауи демократиялар" (1921) еңбегімен және Карл Йоахим Фридрих өзінің "Конституциялық үкімет және демократия" (1937) еңбегімен осы саладағы тарихқа үлес қосқан ойшылдардың тізбегін көрсетеді.

Әдістеме

Қосалқы саланың атауы бір әдістемелік тәсілді (салыстырмалы әдіс) көрсететін болса да, салыстырмалы саясаттағы саясаттанушылар осы саланың басқа ғылымдары сияқты әлеуметтік-ғылыми әдістердің алуан түрлілігін пайдаланады, оның ішінде эксперименттер, салыстырмалы-тарихи талдау, жағдайлық зерттеулер, сауалнама әдістемесі және этнография. Зерттеушілер салыстырмалы саясаттағы әдістемелік тәсілді екі фактормен анықтайды: онтологиялық бағыты және зерттелетін сұрақ немесе құбылыстың түрі.

(Миллдің) салыстырмалы әдісі

Көптеген ұқсас жүйелерді жобалау/Миллдің айырмашылық әдісі: Бұл әдіс тәуелді айнымалының болуын/болмауын түсіндіретін тәуелсіз айнымалыларды анықтауды жеңілдету үшін, тек тәуелді айнымалымен ғана ерекшеленетін өте ұқсас жағдайларды салыстырудан тұрады. Көптеген әртүрлі жүйелерді жобалау/Миллдің ұқсастық әдісі: Бұл әдіс өте әртүрлі жағдайларды салыстырудан тұрады, олардың барлығы бірдей тәуелді айнымалыға ие, сондықтан барлық жағдайларда ортақ болатын кез келген фактор тәуелсіз айнымалы ретінде қарастырылады.