Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мысырдың 25-ші династиясының екінші перғауыны Шебитку (, Неоассирия: , Σεθῶν), сондай-ақ Шабатака немесе Шебитко деп те аталады, және ағылшын тілінде Сетос деп белгіленеді. Соңғы ғылыми зерттеулерге сәйкес, ол б.з.д. 714 – б.з.д. 705 жылдар аралығында билік еткен. Ол осы әулеттің негізін қалаушы Пиедің ұлы. Шебиткудің преномені немесе тақ аты, Дедкаре, "Ре құдайының жаны мәңгілік" дегенді білдіреді.
Second pharaoh of the 25th Dynasty of Egypt
Shebitku (, Neo Assyrian: , Σεθῶν ) also known as Shabataka or Shebitqo, and anglicized as Sethos, was the second pharaoh of the Twenty fifth Dynasty of Egypt who ruled from 714 BC – 705 BC, according to the most recent academic research. He was a son of Piye, the founder of this dynasty. Shebitku's prenomen or throne name, Djedkare, means "Enduring is the Soul of Re."
Шабаканың алдында билік ету
Соңғы кездерге дейін Шебитку Шабака мен Тахарқа арасындағы 25-ші династияға жатқызылған. Брунет пен Бейкер Шебитку мен Шабака биліктерінің ауысу мүмкіндігін ұсынғанмен, тоғыз себепті атап көрсеткенімен, 2013 жылы Майкл Баняй алғаш рет маңызды журналда мұндай өзгертуді қолдайтын көптеген аргументтерді жариялады. Одан кейін Фредерик Пайродо бұл гипотезаны тәуелсіз түрде кеңейтті. 2016/2017 жылдары Клаус Юрман жасай алған археологиялық жаңалықтар Шебиткудың Шабакадан бұрын келгенін растайды. Герард Брукманның GM 251 (2017) жұмысы Шебиткудың Шабакадан бұрын билік еткенін көрсетеді, себебі Шабаканың NLR #30, 2 жылдық Карнак жартас жазуының жоғарғы шеті Шебиткудың NLR#33, 3 жылдық жазуының төменгі шетінің сол жағына қашалып салынған. Египтолог Клаус Юрман 2016 және 2017 жылдары Шебиткудың (немесе Шабатаканың) және Шабаканың Карнак жартас жазуларын қайта қарап, Шебиткудың Шабакадан бұрын билік еткенін нақтылады, сондай-ақ Брукманның Шебиткудың Ніл мәтіні жазуы Шабаканың жазуынан бұрын қашалғаны туралы аргументтерін растады; демек, Шебитку Шабакадан бұрын билік еткен. Маңыздысы, Бейкер алғашқылардың бірі болып, Шабака пирамидасының толыққанды түрде жасалған және бір кезде әсемделген жер астылық бөлмесі Тахарқа мен оның барлық ізбасарларынан кейін жасалғандықтан, архитектуралық жақсарту болғанын көрсетті. Пирамида құрылысының мәліметтері Шабака Шебиткудан кейін, емес, бұрын билік құрғанын көрсетеді. Бұл 25-ші династияда Шебитку-Шабака мұрагерлігін де қолдайды. Амонның бас жұбаны, Харемахеттің (Шабаканың ұлы) Каирдегі CG 42204 жазуында өзін "Шабаканың патша ұлы, әділ, оны жақсы көретін, Тахарқа патшасының сенімді серігі, әділ, Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы Танутамун/Тантамани сарайының басшысы, оның ғұмыры ұзақ болсын" деп атайды. Алайда, Бейкер атап өткендей, Харемахет мүсінінде Шебиткудың жоқ болуының себебі, Шебитку Харемахет Шабаканың кезінде дүниеге келген кезде қайтыс болған болуы мүмкін. Пайродо Шебиткудың шабтилерінің кішкентай (шамамен 10 см) және тек патшаның туған аты бар картушта жазылған, ал одан бұрын "Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы Осирис" және одан кейін mȝʿ ḫrw сөздері жазылғанын атап өтті. Құрметті неміс ғалымы Карл Янсен Винкельн де "Beiträge zur Geschichte der Dritten Zwischenzeit" атты JEH 10 (2017) N.1 мақаласында Шебитку-Шабака мұрагерлігін қолдады. Ол 23-42 беттердегі постскриптісінде: "Мюнстердегі [2014] коллоквиумдағы менің баяндамаларыма қарамастан, қазір (жаңа) Шебитку-Шабака мұрагерлігінің дұрыс екеніне сенемін" деп жазды.
Until recent times, Shebitku was placed within the 25th Dynasty between Shabaka and Taharqa. Although the possibility of a switch between the reigns of Shabaka and Shebitku had already been suggested before by Brunet and Baker had outlined nine reasons for the reversal, it was Michael Bányai in 2013 who first published in a mainstream journal many arguments in favor of such a relocation. After him, Frédéric Payraudeau independently expanded the hypothesis. The archaeological evidence discovered in 2016/2017 by Claus Jurman confirms a Shebitku Shabaka succession. Gerard Broekman's GM 251 (2017) paper shows that Shebitku reigned before Shabaka since the upper edge of Shabaka's NLR #30 Year 2 Karnak quay inscription was carved over the left hand side of the lower edge of Shebitku's NLR#33 Year 3 inscription. The Egyptologist Claus Jurman's personal re examination of the Karnak quay inscriptions of Shebitku (or Shabataka) and Shabaka in 2016 and 2017 conclusively demonstrate that Shebitku ruled before Shabaka and confirmed Broekman's arguments that Shebitku's Nile Text inscription was carved before Shabaka's inscription; hence, Shebitku ruled before Shabaka. Critically, it was first pointed out by Baker The fully tunneled and once decorated burial chamber of Shabaka's pyramid was clearly an architectural improvement since it was followed by Taharqa and all his successors. The pyramid design evidence also shows that Shabaka must have ruled after—and not before—Shebitku. This also favours a Shebitku Shabaka succession in the 25th dynasty. In the Cairo CG 42204 of the High Priest of Amun, Haremakhet—son of Shabaka—calls himself as "king's son of Shabaka, justified, who loves him, Sole Confidant of king Taharqa, justified, Director of the palace of the king of Upper and Lower Egypt Tanutamun/Tantamani, may he live for ever." However, as first noted by Baker, A possible explanation for Shebitku's omission from the statue of Haremakhet was that Shebitku was already dead when Haremaket was born under Shabaka. Payraudeau notes that Shebitku's shabtis are small (about 10 cm) and have a very brief inscription with only the king's birth name in a cartouche preceded by "the Osiris, king of Upper and Lower Egypt" and followed by mȝʿ ḫrw. The respected German scholar Karl Jansen Winkeln also endorsed a Shebitku Shabaka succession in a JEH 10 (2017) N.1 paper titled 'Beiträge zur Geschichte der Dritten Zwischenzeit’, Journal of Egyptian History 10 (2017), pp. 23–42 when he wrote a postscript stating "Im Gegensatz zu meinen Ausführungen auf dem [2014] Kolloquium in Münster bin ich jetzt der Meinung, dass die (neue) Reihenfolge Schebitku—Schabako in der Tat richtig ist " or 'In contrast to my exposition at the [2014] Munster colloquium, I am now of the opinion that the (new) succession Shebitku Shabako is in fact correct '
Шабакамен бірге билік құрған деген жалған пікір
Турин стеласы 1467, Шабака мен Шэбиткуның бірге отырған (Шэбитку Шабаканың артында) екі басқа адамға қарап, құрбандық үстелінің алдында бейнеленген. Бұл стела 1977 жылы Уильям Дж. Мурнайнның «Ежелгі Египет ко-регенттіктері» кітабында осы екі нубиялық патша арасындағы патшалық ко-регенттіктің нақты дәлелі ретінде қарастырылған. Алайда, Турин мұражайы кейіннен мүсіннің жалған екенін мойындады. 2001 жылғы мақаласында стеланы талдаған Роберт Моркот пен Стивен Квирк бұл нысанның Шабака мен Шэбитку арасындағы ықтимал ко-регенттікті тұжырымдау үшін қолданыла алмайтын жалған екенін растады. Екіншіден, Шабиткудың 3-ші жылы, Шем айының 1-ші айының 5-ші күнінде жазылған Нил деңгейі мәтінінің 33-ші нөмірі кейбір ғалымдар арасында Шабака мен Шэбитку арасындағы ко-регенттік туралы жазба деп есептелген. Бұл Нил мәтінінде Шэбиткудің Карнақтағы Амон ғибадатханасында Тебада патша ретінде пайда болғаны айтылады, онда «Амон оған Ре тағындағы Хорус сияқты екі урейлі тәж берді», осылайша оның патшалығын заңдастырды. Юрген фон Беккерат GM 136 (1993) мақаласында бұл жазуда Шэбиткудің ресми таққа отыруы және Мысырда патшаның алғашқы пайда болуы жазылған деп, бұл жазуды Шэбиткудың 2-ші жылындағы Шабаканың Мысырды жаулап алған кездегі Нил деңгейі мәтінінің 30-шы нөмірімен салыстырғаннан кейін дәлелдеді. Егер бұл дұрыс болса, онда Шэбитку Шабаканың 2 жыл бойы ко-регенті болған. Алайда, Кеннет Киченнің пікірінше, «жетістік (немесе көріну) кез келген ресми «эпифанияға» немесе патшаның «халық алдындағы көрінуіне» қатысты қолданылады». Кичен сондай-ақ, Шем айының бірінші айының 1-5 күндері Карнақтағы Амон Ре фестивалінің күні болғанын, бұл Жаңа Патшалық кезеңде, 22-ші династияда және Птолемей дәуірінде жақсы куәландырылған. Уильям Мурнан да бұл түсіндірмені қолдады, Шэбиткудың 3-ші жылғы Нил мәтіні «билікке кіру немесе таққа отыру туралы ешқандай жазбаны қамтамасыз етуі қажет емес. Керісінше, бұл тек Амон ғибадатханасында үшінші жылы болған Шэбиткудың «көрінісін» және оның патша ретінде алғашқы пайда болуын қамтамасыз етуде құдайдың ықпалын мойындау үшін жазылған сияқты». Басқаша айтқанда, Шэбитку Мысырдың патшасы болды және оның Карнаққа сапарының мақсаты Амон құдайының оның билігін ресми түрде заңдастыруын алу және ұрпақтарға жеткізу болды. Сондықтан Шабака мен Шэбитку арасындағы ықтимал ко-регенттіктің дәлелі қазіргі уақытта жалған болып табылады. Данель Кан да 25-ші династия патшалығының Шабака билігімен бөлінуіне қарсы аргументтерді мұқият қарастырды, бірақ оны 2006 жылғы маңызды мақаласында Шабаканың төменгі және жоғарғы Мысырда билеуімен және Шабаканың кіші ко-регенті немесе вице-патшасы ретінде әрекет ететін Шэбиткудың Нубияда билеуімен қабылдамады. Кан 25-ші династияның бүкіл аймағын, соның ішінде Мысыр мен Нубияны билеген тек бір ғана нубиялық патша болғанын және байланыс пен бақылау мәселелері «кушит патшасының осы кең аумақтың жоғарғы билеушісі болуына кедергі келтірмегенін» атап өтті. Кан Пиедің Ұлы Жеңіс стеласы Напатадан Тебаға қайықпен саяхаттау үшін 39 күн қажет болғанын көрсеткенін, ал Нитокрис асырап алу стеласы «Мемфис (немесе мүмкін Танис) пен Теба арасындағы қайықпен (Танис үшін 700 км немесе одан да көп) арақашықтықты 16 күн ішінде өте алатындығын» көрсетеді.
The Turin Stela 1467, which depicts Shabaka and Shebitku seated together (with Shebitku behind Shabaka) facing two other individuals across an offering table, was once considered to be clear evidence for a royal co regency between these two Nubian kings in William J. Murnane's 1977 book, Ancient Egyptian Coregencies. However, the Turin Museum has subsequently acknowledged the statue to be a forgery. Robert Morkot and Stephen Quirke, who analysed the stela in a 2001 article, also confirmed that the object is a forgery which cannot be used to postulate a possible coregency between Shabaka and Shebitku. Secondly, Shebitku's Year 3, 1st month of Shemu day 5 inscription in Nile Level Text Number 33 has been assumed to record a coregency between Shabaka and Shebitku among some scholars. This Nile text records Shebitku mentioning his appearing (ḫꜥj) in Thebes as king in the temple of Amun at Karnak where "Amun gave him the crown with two uraei like Horus on the throne of Re" thereby legitimising his kingship. Jürgen von Beckerath argued in a GM 136 (1993) article that the inscription recorded both the official coronation of Shebitku and the very first appearance of the king himself in Egypt after comparing this inscription with Nile Level Text No.30 from Year 2 of Shebitku when Shabaka conquered all of Egypt. If correct, this would demonstrate that Shebitku had truly served as a coregent to Shabaka for 2 years. Kenneth Kitchen, however, observes that the "verb ḫꜥj (or appearance) applies to any official 'epiphany' or official manifestation of the king to his 'public appearances'." Kitchen also stresses that the period around the first month of Shemu days 1–5 marked the date of a Festival of Amun Re at Karnak which is well attested during the New Kingdom Period, the 22nd Dynasty and through to the Ptolemaic period. William Murnane also endorsed this interpretation by noting that Shebitku's Year 3 Nile Text "need not refer to an accession or coronation at all. Rather, it seems simply to record an 'appearance' of Shebitku in the temple of Amun during his third year and to acknowledge the god's influence in securing his initial appearance as king." In other words, Shebitku was already king of Egypt and the purpose of his visit to Karnak was to receive and record for posterity the god Amun's official legitimization of his reign. Therefore, the evidence for a possible coregency between Shabaka and Shebitku is illusory at present. Dan'el Kahn also carefully considered but rejected arguments against a division of the 25th dynasty kingdom under Shabaka's reign with Shabaka ruling in Lower and Upper Egypt and Shebitku, acting as Shabaka's junior coregent or viceroy, in Nubia in an important 2006 article. Kahn notes that there was always only one Nubian king ruling over all of the 25th dynasty's domain including both Egypt and Nubia and that problems of communication and control "did not hinder the kushite king to be the supreme ruler of this vast territory." Kahn stresses that the Great Triumphal stela of Piye indicates it took only 39 days to travel by boat from Napata to Thebes while the Nitocris Adoption Stela shows that "the time to travel the distance between Memphis (or possibly Tanis) and Thebes by boat (c. 700 km or more for Tanis) is [only] 16 days."
Уақыт шкаласы
1999 жылы Ирандағы Тан-и-Вардағы Ұлы жазудан египеттік-ассириялық синхронизм қайта ашылып, қайта талданды. Ассирияның Саргон II (б.з.д. 722–705 жж.) қашап жазған жазу б.з.д. 707/706 жылдар шамасында жасалған және бұл кезде Ашдодтың көтерілісшіл патшасы Иаманниді Саргонның қолына Египеттің патшасы Шебитку тапсырғанын, бұрынғыдай Шабака емес, көрсетіп тұрады. Саргон II-нің жазуының тиісті бөлімі былай делінген:
In 1999, an Egypt Assyrian synchronism from the Great Inscription of Tang i Var in Iran was re discovered and re analysed. Carved by Sargon II of Assyria (722–705 BC), the inscription dates to the period around 707/706 BC and reveals that it was Shebitku, king of Egypt, who extradited the rebel king Iamani of Ashdod into Sargon's hands, rather than Shabaka as previously thought. The pertinent section of the inscription by Sargon II reads:
Кеннет Китченнің айтуынша, ассириялықтар қолданған "шарру" термині тек "патша" деген мағынаны ғана емес, түрлі деңгейдегі шенеуніктерді де білдіреді. Сондай-ақ, ол Мелуханың Нубияны (Куш) білдіретінін айтты. Бұл Китченнің Шебитку сол кезде Нубияда Шабаканың орынбасары болған деген пікірін қолдайды. Соның нәтижесінде Шебиткудың 12 жылдық билігі б.з.д. 702 жылға және одан кейінгі жылдарға жылжыды. Тан-и-Вар жазуы Саргонның билігінің 15-ші жылына, б.з.д. 707 жылдың нисанынан б.з.д. 706 жылдың адарына дейін жатады. Бұл Шебиткудің Мысырда б.з.д. 706 жылдың сәуір айының соңына дейін, ал мүмкін б.з.д. 707 жылдың қарашасынан бастап билік құрғанын көрсетеді, бұл Иаманниді ұстап беруге және осы оқиғаны Саргонның жазуына енгізуге уақыт беруге мүмкіндік берді. Египтолог Карл Янсен Винкельн «Ежелгі Египет хронологиясы» (Шығыстану зерттеулерінің нұсқаулығы) ең жаңартылған египеттік хронологиялық басылымда, Шебитку Шабаканың Нубиядағы вице-королі болған және Шебитку Иаманниді Шабака патшаның билігі кезінде Саргон II-ге тапсырған деген пікірді жоққа шығарды. Янсен Винкельн былай деп жазады:
It was noted by Kenneth Kitchen that the Assyrian term used "sharru" was not exclusively used to mean king but rather various levels of officials. He also contended that Meluha referred to Nubia (Kush). This supported Kitchen's contention that Shebitku was a deputy ruler for Shabaka, in Nubia, at that time. The net result was to move the 12 year reign of Shebitku to 702 BC and following. The Tang i Var inscription dates to Sargon's 15th year between Nisan 707 BC to Adar 706 BC. This shows that Shebitku was ruling in Egypt by April 706 BC at the very latest, and perhaps as early as November 707 BC to allow some time for Iamanni's extradition and the recording of this deed in Sargon's inscription. A suggestion that Shebitku served as Shabaka's viceroy in Nubia and that Shebitku extradited Iamanni to Sargon II during the reign of king Shabaka has been rejected by the Egyptologist Karl Jansen Winkeln in Ancient Egyptian Chronology (Handbook of Oriental Studies), which is the most updated publication on Egyptian chronology. As Jansen Winkeln writes:
25-ші династияның нубиялық патшаларының билігінде ешқандай бірлескен билік болғандығына ешқандай дәлел жоқ. Егер Шабака б.з.д. 707/706 жылдары Мысырдың билеушісі болса және Шебитку Нубиядағы оның «вице-королі» болса, онда Ашшурмен дипломатиялық қарым-қатынас орнату, Иаманниді тұтқындау және тапсыру Шабаканың жауапкершілігінде болуы керек еді. Саргонның алыс жатқан вице-король Шебиткуны [Нубияда] емес, Мысырдың регенті және аға патшасын атауы да күтілуі мүмкін. Егер, керісінше, Шебитку б.з.д. 707/706 жылдары Шабаканың мұрагері болса, онда Иаманни ісі туралы мәліметтер айқын және түсінікті болады. Бұрын нубиялық патша (Шабака) Иаманниді Мысырға қашқаннан кейін бірден тапсырған деп есептелген. Қазір Иаманни бірнеше жылдан кейін ғана ассириялықтарға тапсырылғаны (Шебитку билігінде) белгілі болды. Геродоттың баяндамасы 18 ғасырдағы фантастикалық роман «Сетостың өміріне» шабыт берді, ол афроцентристер арасында кең таралған.
there has never been the slightest hint at any form of coregency of the Nubian kings of Dynasty 25. Had Shabaka been ruler of Egypt in the year 707/706 and Shebitku [was] his "viceroy" in Nubia, one would definitely expect that the opening of diplomatic relations with Assur as well as the capture and extradation of Yamanni would have been part of Shabaka's responsibility. Sargon can also be expected to have named the regent of Egypt and senior king, rather than the distant viceroy Shebitku [in Nubia]. If, on the other hand, Shebitku was already Shabaka's successor in 707/706 [BC], the reports of the Yamani affair become clearer and make more sense. It had hitherto been assumed that the Nubian king (Shabaka) handed over Yamani more or less immediately after his flight to Egypt. Now it appears certain that Yamani was only turned over to the Assyrians a couple of years later (under Shebitku instead). Herodotus' account was the inspiration for the 18th century fantasy novel Life of Sethos, which has been influential among Afrocentrists.