Кіріспе

Польшадағы сайлау түрлері

Польшада көп партиялық саяси жүйе бар. Ұлттық деңгейде Польша мемлекет басшысын – президентті – және заң шығарушы органды сайлайды. Сонымен қатар, жергілікті сайлаулар, референдумдар және Еуропалық парламентке сайлаулар өтеді. Польшада бірнеше ғасырлық сайлау тарихы бар, ол 1182 жылы Ленчицадағы Сеймге (Бірінші Сейм деп аталады) сайлаудан басталады. Ерекше айта кетерлігі, 1493 жылғы Сеймнен бастап Польша патшалары әр екі жылда тұрақты Сеймдер мен аймақтық сайлауларды (сеймиктерді) шақыруға міндетті болды. 1573 жылдан 1795 жылға дейін Польшадағы сайлау монархиясының мемлекеттік жүйесі Сейм отырыстары барысында монархтарды сайлауды қажет етті. Ең танымал Сеймдерге 1717 жылғы Сейм Ними, яки Үнсіз Сейм кірді, ол Ресейдің Польшаның ішкі істерін бақылауының басталуын белгіледі; одан кейінгі Репнин Сеймі, немесе 1767/1768 жылғы Сейм, оның талаптары ресейлік елші Репниннің нұсқауымен айқындалды; Ұлы Сейм, немесе 1788–1792 жылдардағы Төртжылдық Сейм, ол Польшаның мамыр Конституциясына дауыс берді; және Гродно Сеймі – Бірінші Республиканың соңғы Сеймі. Ягеллон әулетінің соңғы өкілі Зигмунд II Августтың қайтысынан кейін және қысқа мерзімді тақсыз кезеңнен соң, Командалық құрамның (szlachta) барлық өкілдері (халықтың 10%) монархтарды сайлауға қатыса алды. Соңғы сайланған король 1764 жылы Станислав Август Понятовский болды. Ол 1795 жылы Польшаның бөлінісінен кейін, Польшаның тәуелсіз мемлекетінің 123 жылға созылған өмір сүруіне нүке айырды. 1926 жылдан кейін өткен сайлаулардың қаншалықты еркін болғаны күмәнді, әсіресе 1930 жылғы сайлаулар еркін деп есептелмейді. Польша президенттерін халықтың тікелей дауысымен емес, Сейм мен Сенат (Ұлттық Жиналыс) сайлады. 1922 жылға дейін Польшаның мемлекет басшысы Naczelnik Państwa деп аталды. Тек 1947 және 1989 жылғы сайлауларды ғана ішінара еркін деп санауға болады. Ал қалғандары сол кезеңде бақылауда болды. 1990 жылға дейін тікелей президенттік сайлаулар өткізілмеді, президент Болеслав Бирут 1947 жылы Сейммен ұсынылды және 1952 жылғы Конституциямен лауазым жойылды.

Посткоммунистік Польша

1991 жылдан бері Польшадағы сайлаулар классикалық өкілдік демократиясының қағидалары бойынша жүзеге асырылады. Польшада көп партиялық саяси жүйе қалыптасқан, онда көптеген партиялар бар, көбінесе ешбір партия жеке өзі билікке ие бола алмайды, сондықтан партиялар коалициялық үкімет құру үшін бірігіп жұмыс істеуге мәжбүр. Польша ұлттық деңгейде мемлекет басшысын – президентті және заң шығарушы органы – парламентті сайлайды. Президент халықтың тікелей дауысымен бес жылдық мерзімге сайланады. Ұлттық Ассамблея екі палатадан тұрады. Парламент (Sejm) 460 депутаттан құралған, олар партиялық тізімдер бойынша көпмандатты округтерде төрт жылдық мерзімге сайланады, жеке партиялар үшін 5%, ал коалициялар үшін 8% шегі бар (ұлттық азшылықтар үшін бұл талап жойылған). Сенат (Сенат) 100 мүшеден тұрады, олар 100 бірмандатты округте көпшілік дауыспен төрт жылдық мерзімге сайланады. 2011 жылғы парламенттік сайлауларға дейін Сенатқа сайлау 40 көпмандатты округте пропорционалды дауыс беру жүйесі арқылы өткізілді. 1991 жылдан бері сайлауды Ұлттық сайлау комиссиясы (Państwowa Komisja Wyborcza) қадағалайды, оның әкімшілік бөлімшесі Ұлттық сайлау бюросы (Krajowe Biuro Wyborcze) деп аталады.

1989 жылғы парламент сайлауы

1989 жылғы парламент сайлауы: Польшадағы дөңгелек үстел келісімінің нәтижесінде ішінара ашық парламент сайлауы өтті. Маусым айында өткен сайлауда төменгі палата – Сейм құрылды, ондағы орынның үштен бірі коммунистерге, ал үштен бірі осы уақытқа дейін олардың коалициялық серіктестері болған екі партияға берілді. Сеймдегі қалған орынның үштен бір бөлігі және Сенаттағы барлық орын еркін сайлау арқылы іріктелді, олардың көпшілігі "Солидарлық" ұйымы қолдаған кандидаттар еді. Ярузельский Сейм арқылы Польша Президенті болып сайланды. 1990 жылдың мамыр айында өткен жергілікті сайлаулар толығымен еркін болды. "Солидарлық" ұйымының Азаматтық комитеттері қолдаған кандидаттар қатысқан сайлаулардың көпшілігінде жеңіске жетті, алайда сайлауға қатысқандардың саны 40%-ты аспады. 1990 жылдың шілдесінде үкімет қайта құрылды; бұрынғы коммунистік үкіметтен қалған ұлттық қорғаныс және ішкі істер министрлері де қызметтен алынды.

1990 жылғы президенттік сайлау

1990 жылдың қазан айында конституцияға өзгерістер енгізіліп, президент Ярузельскийдің өкілеттік мерзімі қысқартылды. Желтоқсан айында Лех Валенса Польшаның халықпен сайланған тұңғыш президенті атанды.

1991 жылғы парламент сайлауы

Польшада алғашқы бос парламенттік сайлау 1991 жылы өтті. 100-ден астам партия қатысып, саяси көзқарастардың толық спектрін ұсынды. Ешбір партия жалпы дауыс берушілердің 13 пайызынан көп дауыс жинамады.

1993 жылғы парламент сайлауы

Қиындықпен басталганнан кейін, 1993 жылы сайлаудың екінші кезеңі өтті, және толық мерзімге жұмыс істеген алғашқы парламент құрылды. Демократиялық солшылдар альянсы (СДЛ) ең көп дауыс алды. Сайлаудан кейін СДЛ және Польша халық партиясы (ПХП) үкіметтік коалиция құрды. Кіші серіктес ПХП-ның басшысы Вальдемар Павлак премьер-министр болды, кейіннен оның орнына СДЛ басшысы Йозеф Олекси келді.

1995 жылғы президенттік сайлау

1995 жылдың қараша айында Польшада соғыстан кейінгі екінші бос президенттік сайлау өтті. SLD жетекшісі Александр Квасьневский Валенсаны шамалы айырмамен – 51,7 пайызға 48,3 пайызға қарсы жеңіске жетті.

1997 жылғы парламент сайлауы

1997 жылғы парламенттік сайлауда "Солидарлық" қозғалысының тамырларымен байланысты екі партия – "Солидарлық сайлау әрекеті" (СЭА) және "Азаттық одағы" (АА) – Сеймдегі 460 орынның 261-ін жеңіп алып, коалициялық үкімет құрды. СЭА-дан Джерзи Бузек Премьер-министр болды. СЭА және Демократиялық солшылдар альянсы (СЛД) Сеймдегі орынның көп бөлігін иеленді. Мариан Кржаклевски СЭА-ның төрағасы болды, ал Лешек Миллер СЛД-нің төрағасы болды. 2000 жылдың маусым айында АА басқарушы коалициядан шығып, СЭА-ны азшылық үкіметінің басында қалдырды.

2000 жылғы президенттік сайлау

2000 жылғы президент сайлауында посткоммунистік Демократиялық солшыл Альянс (СДЛ) бұрынғы жетекшісі Александр Квасьневский сайлаудың бірінші турында 53,9% дауыспен қайта сайланды. Екінші орынды 17,3% дауыспен Анджей Олеховский иеленді. Оппозициялық науқанға харизматикалық (немесе тіпті бірегей маңызды) кандидатты ұсына алмауы, сондай-ақ оңшыл "Солидарлық сайлау әрекеті" (AWS) үкіметіне қолдаудың азаюы кедергі келтірді деп саналады. Бұл биліктегі парламенттік коалициядағы ішкі шиеленістермен байланысты болды.

2005 жылғы президенттік және парламент сайлауы

2005 жылдың күзінде поляктар парламенттік және президенттік сайлауда дауыс берді. Қыркүйектегі парламенттік сайлауда екі оңшыл партия – «Заң мен әділдік» (Prawo i Sprawiedliwość, PiS) және «Азаматтық платформа» (Platforma Obywatelska, PO) коалициясын құрады деп күтілді. PiS ақырында берілген дауыстардың 27%-ын алып, PO-дан 24% артығымен Сеймдегі ең ірі партия атанды. Ал билікте болған солшыл «Демократиялық солшыл альянсы» (Sojusz Lewicy Demokratycznej, SLD) партиясы 11% ғана жинады. Қазан айында өткен президенттік сайлау да осыған ұқсас оқиғалармен өрбіді. Бастапқы фаворит, PO төрағасы Дональд Туск, қоғамдық пікір сауалнамаларындағы көшбасшылығын жоғалтып, екінші турда PiS үміткері Лех Качинскийге (партияның негізін қалаушы егіздердің бірі) 54% қарсы 46% дауыспен жеңілді. Екі сайлауда да сайлауға қатысу өте төмен болды – президенттік сайлаудың екінші және шешуші турында сайлаушылардың 51% ғана, ал парламенттік сайлауда 40% астам қатысты. Сайлауға қатысудың төмен болуына себеп – саясаткерлерге деген халықтың наразылығы деп саналады.

2007 жылғы парламент сайлауы

Қазанда өткен парламент сайлауында ең ірі оппозициялық партия – Азаматтық платформа (ПО) күтпеген үлкен жеңіске жетті, ол сайлаушылардың 41%-дан астам дауысын жинады. PiS партиясының дауыс жинауы 2005 жылғыдан артып, бірақ қайта сайлану үшін жеткіліксіз болды, ал Samoobrona және LPR партиялары сайлауға өтпей қалды, олардың әрқайсысы 1%-дан сәл астам дауысқа ие болды. Азаматтық платформа (ПО) аграрлық Польша халық партиясымен (PSL) бірлесіп көпшілік үкіметтік коалиция құрды, ал ПО төрағасы Дональд Туск 2007 жылдың қараша айында премьер-министр болып тағайындалды.

2010 жылғы президенттік сайлау

2010 жылдың 10 сәуірінде Смоленск әуе апатында Польшаның міндетін атқарушы президенті Лех Качинскийді қоса, саяси элитаның көптеген өкілдері қаза тапты. 2010 жылғы президенттік сайлауда Дональд Туск өзінің кандидатурасын ұсынбауға шешім қабылдады, ол PiS жетекшісі Ярослав Качинскийден оңай жеңіске жете алады деп саналды. PO-ның ішкі сайлауында Бронислав Коморовский Оксфордта оқыған Сыртқы істер министрі Радослав Сикорскийді жеңді. Сайлауда Коморовский Ярослав Качинскийді жеңіп, Польшаның саяси кеңістігінде PO-ның басымдығын қамтамасыз етті. 2010 жылдың қарашасында өткен жергілікті сайлауда 31 пайыз дауыс PO-ға, ал 23 пайыз PiS-ке берілді, бұл 2006 жылғы сайлаумен салыстырғанда бірінші партия үшін өсім, екіншісі үшін төмендеуді білдірді. PO посткоммунистік Польша тарихында бес рет қатарынан сайлауда жеңіске жетті.

2015 жылғы парламент сайлауы

Сеймге және Сенатқа парламент сайлауы 2015 жылдың қазан айында өтті. Алдыңғы сайлау, 2011 жылы, «Азаматтық платформа» – Польша халық партиясы (PSL) үкіметін құруға әкелді. Екі палатаның барлық орындары қайта сайлауға ұсынылады. Сеймге сайлау процесі көпмандатты округтердегі Д’Хондт әдісі арқылы партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдікпен жүзеге асырылады, бір партия үшін 5% және коалиция үшін 8% шегі бар (ұлттық азшылықтар үшін бұл талаптар алынып тасталған). «Заң және әділдік» (PiS) арасында «Біріккен Польша» (SP) және «Польша Бірге» (PR) коалициясына қол қойылды.

2019 жылғы парламент сайлауы

2019 жылғы Польша парламенті сайлауы 2019 жылдың 13 қазанында өтті. Сеймнің барлық 460 мүшесі және Сенаттың 100 сенаторы сайланды. Биліктегі «Заң және Әділет» (PiS) партиясы Сеймдегі көпшілігін сақтап қалды, бірақ Сенаттағы көпшілігін оппозицияға жоғалтты. Халықтың 43,6% дауыс бергенімен, «Заң және Әділет» партиясы 1989 жылы Польша демократияға оралғаннан бері кез келген партияның ең жоғары дауыс үлесін иеленді. Бұл 1989 жылы коммунизм құлағаннан кейін өткен алғашқы еркін сайлаудан бері парламенттік сайлауға қатысқан сайлаушылардың ең көп саны болды. 1989 жылдан бері алғаш рет билік партиясы бір палатаны (Сейм), ал оппозиция екінші палатаны (Сенат) бақылайды.

Сайлау комитеті (Сейм)
Дауыстар % Орын +/–
«Заң және Әділет» (PiS) 8 051 935 43,59 235 +5
«Азаматтық коалиция» (KO) 5 060 355 27,40 134 +32
«Сол» (SLD) 2 319 946 12,56 49 +49
«Польша коалициясы» (PSL) 1 578 523 8,55 30 +28
«Конфедерация» (KWiN) 1 256 953 6,81 11 +7
«Неміс азшылығы» (MN) 32 094 0,17 1 ±0
Партиялық емес жергілікті өкілдер (BS) 144 569 0,78 0 ±0
«Тиімді» (Skuteczni) 18 918 0,10 0 +1
«Көңілі толмаған зейнеткерлер мен зейнет алушылардың әрекеті» (AZER) 5 448 0,03 0 ±0
«Республиканың оң қанаты» (PR) 1 765 0,01 0 +1
Жарамды дауыстар 98,89
Бланк және жарамсыз дауыстар 1,11
Барлығы 100 460 ±0
Дауыс бермегендер 38,26
Тіркелген сайлаушылар / Қатысу 61,74
(Источник: Ұлттық сайлау комиссиясы)

Сайлау комитеті (Сенат)
Дауыстар % Орын +/–
«Заң және Әділет» (PiS) 44,56 48 –13
«Азаматтық коалиция» (KO) 35,66 43 +9
«Польша коалициясы» (PSL) 5,72 3 +2
«Сол» 2,28 2 +2
Партиялық емес жергілікті өкілдер (BS) 1,82 0 ±0
«Конфедерация» (KWiN) 0,79 0 ±0
Тәуелсіздер 1,03 4 ±0
Басқалары 8,31 0 ±0
Жарамды дауыстар 97,45
Бланк және жарамсыз дауыстар 2,55
Барлығы 100 100 ±0
Дауыс бермегендер 38,26
Тіркелген сайлаушылар / Қатысу 61,74
(Источник: Ұлттық сайлау комиссиясы)

2020 жылғы президенттік сайлау

2020 жылғы Польша президенттік сайлаудың бірінші кезеңі 2020 жылдың 28 маусымында өтті және 2020 жылдың 12 шілдесінде екінші кезеңмен аяқталды. Кандидат Партия Бірінші тур Екінші тур Дауыс % Дауыс % Анджей Дуда Тәуелсіз (PiS) 8,450,513 43.50 10,440,648 51.03 Рафаль Трзасковский Азаматтық платформа 5,917,340 30.46 10,018,263 48.97 Шимон Холонья Тәуелсіз 2,693,397 13.87 Кшиштоф Босак Конфедерация (RN) 1,317,380 6.78 Владыслав Косиняк-Камыш Польша халықтық партиясы 459,365 2.36 Роберт Биедрон Spring 432,129 2.22 Станислав Жолтек Жаңа оңшылдар конгресі 45,419 0.23 Марек Якубиак Республика үшін федерация 33,652 0.17 Павел Танайно Тәуелсіз 27,909 0.14 Вальдемар Витковский Еңбек одағы 27,290 0.14 Мирослав Пьотровский Нағыз Еуропа қозғалысы 21,065 0.11 Жарамсыз/бос дауыстар 58,301 – 177,724 – Барлығы 19,483,760 100 20,636,635 100 Тіркелген сайлаушылар/қатысу 30,204,792 64.51 30,268,460 68.18 Дереккөз: Нәтижелер, қатысу (бірінші кезең); Нәтижелер, қатысу (екінші кезең)

2023 жылғы парламент сайлауы

Польшадағы 2023 жылғы парламент сайлауы 15 қазанда өтті. «Құқық және әділет» партиясы (PiS) ең көп мандат алғанмен, көпшілік дауысын жоғалтты. «Азаматтық коалиция» (KO), «Жол» және «Үшінші жол» коалициясы билікке келді, ал KO лидері Дональд Туск премьер-министр қызметін атқаратын болды.