Кіріспе
Қарудың тұмсығынан зарядталатын қару класы. Тұмсықтан зарядталатын қару – пайдаланушы оқ пен ұңғын зарядты қарудың тұмсығынан (яғни, қарудың оқ ату бөлігінің алдыңғы ашық жағынан) салатын кез келген атыс қаруы. Бұл қазіргі заманғы (жоғары технологиялық және жасау қиын) қапшықтан зарядталатын атыс қаруларынан өзгеше, онда пайдаланушы оқ-дәріні қапшық бөлігіне зарядтайды. "Тұмсықтан зарядталатын" термині бұрандалы және тегіс ұңғылы тұмсықтан зарядталатын қарулардың екеуіне де қолданылады, сондай-ақ мұндай атыс қаруын атуда маманданған мергенге де қатысты болуы мүмкін. Ату әдістері, құрал-жабдықтары мен механизмдер екі санатты да калибрмен (зейнеткерлік қарулардан кішкентай калибрлі тапаншаларға дейін) бөліп көрсетеді. Қазіргі заманғы тұмсықтан зарядталатын атыс қарулары бүйірлік, кремнийлі және ұсақ ұзын қарулардың көшірмелерінен бастап, жабық қапшық, бекітілген праймер және жылдам бұралу сияқты заманауи өнертабыстарды қолданатын қатарлы мылтықтарға дейін жетеді, бұл ұзақ қашықтықта айтарлықтай дәлдікке мүмкіндік береді. Қазіргі минометтерде ұңғын заряд пен праймер негізге бекітілген снаряд қолданылады. Ескі минометтерден айырмашылығы, қазіргі миномет снарядты ұңғыдан түсіріп, содан кейін негізгі ұңғын зарядты тұтандырып ату арқылы жұмыс істейді. Қазіргі және ескі минометтердің екеуі де тік бұрышпен ату үшін қолданылған. Дегенмен, минометті бөлек кезеңдерде зарядтамайтындығы оның тұмсықтан зарядталатын қару ретінде қарастырылуын пікірге айналдыруы мүмкін. Тұмсықтан зарядтау пушкадан бастап пистолетке дейін кез келген қаруға қолданылуы мүмкін, бірақ қазіргі заманғы тілде бұл термин көбінесе қара ұнтақты кішкентай қаруларға қатысты қолданылады. Әдетте, бірақ әрқашан емес, еріген ұңғын (яғни, оқ-дәрі) және оқ, сондай-ақ жану немесе тұтандырудың жеке әдісін пайдалануды қамтиды.
A muzzleloader is any firearm in which the user loads the projectile and the propellant charge into the muzzle end of the gun (i. e., from the forward, open end of the gun's barrel). This is distinct from the modern (higher tech and harder to make) designs of breech loading firearms, in which user loads the ammunition into the breech end of the barrel. The term "muzzleloader" applies to both rifled and smoothbore type muzzleloaders, and may also refer to the marksman who specializes in the shooting of such firearms. The firing methods, paraphernalia and mechanism further divide both categories as do caliber (from cannons to small caliber palm guns). Modern muzzleloading firearms range from reproductions of sidelock, flintlock and percussion long guns, to in line rifles that use modern inventions such as a closed breech, sealed primer and fast rifling to allow for considerable accuracy at long ranges. Modern mortars use a shell with the propelling charge and primer attached at the base. Unlike older muzzleloading mortars, which were loaded the same way as muzzleloading cannon, the modern mortar is fired by dropping the shell down the barrel where a pin fires the primer, igniting the main propelling charge. Both the modern mortar and the older mortar were used for high angle fire. However, the fact that the mortar is not loaded in separate steps may make its definition as a muzzleloader a matter of opinion. Muzzleloading can apply to anything from cannons to pistols but in modern parlance the term most commonly applies to black powder small arms. It usually, but not always, involves the use of a loose propellant (i. e., gunpowder) and projectile, as well as a separate method of ignition or priming.
Жүктілік
Жалпы, жүктеу реті бойынша, алдымен ұнтақ салу керек, өлшенген мөлшерде шашыранды ұнтақ құйылады, тарихи түрде көбінесе ұнтақ колбасын (немесе ұнтақ мүйізін) пайдалана отырып, немесе алдын ала өлшенген қап немесе қағаз пакетін (картридж деп аталады) немесе қатты ұнтақ пеллеталарын енгізе отырып. Қолданылатын ұнтақ әдетте қара ұнтақ немесе Пиродекс сияқты қара ұнтақтың орнына қолданылатын заттар болады. Кейде екі түрлі ұнтақ (және екі колба) қолданылатын, бірі флеш-пан үшін ұсақ ұнтақтан, екіншісі доптың артындағы негізгі заряд үшін ірі ұнтақтан тұратын. Бұл әсіресе ерте тұмсық мылтықтарында, мысалы, отынмен қозғалту құрылымында жиі кездесетін, бірақ отынмен қозғалту құрылымында сирек, ал соққылы құрылымдарда мүлдем қажет емес еді, себебі олар ұрық ұнтағының орнына соққылы қаптарды қолданды. Ватта матадан, қағаздан, киімнен немесе картоннан жасалады және әртүрлі мақсаттарға қолданылады. Оқ-дәрілерде, ұнтақ пен оқ-дәрі арасында картон немесе басқа да сенімді ватта қолданылады, бұл оқ-дәрінің ұнтаққа түсіп қалмауына және оқ-дәрінің үстіне қойылып, оны оқ түбінде ұстап тұруына мүмкіндік береді. Он тоғызыншы ғасырдың ортасы мен соңында оқжаптар пайда болғанға дейін қолданылатын тегіс ұңғылы мылтықтарда және көптеген мылтықтарда ватта негізінен ұнтақты орында ұстап тұру үшін қолданылды. Көптеген теңіздік зеңбіректерде ұнтақты орында ұстап тұру үшін ваттың бір бөлігі қолданылды және оқ айналасын жақсырақ герметтеуге қызмет етті. Екіншісі кеме тербелген кезде оқтың шығып кетпеуі үшін тығын ретінде қолданылды. Оқ заряды мен доптан тұратын патрондарды атушы немесе оның көмекшісі жасап, ерте заманнан бері белгілі болды, бірақ шамамен 1800 жылға дейін әскерилерден тыс жерлерде ұнтақ колбасымен және доптардың қабымен жүктеу көбірек таралған. Ұнтақпен зарядталған оқтың мөлшерін өлшеу кезеңін ағаштан, металдан немесе матадан жасалған кішкентай контейнерлерде, көбінесе белдікке ілінгенде, алдын ала өлшенген зарядтарды алып жүру арқылы болдырмауға болады. Олар «зарядтағыштар» немесе «апостолдар» деп белгілі болды, себебі көбінесе 12-сі алып жүрілді. Тұмсық мылтықтары кеңінен қолданылған кезде дөңгелек доп пен алдын ала өлшенген ұнтақ заряды қағаз немесе матаға оралған күйде тасымалданды. Атушы қағаз патронының ұшын тісімен тістеп алып, ұнтақты оқ түбіне құяды, содан кейін қағазға оралған допты құяды. Содан кейін оқ-дәрілер мен ватталар ұшқыш зарядқа бекітілгенше, арқан таяқшасымен қақпаққа итеріледі. Ұрық ұнтағы жеке ұнтақ колбасында тасымалданды және оқ түбіне құйылды немесе патроннан аздап ұнтақ қолданылды, содан кейін ұрық ұнтағын орында ұстап тұру үшін фризен төмен иіліп, құрғатылды. Ұнтақ пен оқ-дәрі немесе оқ-дәріге заряд салынғаннан кейін, баррельдің түбінде бәрін тығыз жинау үшін арқан таяқшасы қолданылды. Содан кейін, ұрық заряды оқ түбіне салынады немесе соққылы қап сосаққа орнатылады, ату механизмі іске қосылады; содан кейін қаруды атуға дайын ету үшін соққы немесе балға соқтырылады.
Оқпан түрлері мен тарихы
Мұзбен жүретін атыс қаруларында көбінесе дөңгелек доптар, цилиндрлі конустық снарядтар және оқ-дәрілер қолданылады. Дөңгелек допты атуға арналған мылтықтардың кейбір түрлерінде майланған матадан жасалған жапсырма (Кентукки мылтығын қараңыз) оқпан диаметрінен сәл кіші допты орап алады. Дөңгелек допты атуға арналған мылтықтардың басқа түрлерінде, допты ұңғы арқылы итеру үшін штанга мен соққы қолданылады. Атыс кезінде, қорғасын доп немесе орама ұңғыны ұстап, допқа айналу береді, бұл әдетте дәлдікті жақсартады. Minié доптарын атуға арналған мылтықтарда жапсырма, көбінесе патрондан жасалған қағаз орама, бастапқы тығын ретінде және оқ-дәріні тиеу кезінде ұстап тұру үшін қолданылады. Миние допы 1840 және 1850 жылдары көптеген атыс қаруларында, әсіресе әскери мақсаттар үшін, дөңгелек доптың орнын басты. Оның іші қуыс, ол ұңғыны ұстау үшін кеңейеді. Миние допының айналуы және жақсартылған тығынның тұрақты жылдамдығы, оның орнына келген тегіс ұңғылы мылтықтармен салыстырғанда әлдеқайда жақсы дәлдік береді.
Қазіргі қолданысы
Ұлы дәлдікке ұмтылғанда, жүкті қайта жүктеу алдында, әдетте, мылтықтар тазаланады ("сүгісіп тазартылады"), себебі баррельде дәлдікті төмендетуі мүмкін қалдықтар қалмауы керек. Бірақ, MLAIC халықаралық басқару органы ұйымдастыратын жарыстарда әскери мылтық және мушкеттермен жарысқанда бұл тыйым салынған. Дегенмен, ұсақ қарудың тұмсықты мылтықтарында сүгісіп тазалау әр 5-10 атыстан кейін ғана жасалады. Үлкен калибрлі мылтықтар, мысалы, зеңбіректер, жаңа оқтың тұтанбауына және оқ-дәріні салу кезінде жарылысқа алып келуі мүмкін болғандықтан, әр атыстан кейін міндетті түрде тазаланады.
Түйіннің жүгі
Мұзтұйықпен ату – бұл мұзтұйық мылтықтарын қолданып оқ ату спорты немесе хобби. Мұзтұйық мылтықтары, көне және көшірме түрлері, нысана ату, аң ауру, тарихи қайта жаңғырту және тарихи зерттеулер үшін қолданылады. Бұл спорт 1930 жылдары АҚШ-та пайда болды, дәл сол кезде мұзтұйық қаруларын соңғы қолданушылар мен жасаушылар қайтыс бола бастады. 1960-1970 жылдары спорт үлкен дамуға ие болды. Мұзтұйықтар қауымдастығының халықаралық комитеті (www.MLAIC.org) 1970 жылы құрылды және 1971 жылы алғашқы әлем чемпионатын өткізді. Содан бері АҚШ және Еуропа, әсіресе Италияның солтүстігінде, мысалы Брешия провинциясындағы Гардоне Вал Тромпияда тарихи қарулардың жұмыс істейтін көшірмелерін шығаратын өркендеген өнеркәсіп пайда болды. АҚШ-та мұзтұйық мылтықтары, бірқатар шарттарға байланысты, әдетте қару-жарақ деп есептелмейді. Мемлекеттік заңнамаға сәйкес, оларды басқа жағдайда қару-жараққа ие болуға құқығы жоқ адамдар да иеленуі мүмкін. Америкалық Ұлттық мұзтұйық мылтық қауымдастығы жылына екі ұлттық турнир өткізеді, олар Индиана штатының Френдшип қаласында және Аризона штатының Финикс қаласындағы Батыс Ұлттық ату шарасында өтеді. Мұзтұйықтар қауымдастығының халықаралық комитеті (MLAIC) мұзтұйық қаруларын қолданатын халықаралық жарыстарды басқарады. MLAIC жұп жылдары қысқа қашықтықтан әлем чемпионатын, ал тақ жылдары ұзақ қашықтықтан әлем чемпионатын өткізеді (Оңтүстік Африка соңғы 5 ұзақ қашықтықтан әлем чемпионатын жеңіп алды).
Қазіргі заманғы қолданысы
Арнайы ұзақ мергендік аңшылық маусымдарына деген сұраныс туындағандықтан, қару-жарақ өндірушілер қазіргі заманғы ортадан ату дизайнына ұқсас, түймелі мушкеттерді жасады. Knight Rifles 1980-ші жылдардың ортасында түймелі мушкеттерді алғаш рет жасап, оларды бүгінгі күнге дейін өндіріп, сатуда. Savage Arms 10ML II моделін құрастырды, оны түтінсіз ұнтақпен пайдалануға болады, бұл тазалау қажеттілігін азайтады. Дегенмен, Savage түтінсіз мушкеттерді шығаруды тоқтатты. Remington Firearms компаниясы да "700 Ultimate" немесе "700 SL Ultimate" үлгісіндегі мушкетті өндірісте ұстап тұр. Қазір бірнеше жеке қару жасаушылар жаңа немесе қолданылған бұрандалы механизмдерге негіздеме жасап, түтінсіз мушкеттерді құрастыруда.