Андрей Глинка: Словакиялық қоғам қайраткері және саясатшы

Кіріспе

Словакиялық дін қызметкері және саясаткер (1864–1938)

Андрей Хлинка (27 қыркүйек 1864 жылы туған – 16 тамыз 1938 жылы қайтыс болған) – словакиялық католик дін қызметкері, журналист, банкир, саясаткер және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Чехословакиядағы ең ірі словакиялық қоғамдық қайраткерлердің бірі. Ол 1913 жылдан бастап Хлинканың Словакия халық партиясының төрағасы, 1924 жылдан бастап папаның камерарийі, 1927 жылдан бастап папаның протонотарийі, Чехословакия Ұлттық Ассамблеясының мүшесі және Санкт-Войтех қоғамының (діни баспа ұйымы) төрағасы болды.

Өмір

Липтов графтығының Словакиядағы Чернова қаласында (қазіргі Ружомберок қаласының бөлігі) туған Хлинка Шпишская Капитуладан теология мамандығы бойынша бітіріп, 1889 жылы дін қызметкері болып тағайындалды. Ол өз қауым мүшелерінің әлеуметтік жағдайын жақсартуға тырысты, алкоголизмге қарсы күресті және білім беру лекцияларын және театр қойылымдарын ұйымдастырды. Ол қарапайым халыққа көмек көрсету үшін несиелік және азық-түлік банкі қауымдастықтарын құрды және осындай ұйымдарды қалай құруға болатыны туралы нұсқаулық жазды. Саяси көзқарасында ол католик этикасының 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Венгрия Корольдігінің экономикалық және саяси либерализмімен байланысты барлық секуляризациялық үрдістерге қарсы күшті қорғаушысы болды. Бұл ұстаным граф Зичи бастаған венгрлік Католикус Неппарт (католик халық партиясы) ұстанымына ұқсас болды, бұл Хлинканы партияның белсендісіне айналдырды. Алайда партия словак талаптарын ескермегендіктен, Хлинка ақырында кетіп, Франтишек Скайчакпен бірге Словак халық партиясын құрды. Ол өзінің қоғамдық қызметі арқасында кеңінен танымал болды. 1905 жылы ол өзінің венгр епискобы Сандор Парвидің қалауына қарсы Ружомберокте пастор болып сайланды. 1906 жылғы Мажарстан парламенті сайлауында ол словак кандидаты Вавро Шробарды қолдады және словак ұлттық қозғалысының пайдасына көрінді. Оның қызметі шіркеу басшыларының наразылығына ұшырап, діни қызметкер ретінде қызметінен шеттетілді. 1906 жылы 27 маусымда ол тұтқындалып, кейіннен бүлікшілдік үшін сотталды. Хлинка түрмеге қамауға алынып, түрмеге кіруді күтіп тұрған кезде епископ Сандор Парви Черновадағы шіркеудің киелі болуын бұйырды, оның құрылысына Хлинка қатысқан болатын, венгр тілінде сөйлейтін діни қызметкерлер. Бұл жергілікті тұрғындардың наразылықтары мен қарсылығына ұшырап, Чернова трагедиясына әкелді, бұл Венгрия Корольдігіндегі словак азшылығының жағдайына халықаралық назар аударды. Түрмеде ол Ескі Келісімнің словак тіліне аударылуына басшылық етті. Достары оның қоғам алдындағы беделін қалпына келтіруде жұмыс істеді және Хлинка өзінің тоқтатылуына шағымданып, ақыры епископқа қарсы істі жеңіп алды. 1907 жылы Людова банк (Халық банкі) құрып, үш жылдан кейін оның басқарма төрағасы болды. Словакия халық партиясы 1913 жылы Словакия ұлттық партиясынан бөлінді. Хлинка партия төрағасы болып, өмірінің соңына дейін осы қызметте болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Хлинка Чехословакияның құрылуына елеулі үлес қосты. 1918 жылы 24 мамырда Словакия Ұлттық партиясының құпия кездесуінде ол нақты ұстанымға келді және шешілмеген қатысушылардың ұзақ талқылауын аяқтады ("Мажарлармен мың жылдық неке жұмыс істемеді. Біз ажырасуға тиіспіз"). Ол Словакия Ұлттық кеңесінің мүшесі болды және Чехия халқымен саяси одақ құруды қолдаған Мартин декларациясына қол қойды. Чехословакияның алғашқы кезеңінде шіркеу иерархиясының бір бөлігі әлі де Венгрия Корольдігін артық көретін кезде, ол жаңа мемлекетті құптайды. Хлинка өзінің бұрынғы әріптесі Вавро Шробардың (Словакия істері жөніндегі өкілетті министр) демократияға қарсы әдістерінен, кейбір дінге қарсы әрекеттерден және Словакияның тең емес жағдайынан тез көңілі қалды. Ол премьер-министрге шағым жасап, бұл мәселелерді Париж бейбітшілік конференциясына апарып жіберемін деп ескертті. Хлинка проблемаларды Питсбург келісімінің негізінде шешуге болады деп сенді, ол Чехословакияның құрамында Словакияның автономиясын уәде етті. 1918 жылы 28 тамызда ол Франтишек Желичканың ықпалымен Парижге сапар шегеді, оған Хлинка соқыр сенім білдірді. Содан кейін Хлинка журналистер мен дипломаттарға Словакия туралы меморандум таратты, бірақ маңызды шешім қабылдайтындармен кездеспеді. Польшадан "Жозеф Бергер" деген атпен берілген паспортпен келген Хлинканы француз полициясы тұтқындап, Парижден алып шықты. Бұл уақытты дұрыс таңдамаған және ұйымдастырылмаған сапар Чехословакияның конференцияда мүддесіне қатты зиян келтіріп, словак автономистерінің беделін бұзады. Хлинкадан басқа барлық қатысушылар шетелде қалып, кейіннен венгрлік ирредентизм үшін жұмыс істеді. Тіпті Словакия халық партиясы да өз көшбасшысының әрекеттерінен аулақ болды. Хлинка түрмеде отырды және саяси жағынан оқшауланды, ал SĽS әрекет ету мүмкіндігі шектеулі болды. Мәселене қарамастан, Хлинка Словакия халық партиясының сайлаушылары арасында танымал болды. 1920 жылы сәуірде ол Чехословакия парламентіне сайланды және түрмеден босатылды. Содан кейін ол автономия және тәуелсіз словак ұлтының мойындалуы үшін шамамен 20 жыл бойы күресті. Оның мотивациясы діни және тілдік негізде болды. Хлинка ортақ чехословакиялық саяси ұлт идеясын қабылдады, бірақ централизм мен этникалық чехословакиялық Словакия мүдделеріне және олардың ұлттық және мәдени ерекшеліктеріне қауіп төндіреді деп сенді ("Біз чехтер мен словактардың ортақ мемлекеті үшінміз, бірақ біз екі құрамына кіретін ұлттың ұлттық ерекшелігін қолдау үшінміз"). Оның партиясы Словакиядағы ең танымал партияға айналды, мүмкін 25%–35% қолдауға ие болды. Хлинка өзінің харизматикалық қасиеттерімен, мінезімен, жарыққандығымен және өткір тілімен белгілі болды, бұл оны келіссөздерге қиын серік етті. Хлинка өзінің қарсыластарын үнемі қорлап, кейде жабайы мінез-құлқы үшін сынға ұшырады. Жоғары білімі болмауы оны кейбір күмәнді әріптестеріне сыни қарамайтындыққа әкелді. Бұл әсіресе Войтех Тукаға қатысты, ол бірнеше рет партия мүдделерін жойды, бірақ HSLS қарсылығына қарамастан Хлинканың сенімін сақтады. Өмірінің соңында Хлинка партияның нақты саясатшысы емес, оның тірі символы болды. 1930-шы жылдары партия біртіндеп авторитарлық және демократияға қарсы саяси идеяларға жақындады. Хлинка Салазардың Португалиясы сияқты авторитарлық режимдерге симпатия танытты, онда католик діншілдігі орталық рөл атқарды. Өмірінің соңғы жылдары партиясы консерваторлар, католик дін қызметкері Йозеф Тисо бастаған, және көбінесе жас, наразы мүшелерден тұратын радикалдарға бөлінді. Хлинка оларды теңестіруге тырысты және тактикалық себептермен оларды кезекпен қолдады. Сыртқы саясатты жақсы түсінбеген Хлинка Конрад Хенлейнмен және Янош Эстерхазимен ынтымақтастық жақтас болды. 1938 жылы 5 маусымда Хлинка Братислава қаласындағы демонстрацияда сөз сөйлеп, Словакия автономиясы туралы талапты қайта көтерді. Ол автономия үшін үшінші ұсынысқа қол қойды, бірақ мақсатына жетпей қайтыс болды. Мюнхен келісімінен кейін, Чехословакия неміс ықпалына сіңірілгеннен кейін, чех шекаралық аймақтарының жоғалтылуы және Венгрияның аумақтық талаптарының қаупінен кейін ғана HSLS мемлекеттің әлсіздігін пайдаланып, 1938 жылдың 6 қазанында, Хлинканың қайтысынан екі ай өткен соң автономия жариялады.

Born in Černová (today part of the city of Ružomberok) in the Liptov County Slovakia, which was under the rule of Austro Hungarian kingdom), Hlinka graduated with a degree in theology from Spišská Kapitula and was ordained priest in 1889. He tried to improve the social status of his parishioners, fought against alcoholism and organized educational lectures and theatre performances. He founded credit and food bank associations to help ordinary people and wrote a manual how to found further such organizations. In his political views, he was a strong defender of Catholic ethics against all secularizing tendencies connected with economic and political liberalism of the Kingdom of Hungary at the end of the 19th and the beginning of the 20th century. This was a similar position to that of the Hungarian Katolikus Néppárt (Catholic People's Party), led by Count Zichy, leading Hlinka to become an activist of the party. However, as the party disregarded Slovak demands Hlinka eventually left and, along with František Skyčák, founded the Slovak People's Party. He gained widespread popularity thanks to his social activities. In 1905, he was elected parson in Ružomberok against the wishes of his Hungarian bishop Sándor Párvy. In the Hungarian parliamentary elections of 1906, he supported Slovak candidate Vavro Šrobár and featured in favor of the Slovak national movement. His activities met with disapproval from the church hierarchy, which suspended him as a priest. On 27 June 1906 he was imprisoned and later convicted of sedition. While Hlinka was suspended and waited for admission to prison, Bishop Sándor Párvy ordered the consecration of a church in Černová, the construction of which Hlinka had been instrumental in, by Hungarian speaking priests. This was met with protests and resistance from the local population and led to the Černová massacre, which brought international attention to the situation of the Slovak minority in the Kingdom of Hungary. In prison, Hlinka led the translation of the Old Testament into the Slovak language. His friends worked on the rehabilitation of his public image and Hlinka, who complained of his suspension to the Holy See, finally won the case against the bishop. In 1907, he founded the Ľudová banka (People's Bank) and became the chairman of the board three years later. The Slovak People's Party was separated from the Slovak National Party in 1913. Hlinka became party chairman and remained in this position for the rest of his life. At the end of World War I, Hlinka significantly contributed to the creation of Czechoslovakia. On the confidential meeting of the Slovak National Party on 24 May 1918, he took a clear position and ended a prolonged discussion of undecided participants ("Thousand years old marriage with the Hungarians didn't work out. We have to divorce."). He became a member of the Slovak National Council and signed the Martin Declaration, which advocated a political union with the Czech nation. In the early period of Czechoslovakia, when a part of the Church hierarchy still preferred the Kingdom of Hungary, he intensively lobbied for the new state. Hlinka quickly became disappointed by the undemocratic methods of his former colleague Vavro Šrobár (Minister plenipotentiary for Slovakia affairs), some anti religious actions, and the unequal position of Slovakia. He complained to the Prime Minister and warned him that he would escalate these problems to the Paris Peace Conference. Hlinka believed that the problems could be solved on the basis of the Pittsburgh Agreement which promised autonomy of Slovakia within Czechoslovakia. On 28 August 1918, he traveled to Paris under the influence of František Jehlička, whom Hlinka blindly trusted. Hlinka then distributed a memorandum about Slovakia to journalists and diplomats, but failed to meet with key decision makers. Hlinka, who arrived on a passport issued by Poland on a name of "Josef Berger", was arrested and hustled out of Paris by French police. This poorly timed and organized journey could have seriously harmed the interests of Czechoslovakia at the conference and damaged the image of Slovak autonomists. Except Hlinka, all participants stayed abroad and later worked for Hungarian irredentism. Even the Slovak People's Party distanced itself from the actions of its leader. Hlinka was imprisoned and politically isolated and the ability of SĽS to act was limited. Regardless of the issue, Hlinka remained popular among voters of the Slovak People's Party. In April 1920, he was elected to the Czechoslovak Parliament and released from prison. Thereafter, he led the struggle for autonomy and for acknowledgment of an independent Slovak nation for almost 20 years. His motivation was based on religious and linguistic grounds. Hlinka accepted the idea of the common Czechoslovak political nation but believed that centralism and ethnic Czechoslovakism threatened Slovak interests and their national and cultural identity ("We are for the common state of Czechs and Slovaks, but we are for the application of national individuality of both constituent nations.") His party quickly became the most popular party in Slovakia with potentially around 25%–35% of popular support. Hlinka was known for his charisma, temperament, stubbornness, and sharp tongue, which made him a difficult partner for negotiation. Hlinka regularly insulted his opponents and was often criticized for primitive behavior. The lack of higher education led him to an uncritical admiration of some of his questionable coworkers. This was especially the case of Vojtech Tuka who several times undermined the interests of the party, but preserved Hlinka's trust regardless of the resistance of the HSLS. At the end of his life, Hlinka was more a living symbol of the party than a real policymaker. In the 1930s, the party gradually moved closer to authoritarian and undemocratic political ideas. Hlinka sympathized with authoritarian regimes like Salazar's Portugal or Dollfuss' Austria, both states in which Catholic clericalism played a central role. During the final years of his life, his party was internally divided into two wings – the conservatives led by Catholic priest Jozef Tiso and the radicals, mostly young, dissatisfied members. Hlinka tried to balance them and for tactical reasons supported them alternately. Hlinka, who never understood foreign policy well, was in favor of cooperation with Konrad Henlein and János Esterházy. On 5 June 1938, Hlinka made a speech at a demonstration in Bratislava where he again raised a demand for Slovak autonomy. He signed the third proposal for the autonomy but died before he reached his goal. It was only after the Munich Agreement, when Czechoslovakia was absorbed into the German sphere of influence, the loss of the Czech borderland, and under the threat of territorial demands of Hungary, that the HSLS exploited the weakness of the state and declared autonomy on 6 October 1938, less than two months after Hlinka's death.

Мұра

Бірінші Словакия Республикасы тұсында, нацистік Германияның қарастырылған мемлекеті (1939–1945), Хлинка режим тарапынан ұлттық батыр ретінде есептелді. Оның орынбасары және Хлинканың Словакия халық партиясындағы ізбасары Йозеф Тисо фашистік Бірінші Словакия Республикасының президенті болды. Хлинка гвардиясы, Хлинканың Словакия халық партиясы құрған милиция, Хлинканың қайтысынан аз бұрын құрылды және кейіннен Словакиядағы Холокостқа қатысты. Коммунистік Чехословакияда Хлинка "клерофашист" ретінде бейнеленді. Коммунизм құлағаннан кейін Хлинка көбінесе ұлтшылдар мен христиандық-демократиялық ұйымдар үшін құрметті қоғам қайраткері ретінде қайта жанданды, ал басқалары Хлинканың есіміне көбінесе немқұрайлы қарады. Хлинканың суреті Словакияның 1000 крона банкнотында 2009 жылы Еуроға көшуден бұрын кездесетін. 2007 жылдың қыркүйек айында Словакия Парламентінде оны "ұлттың әкесі" деп жариялау туралы ұсыныс жартылай қабылданды. Бүгінде Андрей Хлинка көбінесе туған жері Черновада еске алынады, онда оның үйі сақталған және жұртшылыққа ашық. Жақында Ружомбероктегі Андрей Хлинка мавзолейі қайта ашылды.